Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Historia Naturalis Brasiliae"

See other formats


Biblioteca Digital Curt Nimuendaju 

http://biblio.etnolinguistica.org 

Marcgrave, George & Willem Piso. 1648. Historia Naturalis Brasiliae... in qua non tantum 
plantae et animalia, sed et indigenarum morbi, ingenia et mores describuntur et 
iconibus supra quingentas illustrantur. Lugdun. Batavorum, apud Franciscus Hackium 
et Amstelodami apud Lud. Elzevirium. [Organizado por Joannes de Laet] 

Permalink: http://biblio.etnolinguistica.org/marcgrave 1648 historia 

Para uma introdugao a esta obra, situando-a em seu contexto historico e delineando suas 
contributes para a historia natural e a etnografia do Brasil, leia: 

Frangozo, Mariana. 2010. Alguns comentarios a Historia Naturalis Brasiliae. Cadernos de 
Etnolinguistica, vol. 2, n. 1. http://www.etnolinguistica.0rg/vol2:i 

O material contido neste arquivo foi escaneado e disponibilizado online com o objetivo de 
tornar acessivel uma obra de dificil acesso e de edigao esgotada, nao podendo ser modificado 
ou usado para fins comerciais. Seu unico proposito e o uso individual para pesquisa e 
aprendizado. 

Possiveis duvidas ou objegoes quanto ao uso e distribuigao deste material podem ser dirigidas 
aos responsaveis pela Biblioteca Digital Curt Nimuendaju, no seguinte enderego: 
http://biblio.etnolinguistica.org/contato 

O presente trabalho, digitalizado pelo Missouri Botanical Garden, foi disponibilizado pela 
equipe da Biblioteca Digital Curt Nimuendaju, com o acrescimo de "bookmarks", em fevereiro 
de 2010. 



f/ 




BRASILIA^. 

r Aufpicio et Beneiicio J 

rrrffV^^- I-MAVRITII. COJl. ^^M 

j?9n tautum Plant^ It Animalia,fed et ^ 

"geiiarum morbi, interna et mores adcribigur ^.i 

-Cconibus U 



W->/Lm 



\ 



lupra ouingentas illu^trarrtur^ 












hi iL 




i 



k^s: 






m) 



ipH 



t^ff 



i 



} ■+.. 




^^m 



F- ' ~ 












A*. 






#- 1 



> 



*# * 



♦# 






J- * 

f 



,. f 




G U I L 1 E L MJ P I S O N I S, M. EX 

Lugduno - 'Batayi , 

T> s 

MEDICINA BRASILIENSI 

LIBRI dV AT VO R: 

» 

L De Aere , Aquis , & Locis. 

I I. De Morbis Endemiis. 

III. De Venenatis &: Antidotis. 

IV. DeFacultatibusSimplicium. 

e r 

GeorgI MarcgravI de Liebstad 3 

Mifnici Germaniy 

HISTORIC 

RERVM NATVRALIVM 

BRASILIA, 

L I <B (]^I OCT 0: 

Quorum 

Tres priores agunt de Plantis 

Quartus de Pifcibus. 

Quintus de Avibus. 

Sextus de Quadrupedibus &Serpentibus. 

Septimus de Infe£tis. 

OBayus deipfa Regione, & illius Incolis. 

C V M 
APPENDICE DE TAPUYIS, ET CHILENSIBVS. 

I AN N ES T> E L A E T, ' 

AntwerpianuSy 

In ordinemdigeffit& Annotationes addidit, &varia ab Au&ore 

Omifla fupplevit & illuftravit. 



V 



CELSISSIMO PRINCIPI, 



G 





r E L M 




DEI. GRATIA. PRINCIPI. AVRIACO. COMITI. NASSOVI/E. 
CATTIMELLIBOCI. VIANDS. DIET ZI^.LING/E.ME VRS^. 
BVR/E. LERDAMI. VER/E. VLISSING/E QV E. MARCHIONI. 
BRED/E. GR.AV/E. DITIONIS. CVKIAN7E. DIEST/E. GRIM- 
BERG/E. HERSTALLI. CRANENDONCKI. VARNESTONI. 
ARL/EI. NOSEROEI. S. VITI. DASBORCHI.. POL ANI. VVIL- 
HELMOSTADII. NIRVARTI. ISELSTEINI. S.M ARTINOD ICI. 
MONTIS. GERTRVD IS. CASTELLORENARDI.SVPERIORIS- 
AT QVE. INFERIOR IS. SVV ALU VViE.DOMINO.B ARONK^ .., 
ANTVERPI^. BISONTII. BVRGRAVIO. H&REDITARIO. 
HOLLANDI/£.H/£REDITARIO.M^RSCHALCO.GELBRI^. 
HOLLANDI/E. ZELANDI/E, VVESI FRISI/E. ULTRAJECTI. 
TRANSISVLANI/E. ET. GRONING/E. GVBERNATORI. 
EOEDERATI. BELGII. TERRA. MARIQVE. IMPERATORI. 
PATERN/E. ET. AVIT/E. VIRT VTIS. AC < -LORI/E. H/EREDI. 
UNICO. GENERO. REGIO. 

'Domine Clementifiime , 

Rafilia Medica, quum falutiferos iuos 

thefauros in natali tibi Batavia, tam- 

quam illuftriflimo Europe theatro , di- 

verfica?li folique hominibus exponere 

& condonare conftituifTet, Tua: Celfi- 

tudini fe approbareprimam , Tuo be- 

neficio apudcarteros uticonvenientif- 

fimum putavit, Neque mereri parum 

fibi vifa eft Principalis Nominis audoritatem , quum fum- 

mam non folum & incredibilem adferat, quam proniinimo 

tamen fui asftirnat, dele&ationeni; fed iifdem facie quoque ac 

* 3 figura 




^ura jiKundifsm^ 

fpiritum nullum majus bonum datum mortahbus, .anitatis, 

bona: corporis cj ufque fenfuum habitudinis , vita: tucnd*, & 
pzncfifas eftdiccrcfataliumacdccrctoriorum tcmporum 
proro^andorum novas rationes proponit totius ac tanti orbis 




ilia prifcis feculis regis eruditionis pars cximia pcrconcan na- 
turam & coeli ac terra: mariumque cenfusatque opes fcrutan- 
do cruerc, combinatifque Apollinis &Martis ftudns, quafi 
majorem regno poflefsionem fuamfacere. SicC&far media 
inter pralia & arma coeli plagis fuperifque vacabat. Ipfum 
quoqueSolomonem&Zoroaflxcmrcges,naturcproprietates 
rerumque caufas non modo calluifle, fed pie & fapienter in- 
terpretatos efle ex libris plus quam Hiftorica: veritatis novi- 
iwls. Alexandrum Magnum inflammatum cupidineanima- 
lium naturas nofcendi,delegaffe earn commentationem Ari- 
ftoteli, eique aliquot millia hominum,quos venatus, aucupia, 
pifcatufquealebant,parerejuffiffe, Plinius audtoreft. Cujus 
decoris exemplum in Ilkiftrifsima Tua Naflbvia domo hie 
practerireres ipfa vctat, quia fcio hoc etiam tua: pietatis & ma- 
gni animi effe, Celfifsime Princeps, quod tuarum certus, Co- 
'gnatorum tuorum quoque laudes libenter exaudis. Excel- 
lentifsimus chim Comes I. Mauritius, in India Occidental!, 
domitis provinces compluribus , terreftribus navalibufque 
praliis decertatis, religione fincera defenfa & au&a, inter tan- 
toslabores &fumms reicuram, quod ad corpus animum- 
que rccreandum vacui temporis fibi concedebat , unico pro- 
pemodum tribuebat avocamento, ingenii cultui, adeoquc 
abacum & dodhim ilium pulverem Archimedix fubtilitati 
aemulus agitabat : tum&conatushofcc noftros circa Hifto- 
riam Naturalem ita promovebat, ut ipfe non modo infi- 
tam multorum vim perdifceret, fed ad publicum fruclum 
. prodendorumcorumviamaperirct. Equidcm, ficuiquam, 

mihi 



mihi banc rem commodam accidiflehicfateri libet, qui inter 
honorata minifteria,quae pro fplendidifsimaSocietate, atque 
Illuftrifsimo Comite Naflbvio , fubibam , hac mea percgrina- 
tione patriae fimul & mihi infer vire, atque ad pofteritatem ali- 
quid tranfmittere defideravi. Quamobrem Biftorix Natura- 
lis partem domeftico meo G. Marcgraviocomniifi, partem, 
quantum per muneris curasindcfeflaobfervatione lieu it, ipfe 
collegi & in ufus applica vi , terras & animalium , ipforum de- 
nique hominurn vifcera luftravi,fpecierum (imilitudines ad 
vivum delineavi, vires & poteftatesfimpliciftyloenarravi, 
& quantis inde profe&ibus Medicinx fcientia augefcere pot 
fit,demonftravi. Audiant,licet,qui pertinacia majore dubium 
an infeitia in folas veterum ohfervationes jurati, atque eo- 
rundem veftigiisanxieinfiftentes, artem medendi omnibus 
partibus confummatamexiftimant, &altius abdita natural 
rimari atque inventis ufque addere, religioni habent, dum 1 1 
gricia: fuse velificantur, & precedent ium induftria fervitu- 
tem aut foporem imponi fibi patiuntur. Enimvero, ficut an- 
tiquorum inftituta adhibere & venerari grata? pietatis eft , fie 
nobis omne jus doftrinarum fines ac poma?riaproferendiin- 
terdicere invidia & detre&atio debet cenferi. Nequeenim 
(ut Plinii verba mihi vindicem) quafilaffa & effaeta natura eft, 
ut jam nihil laudabilepariat: neque illi hac fini fcripferunt, 
utnos ab fimili conatu deterrerent, fed ut exemplar opera: 
egregie collocandx haberemus. Quod fi caftifsimi illi nature 
facerdotes Hippocrates & Ariftoteles abinferisexiftere pof 
fent, illostamquamdegeneres difcipulosejurarent, & vifc 
novi hoc orbis theatro , non parcioribus , opinor , tot rerum 
ignorantiam lacrimis, quam Abderitanus iile fortis utriufque 
cafus rifu , conteftarentur. Sed eos quidem res ipfa fatis con- 
futat. Tu vero, Celfifsime atque Invi&ePrinceps, accipefe- 
reno vultu hoc America inter Ixtifsima exordia imperii ac 
principatus tui, Tibi fe commendantis, Teque patronum fibi 
adoptantis,non vile,nec fpecie magis,quam ufu asftimandum 

* 4 donum. 



donum. Veronenfem ilium librorumhelluoncm, noncon 
fero mecum : 

Sedlongefequor, & 'vefiigia pronm adoro. 

Tamcn re non multum differimus, eiquc Hiftoriam Natura- 
lem OcfariTko Vefpafiano, dcliciispopuliRomani, infcn- 
pfiffe honori fuit. Tunofte delicix: Tuorum majorum du- 
auBeIga:,quonavigafle magnum fuit, earn provinciam feci- 
mus 5 qua: nihil nifi ferrum & mortes minabantur, ita naviga- 
bimus, utnonmodoauri talentis&preciofiisimis mcrcibus 
nos ditet, fed etiam corporum noftrorum vitac fidelia admini- 
culapnebeat: Tuo fe perfeveraturum in fide noftrahoc pi- 
gnore, velut rato omine fancit. Itavelit faxitque Deuslm- 
mortalis , qui quavis in minima naturarum fuse immenfx po- 
tential , fapientix , bonitatis notas imprefsit : Idem Cclfitudi- 
nem Tuam cum omni illuftrifsima domo fofpites & incolu- 
mes dm propitius fervet , ut omnibus defideratis potiti in 
profperisperpetuifquefuccefsibusquamlongifsimuma:vum 



cxigatis. 



Celfitudints <~jejlr& 



DevotifTimus & Humillimus Cliens 



GULIELMUS PISO. 



Ben 




BENEVOLO 

LECTORI 

sfiffj^ Auca de pracipuk Br a film Medicis > minufqiie ante 
hac cognitk return naturalium qualitatibm exbibere 
conftitui. Qtuinm Htftoriam nee altim extendere, 
miilto minus ad pomp am exornare void. Quod vert- 

tail fimul ae brevhati ftudens , qua vel incerta vel 

fuperfthiofa (ficut non pauca quidem eft rep erne pervaftamillam Ame- 
rica nam Barbariem) in alios derivarem. Facile eqiiidem vulgar e illud 
vitium condonandum fore exiftimo, fpeciofis feiheet titulu fromifpicio //- 
hi prafxu , fuperbire. At vero illud majus mibi videtur emendandum 
potim quam culpandum , feculi cacoetbes , tumido & pracoci op ere in um- 
bra domi enutrko, pofteros demereri , tot que crudu& inexpertis exo- 
tick ex remotifimh mundi cafdinibm bine inde corrafis , paginas taut urn 
replendo error es propagare. Cum vel circa ea qua trita in Scbolu , tot- 
que retro feculis ante oculospofita non leviter etiam nunc cacutiamw. Ego 
quidem omne tuliffe punUum videbor ? ft me veritath antijlitem , nee 
buic , mc illi vitio obnoxium , hofque tenuiores conatw, Sileno Alcibiadk 
potim y quam Templo Aegyptiaco fimiles , aqua pofteritas judicaverit. 
Invitatm enim quondam ab Amplifimis Societatis India Occidentals an- 
deviginti VirU,ut Illuftrifimo Naffavia Comitijum quoqueBrafiRa.qua 
paret Belgn , in arte Apollinari praeffem : publics utilitatis fore me- 
cumarbitratifunt SpeSatifimi Viri JD.Albertus Coenradi ^urg, & 
D. loannes de Laet 9 primi Mu far urn fautores , mole flam banc provin- 
ciam mibi impofitam natura indagatione bom fubcifwh lenire. Cui fimul 
oneri publico & privato ut ferendo par effem , Georg. Marcgravium 
& H. Cralit^um Germanos , Medicins 8 Matbefeos candidatos 
mibi adjungi vifum fuit. Hie immatura morte fuffocatw: Ille fedulus 

per 



AD LECTOREM. 

per fexennium Mediterraneorum locorum exploratory meis primum > 
mox llluftr. Comitis fubfidiis fuf alius , partes fuas circa Geographical, 
Aflronomicas , Hiftomque Naturalis obfervationes , acriter tutatm 
eft. At que in Africam tandem trans fretans fuccukh. Quamobrem 
ne illius Viri per ire t memoria,Aftronomica ClarifiimoD.Frofeffori Go Ho, 
aliquando edenda : Hiftoriam vero Naturalem cum Vraftantipmi Vin 
I deLaet , de Americanu meritifimo , per Illuftrif Mauri tium Naf- 
fovium tradi curavi. At que ut defunUi cineribus fua.perfolverenturpra- 
mia , opus ejus pofthumum meis traUatibwnon intermifceri , fedadjungi 

void. 

ghacunqae itaque obfervatu digna ex beatifimo hoc natura theatro, 
vel a me eruta , vel a primis incolis nobis tradita funt , examini & praxi 
fubjeci, ac qua pot ui fedulitate & finceritate , vera hfalfis , noxiaa 
falutaribm difcrevu Tandemque eorum imagines adv'wum a piUore me- 
cum per defer ta peregrinante express , adjunxL Si hoc qualicunque 
opere ConjunUis viribus peraBo, & campo quafi poft futuru nunc aperto, 
fertilifimam hanc America partem a craps illis caliginibus aliquatenus 
vindicari pojfe Benevolus LeSor cenfuerit , plus quam digno laboris 
pumio me affeHum arbitrator. 



G. PISO. 



S V M M A- 



S V M M A R I A 

LIBRORVM SEQVENTIVM- 



flplBER Primvs agit de BrafilU Aere, 
^ Jill ^Aquis <& Locis. 

Liber Secvndvs de LPliorbis Bndemiis : 
rdmirum Cap. 

I . De Febribus. 

II. De Oculorum vitHs. 
in. De Spafmo. 

IV. De St up or cj . 

V. De C at h arris. 

vi . De prolapfu Cartilaginis mucronat£. 

Vii. De obftruBionibm Vifcerum naturalium. 

viii. De Oppilatione Hepatis & Lienis. 

IX. DeHydrope. 

x. D^ LumbricU. 

xi. DeVentris fluxibm. 

xii. DeTenefmo. 

xiii. De Cholera. 

xiv. DeDyfenteria. 

x V. D^ y?#AW -/4/w hepatico. 

xvi. DeVlcere& Inflammatione ant. 

XVii. Z>£ Morbis mulieribm $> infantibm fa- 

miliaribiis. 
X V 1 1 1 • ~De Morbis contagions. 
xix. DeLue Venerea. 
xx. DeVulneribm&Vlceribm. 
xxi. I>£ Papulis & Impetigme. 
xxn. P<? externis malts. 

Liber Tertivs agit de VenenU eommque 
Antidotis : in quo funt Icones novem* 

LiberQvARTVs agit de Facultatibus Sim- 
plicium : in quo funt Icones decern fupr a cen- 
tum \ &hac Capita. 

I. De Saccharo. 

II. DeCMandihoca. 
in. DeMelleSilveJlri. 
IV. De Copaiba. 

v. DeCabureiba. 

VI. DeAcaja arbor z^j. 

Vii. Z)£ Icicariba, & iliius refina Icica. 

viii. De Ietaiba & ejus lachryma. 

ix. DeCaopia arbor e-j. 

x. De Palmis, earumque variisjfteeiebw. 

xi. De^droeira. 

xii. DeVrucu. 

xiii. £>£ Zabucayo arbor e^. 

xiv. DeGueticoroya. 

XV. Delanipaba. 

xvi. Z>£ Acaia feulbimetara. 

xvii. DeTapia arbors. 

xviii. DeAraticuJJ?eciebus. 

xix. DeCaaroba. 

xx. Z>£ Embira,feu Pindaiba. 

xxi. De ibiraee^j . 

xxi i. Z>£ Ambaiba. 



xxi 1 1. De^Anda. 

xxiv. Z>^ Guabiraba. 

xxv. De Aracalba. 

xxvi. DeGuajaba. 

xxvil. DeBacoba&Banma. 

xxvm. DeUHangaiba. 

xxix. De^Abaremotemo. 

xxx. DeVmbu. 

xxxi. De Ceblpira guacu. 

xxx 1 1. DeCfrfureci. 

xxxiii. Z>£ ///a, velVrafe guacu, 

xxxiv. DeGuabi poca iba. 

xxxv. DeZamouna. 

xxxvi. DeAndiralbaiariba. 

XX xvi i. DeCambui. 

xxxvin. De Loco arbor e^j. 

xxxix. Z)<? Cupouna. 

xl. D^Pinhones doBrafil. 

xli. Z)<? lurepeba. 

x l 1 1 . De Cfltamanga. 

xliii. De LManaca. 

x l iv. De Pagimirioba* 

x l V. De Carnara juba. 

xl vi. De t^Ananat. 

x L v 1 1 . De Bet/is, velBetrcj . 

xlvhi. DeT^hamhi. 

x l I x. De Caa^apia. 

L, De Acaricoba 7 feu Erva do Capitaon. 

li. DelSlhambuguacu. 

Li i. DeTangaraca. 

L 1 1 1 . De Ieticucu > feu Mechoacan. 

Liv. DeCaapeba. 

LV. DeTajoaba. 

lvi. T>elnimbaja,feu Silva de praya. 

L V 1 1 . De T^handi > feu Pip ere longo. 

l v 1 1 1 . De lac ape * *uel Sape. 

Lix. De labor andi. 

Lx. Delacuacanga. 

lxi. DeSajfafras. 

lxii. Delupicanga. 

lxIii. Delamacaru. 

LXiv. De Potimoba , feuPulgera. 

lxv. De Ipecuanha. 

lxvi. DeCaacica. 

L x v 1 1 . De luricnara. 
* Lx V 1 1 1 . De Capfjpubd. 

lxix. Zte Salfade praya. 

Lxx. De^Aninga. 

l x X i . Dtf Agaaxhm , y?# Malua d'Ifco. 

Lxxn. DeCaapo?nonga. 

lxxiii. DeMurucuja. 

l x x i v. Z?* (Jifurucuja -wiri. 

Lxxv. De Jguiya. 

L x x V i . D^ Aguaraquiya. 

L x x V 1 1 . Z>£ Aguaraciunha. 

lxxviii. Defecunda Caapomonga. 

LXXIX. Z)tf 



L x x i x. Be Carma Sil-vettru 

lxxx. Be Bafourinha. 

l x x x i • Be Caa-ataya. 

t, x x x 1 1 . Be Car agitata. 

l x x x 1 1 1 . Be Trevo , feu Erva 'd amor. 

lxxxiv. DeTapyrapecu. 

lxxxv. JD^ //er&r lanugmofa. 

lxxxvi. Z>* P»* ArbuVma. 

Lxxx vi i. BeCMangles.^ 

lxxx-viii.-^- Qururu^ape. 

Lxxxix. BeTimbd. 

xd BeParatura. 

xci. Be ibirarema* 



xcil. Be Aninga peri. 

xci ii. BeMeeru. 

x c i v. Z>* >A™ > _/?» Pacivara. 

xcv. BeTnpaipi. 

xcvi. Belncjuiri, feu Caaeo. 

xcvu. Z>* Erva d'Jmpigc. 

xcvi 1 1. Faifonsd'Impigc. 

x c I X. Z)£ Mafaranduba. 

C. Z>£ Amongeaba. 

ci. Be lbipitanga. 

Oil. Be Ianiparandiba, 

c 1 1 1 . £><? Globulo bruino , ilimfjue ttfu. 

CIV. Of Corallio a/bo Erafilix. 



Errata, pa abfente Autore irrepferunt , fie corrigenda. 

Pag. I. liri. 8. Proefidis. p. 2. 1. 39. falfo opinatos. 1. 48. pnefentiflimo. 1. 53. durabilis. p. 5. 1.15. 
Halones. 1. z-j.Imbriimi. I.28. Aridis. p. 4. 1. 27. Quidem red undat. p. 6. 1. 18. Defatigatas. I.25- 



GUI- 





GVILIELMI PlSONIS,M.D. 

D E 

MEDICINA BRASILIENSI 

LIBER P R I M V S> 
Qui agit de Brafili^e Aere , Aquis &: Locis. 

IcTURusdc humani corporis malis , eorumquc remediis in novi ilia orbis 
parte familiaribus , operaspretium fadurus videor,fi de Aere, Aquis & Locis 
feu de natura coelifolique Brafiliani pauca quaedam pramittam. Quod vel id- 
eo necenarium eft , ne fideribus deinceps aut regionibus fertiliffimis omnino 
& faluberrimis perperam attribuatur , quod velincolarum vel advenarum in- 
fcitiaeaut intemperantia: eft imputandum. Eorum imprimis qui extremas& 
incognitas mundiplagasadeunt, utprofeffioneartis, falutis humane prxCi* 

diis,mortalibusoperampriEftent:MagnitamenHippocratisefFatiimmemores,taminfanitatem 
confervando, quamincollapfamerigendo, non raro deficiunt. Brafilia autempreftantifii- 
ma facile totius America: pars penitius inttofpeda , jucunda imprimis falubrique temperie ex* 
cellit ufque adeo.ut merito cum Europa atque Afia de dementia Aeris & Aquarum certet.Si- 
tum fi fpedes & %uram,a fecundo ab /Equatore ad quartum fupra vigefimum latitudinis gra- 
dum excurrens , trigoni oblongi fpeciem refert : cujus bafis ^quatori obverfa , ab oriente in 
occidentem reda protenditur. Latus ad orientem fpedans Hefperiis /Ethiopibus objacet, va- 
ftiftimo mari interpofito : unde tarn corporis obledamento, quam fummo vitae ac valctudinis 
bono , habitata e) us frons, blandum & benignum Subfolanum ab auris matutinis natum, con- 
tinents* recipit 5 quo homines coeteraque animantia demulcet , & ab intolerabili folis vertica- 
ls seftu vindicat. Qui , (imareaccedat, fummo quidem mane, firecedat, adultiori aurora 
perfentiicitur. Neclanguefcit circa vefper'am, ficutfoletmultis Indiarum locis, fedintendi- 
tur adeo a comitantefole ut ultra medias nodis horasnon rarovigeat , condenfatioque aeris 
nodurnanequeatdilatationem & motnm ilium naturalem Aeris facile hebetare autvincere. 
Alterumvero latus (quod a Peruano regno celfiftimamontiumjuga&immenfadifterminat 
fpacia) Zephyrus licet infaluber, mediterraneufque ventus,propterinrlnitos quosperflatpalu- 
dofos lacus,fera node infeftet: tamen a montibusmari vicinisperpetuo coercetur, adeoq; ab 
aura marina pellitur,utadlittora ufquc vix queat penetrate. Qui,(iaiiquando obpluviofasma- 
lacias,per diem integrum (quod rariffime quidem obfervatum eft) fpirafTe conftiterit,remotio- 
ires a mari , occidentique obverfos , vehementius $ maris veto accolas & imprimis nautas una 
vix leuca a littore remotos benignius exercet. Quemadmodum jucundiflimis ac conftantik 
fimis his anni tempeftatibus haud magna: mutationes, itadiurnis & nodurnis evidentiores 
contingunt, quod dies & nodes non magis pares fint fpatiis, quam dirTerentes calore &fri- 
gore. Nam Sol altius afcendens , poftquam terrarum & hominum poros aperuit , profundius 
& pari intervallo fe occuiit , unde condenfatio aeris major extremam partem nodis magis ro- 
rifluam efficit. Hinc rigidum & penetrans frigus a tertia hora nodurna circa gallicinium ad 
exortum ufque Solis corpora ferit. Ita ut hanc terram recens ingreflis moleftum (ummeque 
noxium effe foleat. Qopd qui non evitat , haud facile vitam beatarn in hifce vel aliis Indiarum 
oris exordietur. Cujus rei non ignari Brafiliani focum pcrennem in tuguriis juxta ledos pen- 
files alunt , ejufque beneficio nodiirnum frigus tolerate & venata infeda arcere queunt. Por- 

o<f re re- 



GVILIUMI PISONIS 

a , -rr n.,.-.. ,-«*r»ifri ill noclcniuc adeo dicbm pare*, 

ro roftus afcnfiis & defcenfus Solis hrcv.ff.ma ^^^^L, int cnlius : h, bcr 

noacsprxcdTennt. Aumifto finitur ; quo Sol rcdux ex 

Ph.vialis tempons inmun. ft menfc Mar novdAp nh A g & ^^ ^^ ^ 

fcuntui, quasi. loxvc . r in Scptcntrioncm projeftarum agnofcunt Tropico- 

u^r" 

^s accedente & re troccdente Sole , at multi exiftimarunt, fed folummodo abcuntc ab Aqua- 
tore vcl ad i Tropicum Cancri vel Capricorn! , ufque dum eo redicrit & sqmnoaium abfolv c- 
rS^ duplicem*ftatcmunoanno dari teftaturin/Egypto, non adeo quidem 
a Solis quammiroNiliacccffu&reccflupronatam. 

Br^ 
ChctfoncG incolis. Duotantum dantur anni tempora quorum unum cahdum & Cecum, 
/Eftas dicitur : alteram calidum & humidum zftatiEiirop** fimde, Brumx viccm fupplct. Id- 
que in omnibus Indiis intra utrumquc Tropicum verifllmum deprehcnditur Licet emmny- 
bcrni & aeftivi temporis initium & finis , ob particularia incidentia loci, turn & Equations ma- 
ioremvelminorcmvicinitatemnon inidemincidant; plerumque tamen Annus , fcxcirciter 
mcnfibus ad humidum, & totidem ad ficcum vergentibus abfolvitiir. Et quidem ea rationc, ut 
in multis Africa: & Afix , e jufdern nobifcum latitudinis oris, maxima cxindc intcniio & rcmil- 
fiosftus, hie nulla vel faltem exigua pcrcipiatur, Sole, licet Brafillenfium Zenith, menfe 
Oaobri&Februariotranfeunte, radiifque fecundum angulos acutiflimos reflcxis. terramfc- 
riente. Quae diverfitas iftarum Rcgionum incolis ob crebras malacias , noxiosque tepores, 
interitum , hifce ob dominatricem auram , falutem promittit perpetuam. Vnde facile eft col- 
ligere Anni tempeftates , non tarn immediate a Sole ejufque motu , q'uam ipfa Ventorum fpe- 
cie, aftrorumadipe&usdiverfitate, regionifque qualitatc & fitu peculiari difcerni deberi. Ea- 
demcaufafolemnibus illisTorrida: Subfolanis velFavoniis reddipoteft. Quinin locis hifce 
mediterrancis , paulo verfus occidentem nodes funt frigidiores quamin maritimis, ufque 
adeo , ut aliquando pruina capillos quibufdam riguifle conftet. Etenim in Indiis cum multa 
admiranda , turn illud imprimis omnium phyficorum ingeniafuperat , quod in eadem cceli pla- 
ga, pari Solis accelTu receiTuque,iifde.m annimenfibus ab ortu circa Occanuma-ftas & ficcitas, 
ab occafu trans juga montium & paludes Brafilia:, hyems , nebula: & pluvix. Vt in tanta loco- 
rum vicinitate,quod ad rationem tempeftatum attinet,iidem pene populi fibi mutuo antipodes 
vidcantur efle. Quam divcrfitatem diflbnamque naturae varietatcm atquc alia ejufecmodi , fi 
quis diligentius apud fe reputet , profe&o intelliget , antiquos multa de /Equino&iali circulo 
&torrida Zona opinatos efle. Proindc contra Ariftotclis & Plinii aliorumque mentem non 
folumhabitabilehocClima, fed temp cratum & fertile utiquc reddnnt , turn rores pcrpctui, 
turn pluviae & jucundi a pclago flatus , dum vaporcs mane furgentes 6c nebulas tempeftive dif- 
cutiunt, aeftumque mcridionalem temperant, ac foles puriflimos <Sc nitidifllmos reddunt. 
Hincporrohumorum, qui in nobis funt, aputredine confervatio; Neque tamen praecipua 
falubritatis vel longxvitatis ratio , utquidam voluerunt, /Equatoris vicinitas, ob ceqtialka- 
tcm tempeftatum , quam imaginantur. Nam multis fub linea ajquinottiali locis habitatis, nee 
folum nee coelum eft falubreficut Intake D.Thomx, Guinea, aliaeque provincix tcftantur, 
ubi corpora a torrcnte calore arefcunt & refolvuntur , minimeque longseva fiunt. Quoniam 
attra&ivapores, a Sole licet verticali & prccftantiiTimo , ob pcrpetuas malacias non difper- 
guntur , neque aquae ventilantur fed ftagnant. Turn fi qui perflant vend , languidi funt cc vel- 
uti e longo itinerc defatigati , ventis fubitis vel mediterraneis facile fe fubmittant. Vnde tepo- 
res vaporofi , nebula: & putredines enafcuntur. Quod fub /Equatorc navigantes miferc circa 
penuaria&aquam imprimis experiuntur, qtte bis tcrve fcctorcmac putredincm concipitin 
vafis, antcquam durabiles omnifque corruptionis tandem expcrsflat. Brafilia: vero vaftifii- 
musoccanus tumpluviis, turn imprimis ventis perpetuam materiam fubminiftrat , quahttus 
exhilaret, non tepidam, ficut extra Tropicos fubinde folet , fed veluti gclidam & ficcam , cam- 
quea Sole illuftratam aboriente in occidentem' ad miliaria aliquot pcripirat. Acccditquod 
paluftribus & olentibus pluviis ex continenti ortis , numquam infeftctnr: Cum infulisvicinis 
(quibus multae Indiae orientalis & Africa: partes cinguntur , turbidilque ventis agitantur) hxc 
rcgio car eat. 

Caelum faepe quidem nubibus ex oriente verfus occidentem latis obduchim vidcas , fed ra- 

riflimis 



DE MBDICINA BRASIL. L I li, I, 3 

rifiimis & tcnuiflimis , inque fublimi aeris extends , exceptis diebus pluviis. Sol oriens & oc- 
cidensimmotisoeulis adfpicipoteft, ordinaiiaque turn fere magnitudinis & colons, appa- 
ret , ita lit diameter ejus menfurari queat. Mira enim undique feiieritas eft, pnefcrtim circa 
vefperam: quanuuosumquamfuceedentiLunaetradit vapores vel nebulas, fed nodes red- 
ditadeo claras utvetus & novilunium uno eodemquedie confpiciantur, litteraquc adqua- 
drantem Luna commode legi pofiint. Aftronomo denique ad coeleflia intento, cirea Eclip- 
fes, nnbeculas magallanicas,veneremfalcatam poft cmerfioncm a Sole,Mercurium fcintillan- 
tem&eornieulatum, appulfus Luna ad fixas ftellas aut Planetas, cateraque phoenomena, 
partim antea in Europa non vifa multa promittat. Sicut multotics in eminentiori obfervato- 
rio Aftronomico , per Illuftriff NafTavia Comitcm exftrudo, a nobis obfervatum eft. 

/£therprodiverfitateadfpeduumPlanetarum, accedentibus caufis inferioribus fuas reci- 
pi t intemperies. Crebris fulguribu s abfque tonitru ccelum fub vefperam cor ufcat, tempefta- 
te vel maxime ferena, fed ficca. Tonitrua fi qua circa aquinodia fuboriantur, rariffime eaque 
cum imbribus fine fragore multo in Pernambuco, in Maranhon proprius ad aquatorem vehe- 
mentius & crcbrius exaudiuntur. Multa irides, Holones , dracones ignei volantes apparent. 
Nulla nubes neque nebula, grandinesne vix quidem confpiciuntur h nee altiflimos montium 
apices ulla canitie brumalem detinuilTe faciem (ficut monti Pico in Canariis perpetuo contin- 
git) hie umquam obfervatum eft. 

Pluviarumguttaadmodumfunt magna, gravique decidunt impetu, quasfuffocativusali- 
quando tepor pracedere vel fequi folet. Ros hie Europao mm pinguior , & nitro multo im- 
pregnatus fcecundior •, tu m multo penetrantior & tenuior, pracipue aftate exiftit. Quod pa- 
tet in omni metallo & ferro imprimis (ut materias minus folidas pratercam) qua abfque ullo 
nubium adminiculo faeile exeditv Intenfior folisradiorum fervor , poros corporumfubluna- 
rium apeiitufqueadeodedic, utnodurno rori fubtiliflimo profunde fuppeditet introitum. 
Unde per quptidianam viciffitudinem humiditatis & caloris , illatajamputredine, vermium 
diverforum generum fiat generatio , moxque totalis rei comfumtio. Verum quantum his o- 
mnibus noxius,tantum aliis ros proficuus,imo necefTarius, ne aftate pluviaruminopia,grami- 
na & pafcuatorreantur, led qua in locis avidis & fitientibus funt eo fere folo refocillentur. 

Etefiisfeu anniverfariis ventis ferenifllmis haoradiverfis temporibus gaudent. Semeftri 
enim hiberno five pluviofo ex nubilofa auftrina plaga intenduntur & Vulturni veluti naturam 
induunt, tantoque vehementius, quam Aquilo menfibus aftivis , dominantur, ut dudus aqua- 
rum, a menfe Martio ad Odobrem illis obfequiapraftent. Reliquo anni tempore ex Septen- 
trione in Auftrum maria coguntur. Circa Africa latus occidentale Brafilia oppofitum, plane 
diverfo modo res fe habet. Quippe ab Aprile ad Iulium menfem verfus Septentrionem rapi- 
dus eft fluxus , hide ad Odobrem tranquillum mare. Hinc ad Ianuarium verfus meridiem O- 
ceanus truditur : Mox circa medium Aprilis denuo nullum Currens (utfluxum ilium genera- 
lemVerulamius appellat) maris experiunturnauta. Atqueha diverfitates potiflimum qui- 
dem intra Tropicos libero aquore navigantibus percipiuntur. Adeout hi venti generales, 
Tropat didi, mtnime fegnes, partim regendo Currens maris , partim proprio flatu (non fpon- 
taneo aliquo raptu ab ottu in occafum , ut dodifllmus Scaliger aliique inter veteres imaginan- 
tur) id efficiant, ut nequeant hinc navigantes verfus Africa vel Europa oras, eadem redire, qua 
venerant via. Unde fit , ut non adeuntibus Brafiliam fed inde redeuntibus tantum , tranfitus fit 
per Infulas Flandrtcas & miram illam lenticulam marinam Sarcafi Hifpanis didam : qua longe 
lateque difperfa. adeo tenaciter fuperficiem maris obfidet,ut fblum non falum diceres, obortif- 
que malaciis navibus haud leviter reftftat. /Equor Brafilienfe rariflimis procellis infeftatur, 6c 
ut plurimum tranquillum eft. Cui temetitas Barbarorum fcfidens , gemino ligno fuberofo in- 
fidentes , fecure pifcaturam exercent aliquot leucas a littore remoti. Coerulea & fnbnigra eft 
exterior ejus facies , interius viridis : agitatumnoduignefcit, fortiufque lumen emittit: turn 
falftus quoque deprehenditur quam verfus Polos, adeoqne pellucidum , utpifces ultra viginti 
ulnatum profunditatem aureo colore micantes, ex altis puppibus commode confpiciantur, 
meridiano tempore, Soleque fplendente. Ac turn fimnl intueri licet, quam diverfus & contra- 
ri'us fubinde fit motus in profundo mari , ab eo qui in fuperficie a tumultuariis fit ventis , quod 
jadas bolides, aliafque artis nautica conjeduras nonparum eludit. 

Lieet autem circa littora aftu fatis vehementi falum intumefcat,non tamen agros invadit aut 
vicinas terras deprefTas inundat , fed ingenti fremiti! rupemquandam five maris teniam Reciffo 
Lufitanis didam,pulfat ac poteftate impetuofa verberat,quamfnmmo natura miraculo & be- 
neficio conceftam omnes fateantur oportet:quod crepidocautium longotraduexcurrens,in- 
ftar muri, violentia Barbari & indignantis elementi refiftat,ac fidam tutamque navibus ftatio- 
nem & portus reddat. Opulentiflimam quoque magnatumadibus materiam , qua Olinda & 
Paraiba monafteriafuperbiunt, fuppeditat. Maximam Brafilia paitcm 5 nunc interrupto, nunc 

A 2 conti- 



GVILIELMI PlSONlS 

4 ♦• ^odudutuctur Ejuslatimdophnimmacft&quafiaitcinfiipctficiclcvi g ata,aclvi- 
contimiato ductu luccul. &)w> ijuluuu f -. __ ^. ro n i r itudinis eft ut vix fummo arnu 

cinti, fubinde triginta pafliis & ultra fe cxtcndit. Tantae vuo aitituaiim P - rnimhll 

Sundctur Ma?c novo & plcnilunio ad duodceim pedum altitudincra f quod in 1 arnambu- 

n^ 
titur dum funditus ptopc multorum fluviorum alvcos rcforbct. Vcrum non rite oblcry ata 

vdtaSsXmvaftimmnsOccanusabfolvit. Ita tamen ut menfibus arftivis diuturmorcs & 
renemeniores acceflus,hybernis vero receftus dominentur. Quid, quod fluxus lunarcs, pau- 
^Tlittorcrnilliaribus ; currens vero maris per univcrfum *quor pcrfentifcant navigantes. 
Cafterumadextricandas pcrpctuasnautarum controverfias circa longitudincm hujusconti- 
rtentis fcire intcrcft,magis ad occidentem a natura collocatum.quam pcritiffimi quoquc Gco- 
eraphi hadenus opinati funt. Opera: pretium itaque duxi illud addidiffc quod ex fcdula ob- 
fervationc Eclipfium Lunarium nobis conftat. Initium fiquidem dehqun quod in vigefimurrt 
Decembris,anno mUlcfimo fcxccntifimo trigefimo odavo incidit,inter Olindam Parnambuci 
& Uranobureum Dani*,tribus horis & quatuor minutis differre deprchendimus Undc redu- 
docalculo, facile erit colligere , quxcaufa fiterroris; cum plerique nauclen ultra quinqua- 
gintaminutaanobisdifcrepent. . . .. 

Univerfa Brafilia Coloniis & fraefeduris quatuordecim , totidemque circiter fluvns nobi- 
lioribus (ab aliis fatis memoratis) diftinguitur . Horum beneficio terntona fertihtate & com- 
moditate dififcrunt. Praeter tot torrentes & amnes pifcofos, non limofos, fed faxofos, habitata 
oricntalis pars , rivis, fontibufque inclytis & utcumque herbofis fcatet , iifque paflim, mira di- 
Vina bonitatc,ut potum hominibus juxta ac pecoribus abunde fubminiftret,irrigatur . Armen- 
ta lilveftria fiti xftuantia eo confugiunt/eque ad luxum dulcimmis inebriantes aquis non raro 
prsdafiuntvenatoribus. Rapidifuntpleriquefluvnpluviis menfibus, & tuncfubito altimme 
excrefcunt ac ripas egrediuntur , audo aquarum pondere , ruptifque obicibus valentius ruunt 
in campos. Is autem qui S. Francifco facer eft, totius Praefedurse Parnambucenfis facile maxi- 
mus, infulifque & fco'pulis horridus,ac tempore quidem aeftivo, incerto quidem gurgite, aquis 
exundans, altiftimus eft. Hyemeveromodicetantum inpelagus fcfe exonerat. Diverfitatis 
caufam perhibent efie immenfam originis diftantiam,tum etiam pluviatum ex alto allapfarum. 
Caeteri enim fluvii nobis vicini aeftate navigari non poffunt , quod aquis deftituantur, acfiin 
continenti intus abforberentur.Cum nulli tamen alii in hac America parte reperiantur amnes 
qui tantos imbres alveo fuo excipiant. Sed conftat ratio. Vaftifllma montium juga haud pro- 
cul a littore (ficutin regno quoque Peruanoj demittunt vim illam pluviarum a tergo , 6c exo- 
nerantfe verfus occidentem. Mox ad rapidifllmos (ne dicam & totius orbis maximos^ altero 
brachio verfus Septentrionem in Amazonum & Maranhon flumina : altero, adS. Francifci, 
atque ilia quae de la Plata & de Ianeiro dicuntur, verfus auftrum erumpunt. Hxc reccptis in fe 
quibufdam amnibus invalefcunt & ad milliaria aliquot in Occanum labuntur, tanto impetu, ut 
procul ob oftio in ipfo mari dulces a Nautis hauriantur latices. Porro & Lacus juxta littora re- 
periuntur , qui mari licet vicini & quafi contigui, aquis tamen funt dulciflimis. In defertis re- 
niotiffimis, exiguiquidam rivi e lacubus oriundi, dulces hyeme, fubfalfi aeftate exiftunt , quod 
ftagnantes Solis afiiduitate adurantur. Praeterea putei paucis ante annis in Infula Antonii 
Vaez, circa ipfumlittus, quoufque maris aeftus pertingit , effofli, potabiles aquas & dulces, in- 
cognito veldubio venarum commercio, impertiunt. Unde percolatas omni/que falfedinis ex- 
pertes prorfus haurire datum : quae licet fontanis lint inferiores , tamen cibis coquendis ooti- 
mae habentur. • 

Tellus haec amcenifllma ex diverfo naturae lufu conftat. Qua enim in planitiem lon^c late- 
que fternitur, glebofa & ponderofa,praepingui riguoque eft folo, verge a dida Lufitanis,multo- 
rumfruduumferaxj cannas Sacchareas imprimis, turn & credita quaxmefcminamultiplici 
reddit foenore. Prata & aprici campi minus aeftate, fed menfibus potiflmium pluviis (licet fo- 
lum tunc habitantibus triftius videatur) laetifllme virefcunt, loeaque meflem negantia pabulis 
vigent. Frumentum & fecale nimis celeriter profunduntur & in germen evocantur a jugi pcr- 
petuoque Solis fervore & agri indulgentia, qui proinde multa verfatione (nee enim interquie- 
te umquam indiget) fatigandus eft , additaque potius arena quam ftercore , fcrendis frasibus 
aptior redditur. Sccus enim alia florefcendi exinanitio fequitur, germinationem nimis fcftina- 
tam adurens vel exhauriens. Qui ab exoticis feminibus proventum expedant , maturationcm 
retardent oportet , quod diutius in terra foveri expetant j ne in ftipulas faftigiata? hcrbx mnltx 
maturefadae, granis tamen & feminibus caflae, agricolarum votis minime refpondcant. Mcn- 
fe Februario & Martio quando finem acftatis excipit tempeftas humida, plantar & iemina terrx 
committuntur, idque prima vefpera, non de die, nee adulta node net i convenit. Omnia qux 
profundius , quofolares radii non pcrtingunt, inhumantur, vitas difcrimen incnrrunt,quod fub 



cute 



d£ Medicina Brasil. Lib. t. 5 

cute fua interne frigida terra, praecipue sedate, taleas & femina facile enecct. Cujus rei advcnac 
& novitii agricola: non fine magna jadnra experimenta fecerunt. Semina ficut 6c frudus colli- 
gunt in locis acclivis & fitientibus , diverfo plane tempore , quam declivioribus & uli"inofis. 
Quid,quod haec omnia to to anni tempore plantantur & producuntur : Felicius tamen vel infe- 
licius pro locorum & plantarum diverfitate. Quod evidentiffime apparet ex pluribus : praefcr- 
tim vero circa proceras illas arbores quas Cocos & P almas nuncupant; quae citra ullam anni 
temporis, feniique arborum obfervationem tranfplantatae jucunde virefcunt , eximiifque fru- 
dibus confpicuae excoluntur. Quod a nemine accuratius quam ab Illuftriflimo Comite Naf- 
faviaetentatum, omnibusveteranisincolisadmirationifuit; quod adultae licet, nihil patercn- 
tur tamen ab alteratione ilia quam fubirent, fed fterile,arenofum,& perpetuafalfetudine imbu- 
tum littus natale folum haberent, eoque gauderent foveri : modo radices quas infinitas & bre- 
viffimas habent leviter tantum terra cooperirentur. Harum enim caeterarumque Brafiliae ar- 
borum radices adeo a frigorefubterraneo abhorrerevidentur,utnonnumquamdefiderioSolis 
prorumpentes , vix terra fe condi patiantur . Plurimae arbores & frutices toto fere anni tempore 
flores & frudus feliciflime producunt, fimulque Ver,/Eftas & Autumnus in iis confpiciuntur. 
Horum facile principes Murucuja, Mangaba,Bacoba, Banana, Ianipaba^K^iraca, Pindova,Coceiro> 
CMamaon , Pin hones , Piemen t a : Quibus annumerantur, vitis, citrus , malus medica , aliaque 
plurima ex Lufitania atque Angola,olim & nupcr e Belgio adduda legumina, radices & olera, 
paffim nunc in hortis exculta atque in culinis domeftica fada. 

Qui racemos per totum annum defiderant, vineas diverfas , diverfis putant menfibus,matu- 
rafque poftea uvas colligunt, unde non ignobile vinum & Creticum aemulans, exprimitnr. 

Atque has omnes plantae & frudus hortenfes, licet ab infedis noxiis non plane immunes 
fint; praecipue autem a formicisillisgrandioribus non raro depafcuntur , ab impigro tamen a- 
gricola facillimo negotio, vel ignis, vel aquas beneficio arcentur. 

Nonnullae arbores & quidem nobiliores, ficut K^icajUjCaja^VbiphangajAnda^Zabucajoy Mu- 
recy, Ietajba, y^iratku-, Guabiraba^Ficus & Myrtm Americana .- frudus Ananas & alia femel dum- 
taxat in anno florent, verno tempore, quod eft circa Odobrem, repullulant -. mox frudus pro- 
trudunt, idque mediocres tantum Sole ingrediente Gapricornum & durant ultra tres menfes, 
pofteaque quiefcunt. Solus, quantum conftat, frudus Gutty curoy, femel per bienniunij fru- 
dus autem arboris ibiraee five Guaici Brafilienfis vix per quadriennium producitur. Paucae ar- 
bores native hadenus ad fativas relatae.: filveftres tamen cum fint , frudus elegantes & gratif- 
fimi faporis proferunt , maxima quidem ex parte frigidos , cum adftringendi facultate. Quad 
natura benigna haec mortalibus immodice aeftuantibus fblatio dederit , ruentibufque humori- 
bus frcnum impofuerit. 

Qualacuftris haec regio, ob perpetuam uliginem,praec3eteris jucundiffime funditusaeque ac 
in fupcrficie viret. Turn diverfo plane Herbarum fruticumquc paluftrium genere , adeoque 
mira naturae folertia luxuriat, ut folum non aquam diceres , amphibionim] aeque & pifcium la- 
tibulis deftinatam. Circa oftia vero fiuviorum , ubipaludem aqua marina fingulis acceffibus 
inundat, ab immenfa oftreorum & cancromm multitudinc perrcptatur, atque tortuofo illo ar- 
borum genere Guaparaiba five CMangle dido, ita obfidetur , ut viatoribus prorfus fit inaccefia. 
Qua in accli ves colles, vaftofque montes, nunc glebofos, nunc grandiilimis (axis veluti ftratos 
attcllitur , fertilifllma quoque & raro fterilis vel otiofa apparet Brafilia : arbuftis filvifque den- 
fiffimis paffim veftitur, ut multo olim laborc Lufitani adpixidem nauticamiter fnumin- 
ftituerint. Quod hodie quoque fit in muniendis viisin defertis. Unde tot fragrantimmae & 
praeftantiulmae arbores lucri caufa , ob colores & tinduras varias, aliofque ufus eximios , hue 
apportantur', ut funt ibirapitanga arbor ilia Brafilienfibus k<at efyxla) itadida& rubra tindura 
notifiima, Dein Tatajba five Pao amarello,Arariba cortice vubvo, Iacaranda,Antuniba five ccdrus 
alba, & alias multae, quae aedificationi & ftraendis navigiis aptimmse,quod aquis minus perviae, 
setatemque ferentes fint. Ex quarumdam corticibus nunc funes ignarii in militantinm ufam, 
nunc in navium neceffitates torquentur & r udentum materias nauticis fubminiftrant, fiipplen- 
te cannabis defedum Barbarorum induftria. Si quae loca fint arida a fterilitate , mirabilcs illas 
herbas fuperius defcriptas.feu funes potius d(pv>kov$, generali nomine Timbo & Cipo appellatos 
producunt , quae fua flcxilitate & tenacitate apud fabros. & vietores ligaminum ; contufa apud 
pifcatores, coriarios, naupaegas , Rhois & ftupae vices implcnt. Deniquc e collifis lignis Cara- 
guata & Imbaiba aliifqueferulaceisplantis ibidem nafcentibus ignis luculentius, quam ex con- 
cuflb filice, a batbaris elicitur. 

Nemora haec cum non quotannis foliis veftianturnec priventur , non eodem fimul,fed di- 
verfo plane id accidit tempore, quodab Autumni& Veris permutationibus nihil patiantur. 
Praeterea non omnls quoque arbor foliis fimul omnibus orbatur,fed parte una decidentc,altera 
tamdiu manet, donee prior repullulat. Accedit quod varii generis phaieoli, Arundines proce- 

A 3 rae, He- 



Gviliumi Pisoms 
T Hcdertquc pcrpctuo vircntcs luxuricnt, qux nunc humnm longtime pcrrcptantcs nunc 

d£" 
nrXitcnt, oblcdamcnto tamcnfummo cxiftunt.quodtopiarii inftar opens pcrpctuarnum- 

b am I re toit Undc inter virgultorum opaca ferx & homines nutnantur, fcccctique tram,- 
t* v cTanSpci ent fummam voluptateln 5 qux filvarum fontiumquc prxroganva maxi- 
ma "carti Afncx occidentalis habitat, dencgata eft, ac propterca torridx rcgionis nomen me- 
To obdnet aTn'modico enim & ingcntiSftu dehifcit ilia , ut ad ftuvios umbrofofquc faltus 
diiritiffimospccommgrcgcsamandarincccfTumfit. nnfninm hic AmcricJC 

Porro ficut Pcruvia crcbro ex xftuantibus cavcrnamm latcbns , ita nufquam hie America: 
tragus oricntalis terrxmotum eft paiTus ; quod mctallis & ignc fubtcrranco , Spintuum & va- 
Domm-enitorcdcftimamr. Atque hxc dc divcrfitatc tcrrx nobis cognitx. 

Illasautemdcfertas inhumanafque folitudincs, jugis arduas & in occidcntcm ultra viginti 
leucas excurrentes Antropophagi tcnent. Quiinvcftigandis iocis incognitis vaftiflimos illos 
&fra-ofos faltus penctrarunt, tcftantur fe non minus fcrrilcs hcrbofofquc montcs & conval- 
les omni animalium genere confpicuas illic vidiflc, quam in maritimis habitatis terns. Quod 
ipfumquidemdeindevcriftimumcomperi, fed in co potiflimum diffcrrc ab us , quod quo ad 
mediterranealocapcnetrcs altius,coplurametallicaeaqucignobiliora invenias corpora , fed 
fontiuminopiam, rariorefque amncs , atque ob auras defatigatis xftusdiurnus major, &no- 
dium frigusintenfius : frequcntiorcs vcro lacus, paludcs,ftagnaque pifcofimma, hybcrnx plu- 
vixinxftivam penuriam fuppeditant : nam mediterranca opcmplurimam decoelo imbrido 
habent, non circa vegetabilia folum , fed ferarum & pifcium mitam pinguedinem, ut obfonan 
cos olco velbutyrononfitncccfle. Turn loco fruduum Acaju, palmis, mellcquc filvcftn 
abundant. Carditis quoque & Rubis, cxterifque fpinofis fruticibus paflim horrent. 

Dux tantum indomitx ferx in tarn vafta rcgione extimefcendx rcpcriuntur.Tigres & Apri; 
quorum illx infidiofx vclocitate valcnt, hi tardiorc flint curfu j utraque autem familica exiftit. 
Exdempaftx, quodmircre, tantaignavia a venatoribus deprehenduntur, utabipfis Tapuye- 
ris & grc^ariis ctiam canibus infugamconfcftimagantur&capiantur: adeo potusubiquefa- 
tietas, non homines tantum, fed & feras enervat. 

Notatudignum,quodeximixtot arbores, frutices & innumerx herbx, figura, foliis& fru- 
dibus a veterisorbisvegetabilibus,pauciscxccptis, diftimillimx appareant. Idem de avibus, 
animantibus & pifcibus deprehenditur, ut & Infedis alatis atque alis deftitutis. Qux inefFabili 
colorum pulchritudine & portentofa multitudine generantur , partim nota nobis , partim in- 
cognita. Ex quibus utique apparet,quam miris & variis modis divina natura ludat in orbc ter- 
rarum. Ac proindc merito beati incolx habendi forent, fi vcrum horum omnium Creatorem 
cognofcercnt. Quum e diverfo tarn ubcrrimo & nitidiffimo Tub coelo, tarn agreftia 6: diftor- 
taillisilntingenia. 

Hxc brcviter de acre, aquis & locis didafufficiant. Quorum optima utique temperies pa- 
rum culpabilis ex fe. Quippc cum ncque Solis calore torrcatnr hxc terra , nequc fqualorc vel 
aquarum penuria reficcctur , nequc frigore violetur , led rore perpetuo & imbribus multis at- 
que fontibus irrigetur , feraciftimam eflc , multaqtic illic tempeftive nafcantur oportet. Prx- 
tcrquam enim quod nativis balfamis , oleis, mellibus non unius generis renidcat, herbis ac ra- 
dicibus medicis ad tutandam valetudinem potens fit : quxftuofiiTimam quoque cultutam dat, 
quantum ex aliquot retro annomm melYibus colligi potuit. Animalia deniquc omnia & bourn 
imprimis armenta vel maximc abtindare , crebriufquc parcrc ccrtum eft. Unde prudenter 
quondam Hifpani fencs, valetudine minus profpera utcntes , ex patria fua & diiYitis quoque In- 
diis ad aercm& aquas hafee cceleftes fe contulcrunt , tanquam duo validiflima ad vitam & va- 
letudinem rcquifita. Prxmaturc enim pubefcunt,tardefcnefcunt incolx. Quo fit ut fupra ccn- 
tefimum xtatis annum, viridi & longxva feneda Brafiliani & ipfi quoque Europxi hic potian- 
tur. Ac fi fervor j uvcnilis , frigore fencdutis reprefllis, temperatiorem earn in his calidioribus 
plagis relinqucret. Pacri enim advenarum crebris licet morbis infeftentur , vixque tenia pars 
cornm infantiam egrediatur, non tamen id coeli intemperiei adeo, quam prxpoftero nutriendi 
modo debet imputari. Excmplo crunt vel maximc Brafilianorum liberi vivaciiYimi,qui ventre 
duro & prominulo, folidis toris, fubucula tantum leviori induti , injurias coeli lecurc contem- 
nunt , brcviftimoque temporis fpacio fignare humum nituntur. Ridcnt matrcs ineptam no- 
ftratum in vcftiendis & cducandis parvulis induftriam , qua pcrfpirationem impediri & cathar- 
ros multos generari ajunt. Nulli Straboncs,Lufciofi,Claudi aut gibbo deformati inter illos in- 
veniuntur,cumfafciisaut linteolis infantes numqtiam involvantur, ant Europxorum more 
ligentur. Ftigida frequenter lavantur : idem provedioribtis quoque proprium , cum ob inna- 
tam huic genti mundiciem, turn ad firmandam & tuendam corporis fanitatcin. Porto alacrcs 
funt & fucculenti omnes , vafifquc amplis , brachiis cruribufque laccrtolis 5c iirmitcr compa- 

dis, 



de Medicina Brasil. Lib.1, 7 

6:is, minus tamen pinguedinefardis. Moribus non admodumfunt agrcftibus, nee corporis 
ftatura valde proceralittorisaccolcC, qui nobifcum militant: mares maribus , mulieresmu- 
lieribus fimiles , quod paucioribus anni tempeftatibusobnoxii, rariora quoquc vitia prima 
feminis efformatione eo incidant. Plerumquc enimhominuminftituta, mores &naturam, 
pro varia regionis conftitutione mutari videmus. RarifTime adver/avaletudineafnciuntur. 
Lonssevi funt admodum. Primo quod athleticis natiparentibus , incomparabili iftiaeri , ven- 
torumque ferenitati 6c asquabilitati expofiti : ram vel maxime quod curas, caeteraque animi 
pathemata, corporis quoque voluptatesvelutiignorent. Sub eodem te&o , levi. pradongo, 
pice, calce, codoque lapide deftituto , fed arundine & palmarum foliis inftrato , multae fimul 
familiar degunt , idque peregrinantes deferunt pro tempore , curtamque omnem fupelledilem 
liberofque impigrae humeris portant fceminae. Eodem temper vidu & amidu , eoque fimplici 
o-audent: quippe folum gollypium ad veftitum , & radix altilisMandioca cum melle filveftri 
ad vidum illis fumcit. Nullus denique illis habendi amor, paupertatique fe addicunt volun- 
tarize, ea qnidem aequitate, ut cui plus eft, lubens impertiat aliis minus habentibus, pari 
dandi & pofcendi invicem facilitate. Caeteras radices alimentofas , quod dignitateMandiocae 
cedant, imo ipfum panem ex Milio aut Oryza , apud Afiaticostantopere expetitum , contem- 
nunt. Poma Acaju ceteris frudibus praeferunt, quod ad vi&um & potum par iter fufficiant. 
Nam ficutvinum inde expreflum depofita immunditie admenfesrefervant: itapraftantifii- 
"maseorumcaftaneasin penurecondunt. Vinapraeterea, liceat itanominare, e variis frudi- 
bus , imprimis Pacova , Ananas , Mangaba , Ianipaba , Caraguata expreflb fe inebriant. Idem fit 
ex radicibus Mandioca , Tat at a , Milio Turcico , Oryza & aliis : quae a vetulis mafticantur , ma- 
fticataque multa cum faliva exfpuuntur. Hie liquor mox vafis reconditur , donee ferveat , fce- 

cefque ejiciat. 

Medicamentisutunturfimplicibus, noftraque derident, quia compofita. In quo veniam 

mcrentur , quod fimplicioribus qui ipfis contingunt afFedibus &humoribus , nulla arte, fed 
communi quadam animi notione, contrarium remedium opponunt. Nam calidius & tenuius 
quod evafit , refrigerando & incraflando reftituunt , & vice verfa , fi quid turget , evacuant , & 
ficporro. Quifque fibi & fuis , prcecipuefeniores, facili negotio omnis generis medicamina, 
undiquaque in filvis acquifita , conficit. Quae tanta fagacitate interne & externe illos adhibe- 
re videas , praecipne in morbis a veneno natis, ut hie quis illorum manibus tutius & fecurius fe 
tradat, quam impends quibufdam fciolis , fecreta fua in umbra educata proferentibus , qui- 
que propterea, fi diis placeat, Rationales dicivolunt. Vel corneis cucurbitulisperfudio- 
nem vel per fcarificationes ipfamque phlebotomiam , redundantem fanguinem educunt , den- 
te pifcis Lamhe , loco fcalpelli , adhibito , fine quo vixumquam illos peregrinari videas. 

Iugumfervitutisneutiquam tolerant. Saltationibus & potationibus impendio funtdediti, 
ftataquc cibum capiendi tempora ignorant. Rede autperperam fadis, nihil poft mortem 
premiiaut fupplicii fuperelTe exiftimant. Licet vana quaedam fabulehtur, coram quos fua 
mors extinxit , animos immortales fore. Otium amant , magnofque labores declinant , fed 
fecure & in diem vivunt. Cujus rationem cum. Hippocrate earn efle arbitror, quodrerum 
ac temporum uno modo fe habendum , eadem facies , focordiam ingeneret } varietas autem 
animum & corpus ad labores excitet. Quin etiam otio & quiete ignavia crefcit - y exercitatio- 
ne veto mentis & animi robur (quod in meticulofum hunc populum haud quaquam cadit) 

/Etatemacvitxdecurfum, cum veram numerandi artem ignorent , exfruduAcaju, qui 
femel dumtaxat in anno provenit , metiuntur. 

Eceminae mire fcecundx, facili negotio pariunt, rariffime abortientes. Maritus tem- 
pore puerperii uxoris loco decumbit primis a partu diebus , & puerperae inftar , bellariis & e- 
pulis fruitur , fubindicans neceflltatem lapfas vires reftaurandi. Praepofterus fane mos, qui 
tamen illis laudatiiTimusvidetur, cumpleraequc puerperae ftatim poft partum , nemine ob- 
ftetricante, fnrgant aut obambulcnt; imo adfluvium vicinum corpus ablutum properent, 
vidumque hinc inde conquirant. Liberos extindos ultra biduum auttriduum non deploranr, 
matribus miferando cjulatutotam domumimplentibus. Profufis lachrymis , quas in potenta- 
te habent, cqgnatos reducefque amicosexcipiunt, quorum calamitates& labores peregre 
exantlatos, multis fufpiriis & gemitibus deflent, circumdatis collo brachiis & capite ad 

pedus adpreflo. 

Qui inter Belgas & Lufitanos degunt , Chriftum fequuntur, fed frigidius , & adulti circa 
facra noftra valde remifli : nee vix placita noftra, nifi tenellce aetati , nondum praeoccupatis 
animis, remotifque parentibus inftillari poffunt. Lingua inter fe haud differant. Etquamvis 
quondam ex Antrophagorum profapia orti, tamen mutuo cum Europaeis commercio & 
confuetudine exculti •, exutaque barbane , humanitate nonnulli cum noftratibus conten- 

dunt. 



ptorfus rim , in hunc ufquc diem nulla fixa out "~ d ^ ^,.^;L(Tlmis l.ccr.is,,- 
autpenuria , pifcibos & fens m.n fagaatatc & cd ^ mate "«« augnrto dediti, ariol.s* 
c„,a , ftupenda arte . : fine ^arcuto^e re no ^^""fUfidera pro co.inc ha- 
S"Ptea«nt:Ir c^ca pndenda vcla.cnto, f U fis capilUs, diver* l,cct 




tonfiira : 
ornant. 

^cr^Xl^Sta&Lxillis infigun, Quodlicet vifufcedum , illis t«n« K . 

fXhferunt, fedfub dio perpetuoviditant. Itautpauca, qiix dc .pfisdici au fcribinie- 
^ur Srant. Tanta eft inter illos confufio & diverfitaslinguarum, ut cxindc folum 
atmeiffima bella & crebranafcantur. Ita ut inimicitias inter fc exerceant pcrpctnas , fupra- 
que f s umanitatis & odii fevas : imo vel ipfos ludos aliquando in fenas c*des & mutuas la- 
nienas convertant. Cur* in morbum coram quis incidit, amici accednnt , qunqne ingc- 
nium advocat , remedia quorum notitiam experientia fibi comparavit , profert. Mox fpims 
arborisGzm^, pifciuinquc dentibus , quibus fagittas afperant , in torofis brachiorum & 
femorum partibus alte cutem fcarificant&incidunt, ut fanguis abundeprofluat. Idcmtcrc 
Drsftant per validiftimam fudionem, ore pando parti dolenti applicato , membraque Inte- 
gra a morbis & laffitudinc vindicari autumant. Sudum ilium ad Medicinam fpedarc novit 
Homerus , qui de Machaone Mcnclaum vulneratum curante , fanguinem , inquit, exfugens, 
leniamcdicamentaadfparfit. Vomitum vi concitant contortis Carnaiba foliis , gukeqiieim- 
miffis His & fimilibus remediis fruftra adhibitis , nihil ultra tcntant, ncc tamen xgrum rclin- 
quunt, fed unanimi confenfu , tanquamdeejus falute defperantcs , clavis ligneis ilium fero- 
citer interimunt : gratificantes tamen illi & ille fibi, quod mafcule interire ipfi contingat, om- 
nibufque miferiis eripiatur : Hoc enim ketabundi in ipfo mortis articulo gloriantur. Non mi- 
nori cum applaufu in parentis quam vidi hoftis cadaver fseviunt, illudprae turpi am ore , hoc 
pne immani vindida , crudeliflimarumferarumritudilaniantes. Utriufque carncs ofla tenus 
dentib us abrafie dire ipfis epula: exiftunt. 

Nemo itaque mirabitur fi longe majorem herbarum cognitionem habuerint Afiatici,quam 
Amcricani : cum hi animantibus non contenti , in rationalia quoque ruant , membrifque fce- 
tidis, nunc crudis, nunc ligneis verubustoftisavidhTime vefcantur. Illorum autcm multi, 
ex inftituto Pithagore , vegetabilibus maxime vitam fuftineant. Non abs re fore cxiftimavi, 
apropofito , fadapaulifpcr digreftione, aberrafie, barbariemque illam miferam, turn qua: 
huicgentipatema & annatafiint, paucis pctftrinxifie. Deniqucutconftet, nullis creatiiris 
adeo voluiffc novercari naturam quincxade alimenta& medicamenta a veneniseasdiftin- 
guere docuerit. Quod cum in aliis animalibus & plantisquam plurimis folcrtiffime , turn in 
radice Mandioca Brafiliic alimento imprimis videre eft. Cujus rafuram falutiferam a noxio <Sc 
venenato llicco vindicare norunt. Preterea ut demonftrem longc hanc a nobis diverlam Vi- 
vendi rationem & temperamcnta.diverfos aliquando morbos, 6c medendi modos fuppeditare. 

Reftat itaque confideremus, qua: valctudini potiflimum velprofint vel adverfentur <Sc unde 
originem ducant morbi. Inquit enim Hippocrates , conipiratio una > perfpirabilia omnia, 
compatibilia omnia. Quorum fi vel unum deficiat, tota hominis ftrudura facile corruit. 
Enimvero cumfub zonatorrida , omnia aftra verticalia vehementius agant , idque mom an- 
nuo, execflu fubinde caloris & humiditatis : motu vero diurno , perpetua vicinitudine calo- 
ris & frigoris , cofdem microcofmns fortitur effedus. Qui fi adventitius <Sc in tempore labo- 
ret, commovctur, nonnumquam etiam evertitur, fiferendo impar fucrit. Vtenim planra 
novella , aeris , terre & aquanim mutationes , tanquam nature ejus minus convenient es, li- 
cet in melius tranfplantata , faepc non fert : Ita multi Europxi , aut imbccillitate naturali, aut 
rite Vivendi impentia , aeri & aqnis hifce faluberrimis , primariifquc vitac fulcris , minus afiiief- 
cere polfunt. Vnde non raro illis dc laflitudinc fpontanea querela: , qua: , ex fententia Hippo- 
tis , vmpafo, Q&ifyai. Boreales, licet non minus quamMeridionalescorporibus habcantur 
compadis , tamen mollitiem carnium ex hepatis intempcrie incurrnnt , nifi tempeftive ea 
cochymicafaburracxturbctur: miflis compofitis , folis fimplicioribus , tenuiorumquc par- 
tium alimentis fe tradant. Netarditas & crannies humorum fomitcm obftrudioni , obftrti- 
dioperfpirationi &ckculationi fanguinis impedimentum aftcrat. Adcoqne li Hippocraris 
effatum typ-moia, pia, locum habcat , hie fane ejus , tarn ncceflitas , quam perpetua Veritas clu- 
cefcit. Quippe immodico exiftentc calorc , fi pcrfpiratio undiquc eft libera, nulla cxindc per- 
fentifcitur moleftia 5 fin minus , pondcrofius fit corpus, ac brcvi fomes matcriaqnc morbi 

tut ura, 



de Medicina Brasil. Lib. i. 
fnmra cciligitnr. Circulatione enim nature pcrpetua , acentro ad circumfcrcntiam im 
pcdica, humoribusfpiritibufquc, five ab interna five externa caufa, cohibitis, in"eminatrr 
fervor , pejufque indc quemlibet fe habere oportet. Quod ficutin omni vitai officio vcrifll 
mum , it*in ibmno manifeftiim dcprehenditur. Idemcogira fi laflbvel febricitanti intern" 
peflivc meclicamenmmvelcibnsexhibeatur. Abhisitaquc fcqucntibus vita: inftitutumnat" 

Qnjf]ucmlocisexcclusexoccidenteobjcclis, atquc oricnte apertis, habitarc cli-at ubi 
ex coimncnti craftum ventum arccre , tenuem vero auram folifequam pcrpctuo exciperc pof- 
l\t. Pectoris acftomachiregione probe tecla, domiacforisquifque vivat, quod nihil hifee 
corporispartibnsmagisinimicum, quampoftazftum diurnum , frigus noclurnum. Quofit 
ut, claufis cutis meatibus, fudores retro pulfi, varios moibos progencrent. QuibusTemm 
rempeftivemdores fluunt, rarius valetudinem adverfam incurrunt, aut fi quando in mor- 
bum incidant, minori negotio rcftituuntur. E contra fit iis, qui difficulter fudant. Aciua: 
thcrmales vel balnea haclcnus incognita fnnt. Artificialia humida &iicca, contra externa 
& interna mala T maxim o filutis commodoin ufu exiftunt. 

Qua! ex herbis , quas Brafilia producit , odoriferis eximiifquc conficiuntur. Cavendum 
tamen, pracfertim noviciis & advenis , ab immoderate vel frigidorum vel calidorum ufu, 
quorum ilia torpores & obftrudtiones , materiam intus cogendo , ha;c membrorumlan«uo- 
res, carnefqueeftceminatas propter fpirituum exfolutionem excitant. Quamobrem nc hu- 
mor alimentalis attradus refolvatur , fideliter oleis balfamifque nativis cavent incohe. Quafi 
barbaries commune quidhabcat fubinde cum erudita antiquitate, ciii familiaris olim fuit, 
licet nunc exoleverit, undlonis ufus. Porro exercitia pneter ambulationes , fedulo vitan- 
da fnnt. 

Aura hax , licet blandimme tcrram exhilaret , Solifque ardorcs clementer mitiget , tamen 
mom defatigatis obeft. A vento enim adiapneuftia : ab immoderation vero exercitio , fum- 
ma humorum fpirituumque accenfio atque acrimoniaproficifcitur. Tempus oportunum ad 
ambulandum eft mane, modo acceflus maris auram intendat & maturct, ut cxhalationes 
nodum^ domentur tempeftive , atque tunc blande ftringitur 5c concentratiir calor naturalis. 
Maxime autem conducit circa Solis occafum prima vefpera, quod vires corpori , robur& 
appetitum ftomacho reftituat, ob temperiem optimam a'cris & auram intenfiorem. Aura 
illaveipertina, Seven a Lufitanis dida, quaealiisEnropseregionibnscalidioribus, ccelofe- 
reno extimeri folet , hie falubris eft prorfus. Peritiffimi quiquc incola: , labores & motus ve- 
hementiores turn animi turn corporis, maxime obefTe : lucubrationibus quoque mentemtur- 
bari , memoriamque imprimis labefadari aflcmnt. Hoc certum eft , diffkilius vigilias , infe- 
riorefque longe labores ob citam virium exhauftionem tolerarifnb Zonis torridis 'quam 
temperatis : torporemque & defidiam advenas tacite fubeuntes licet, primo invifamplacidam 
tandem contrahere. Somnus diurnus brevis , quern a prandio in ledis penfilibus promifcua 
multitudo capit , commendatur. Infuetis tamen aliqnando obeft , ac propterea multum con- 
cedendum hac in re confuetudini. Corporis vigilantis decubitus merito fomno prcferendus 
eft , idque eo loci, quo aura marina quidem, non tamen radii folarespoflimt pertingere. Som- 
nus nofturnus in leaomolliori&plumis avium referto, admodum improbatur, quod vif- 
cera accendat. Qui fanitati confultum vult, pedibus ncc coxis detenus jaceat: prjefcrtini 
poft mediam noftem. Denfato enim corporis habitua noaurno vento , venx artcriseque 
meantifanguini, tumhalitui invifibili&fudoriexitnm praecludunt : actum quidem obtran- 
fpirationem cohibitam , poftridie pcjorcs&graviorcs fehabent. E divcrfo illi qui cooperti. 
fomnum capiunt , juennde ac optime valent , leviorefque fe fentiunt corporc , fudore ievi & 
tenui, roris inftar, madefcente. 

Qui Vcnere abutuntur , ardorem juvenilem extingnunt , &fenechitem ante tempus matu- 
rant, perfpirationem & circulationem fanguinis rcmorantur , unde cruditates facile ad am bi- 
tum diffunduntur , catharros in ccrcbro, in corde palpitationes moventes. Quare coitus , fic- 
utubivis, hie is maxime conducit, quo quis natura turgente , nonvagaantintempeftiva libi- 
dineabreptus, Venerisincendinmreftinguit, idquctutiusnoau, interdiu pejus. Ita tamen 
ut neque hnnc cibus , neqnc ilium cum vigilia labor ftatim fequatnr. 

Ammipathematis, pracipue Melancholia?, qnifrennm injicere nefcit, ut motus natura: 
& fpirituum perpetuo fit liber , hujus cadi temperiei fcrendx impar habetur. Inediam hax re- 
gioimpatientiusfert , ante omnia biliofis vehementer obeft . qui fi ftomacho forte vacuo 
fomnum capiant , facile turn capiti, turn cordi mala accerfunt. Proinde a,»gris juxta & finis 
conducit modice & fcepiufculc cibum & potum capere , qui quo minus compofiti vel calidi, 
co conducibiliores adfanitatem. Quicunque'enim ad altam& beatam fcneclutem pertin- 
gere velit, fiveadvena five indigena , caveat fibi a vino &camium ufu quotidiano; quod quae 
exnutrientum atque calefacientium font generc, fiquidem vincantnr, calefaciuntj fin mi- 
nus, contrarium evenit. 

B Omnia 



GVIUELMI PlSONIS 

10 ,j^ P^i-m vrroaurca , Limonia, Citria, 

Omnia amara & acria, imprimis ^^^^^^.fivecnulafi^con: 

Granata, Mclo pcpones , »^> Cituilli, id£ "*^™ | / d h ati Confc _ 

^^^X^^s^cLs inquarum vcftibuio crcbri A uran.on.m cod- 
ecs mane c "* 1 ^^ ullos colligcrc , antcquam radii folarcs ab cxhalationibus noftur- 
Scdulo ^^ X antc f cxc ' cpti s aftringendbus, quam poft paftum, turn quo- 
ms cos rep urgaver nt.l i-iw > F Ouodfagaccs cum fmt multi,facillimc cor- 

qucfaccharoconito « » ^ , ^ vcntricillo . Ego quidem 

rnmpantur , inipumis "^^^^^^L^^ ut P raro fugacibus frudibus fcfc oblcda- 

nam rcliqua ad Hiftoriam naturalem pertinent) Ananas , *tepfo , Actjm , Araca major & 
mine & " ^^^divcrfiefpccics, /^^, iMs^m***, Acaja, Arancu, 
7Z^%n«eU, Mamaon y Bacoba, Banana, Cocas , Ficus Indies vans; Piper dome 
torn multorum gcierum. Hiomncs inter patrios habentur , quorum aliqua pars fponte 
S™is proveni? : nonnulU a Batavis & Lufitanis in hortis cxcoluntur tarn fclicitcr , ut ipfi 
ZZi -UcLnt. Interfabtcrrancafuntradices^^, NhMVnJny turn glandcs Ame- 
SLndMj optimi fapons & nutrimenti , atque fecund, menfe ddici*. Non procu ^a i - 
tore in locis ar enofis & falfa arquoris unda imbutis , adeo luxuriant Portulaca & BraiTica man- 
na qusedam, ut folum latcat Tub illis. \ 

Inter ipfas fcras, plurimse cxiftunt , quxviftum adminiftrant. Apn majores & minorcs, 
umbdico in dorfo prsditi , carnibus optimis & falubcrrimis cenfentur. Amphibii porci, 
Capiverres difti Lufitanis, hand multum dignitatc ceteris infenores, intcgns militum & 
Barbirommcohortibusahmcntofuntgratiuimo. 

Quodficrudioris cibi concodioni , aqu« potum minus fufficere cxpcnantur ; pulvercm 
ex £0e& modico pipcris Brafilicnfis praeparatum, Iuquitaya didum, intermifcere norunt, con- 
dimcntumqueindeconficiuntfaluberrimum , atqucinomniperegrinatione merito circum- 
ferendum. Ant* ctiam lucifuga: fmira afpedu animalia) carnes guftatu bubulas plane refe- 
runt. Caprex , Pacas & Cotias quas nominant, turn leporcs & cuniculi Europads haud cedunt, 
r^^deniqucloricatx&infignes illae Lacertae , Fnuana&tTejudi&x, palato gratifllmae & 
in delicatiorcs epulas expofita\ Neque haec tantum , fed & alia identidem filveftria &dome- 
ftica, catervatim in faltibus oberrantia , n up er a Lufitanis , mox Batavis , invecta funtpeco- 
rumatmenta, imprimis boves , porci, arietes. Inter haecnefrendes teneritate carnisexcel- 
lunt, ufque adeo, ut aegrorum diaetam ingrediantur , & ovillae longe praeferantur. Suum enim 
& gallinarum imprimis fummum eft incrementum & bonitas ob coeli temperiem. 

Avibus filvcftribus , partim in nemoribus , partim in aquis viventibus, optimi guftus, haud 
quaquam deftituuntur. Licet non fithujus inftituti omncs enarrare, eas tamenpreterire nolui, 
qua; palato & faluti inferviunt. Ut funt , quae in montanis habitant, Pcrdices , Iambi, Phafiani 
Brafilienfes divcrfi , Barbaris Macuagua , lacu & Aracaa di&i. Mouton pavonis magnitudine, 
fed nigris plumis, came optima & tenerrima. Pfittaci , Palumbi , Ficedukc, Turdi , Fringilla: 
diverfi admodum generis. Accipitrcs item a quorum numcro Nifus, quern Gnavilaon Lufita- 
ni , Brafiliani vcro Tegmto & Inaje nuncupant , gallinis & columbis infidiantes. Ex amphibiis 
celcbrantnr anates filveftres , quarum quaedam Europaeis minores , quaedam ma] ores &z anfe- 
rum magnitudine funt. His adjungo Jacana miri & Iacaha guacu gallinas paluftres , quce toftx 
menfis infcrrifolent.Caetcrum tot volatilium genera Ardcas, Grucs, Catara&as, Coturnices, 
Struthiones , tanquam ignobilioris carnis praetcrco. Hxomnesambracgrifcx primariifunt 
praedones, quam durante maris tempeftate in ipfolittorccertatim devorant, antequam ma- 
ris accolae eo poflint pervenire. 

Pifces fquamatos afperos , laevcs, cum fluvii & lacus, turn mare pifcofilTimum vicinum 
abundc fuppeditat. Qui in hifce rcgionibus ita falubres judicantur, ut neque febricitantibns 
noceant. Cancris quoque, Teftudinibus, Gammaris, Squillis, Conchis, Oftreis, omnibufque 
tcftaccis& cruftatis, praefcrtim paludes rcccflu maris fubinde cxficcatcc, maximopere fca- 
tcnt, gratuTimoquc alimento omnibus pariter incolis cxiftunt. Multi pifces mari (Scfluviis 
communes funt , maxime menfibus pluviis , quod tunc aqua fluvialis in mare prolabatur , /iia- 
que dulccdine pifces trahat. Undc illcfti altius afcendunt (ficut quoque tempore pleni & no- 
vilunii) ibiqucimraoraridclc£kantur, quod herbis fuaviflimis , quibus plcmmque fundi luxu- 
riant , incfecntur. Inter fluviatilcs numcrantur, Duja, Piajttba , Acarapucu , Alburnum Euro- 
pscumrcfcrcns, Cyprinifaxatiles, percac optimi & pulchcrrimi pifces , varioquc colore in- 
fignes. Luciie quorum genere Robalo, qui hyemc tantum capiuntur , Anguilla: item , Con- 



grus. 



de Medicina Brasil it 

grus , Scams , & hujus generis alii , quibus fupcufedco. In finubus veto & lacubus mc- 
ditciTancis(qui^g^Lufitanisdicuntur) pifcium immenfa eft multitudo, quorum facile 
optirni exiftunt , Sindia , Gucba & T^oja 7 qui fquamis carcnt , Tamau five loricati. Qui licet 
fluvialibusdicanturinfcriores, haudmultum tamen ccdimt, quod non ftagnantcs verefmt 
aquje , fed perfpirent , indeque flncnta & rivi cgrcdiantur. Pifccs denique vcl iblc exficcantur 
vclfale(quicopiofiliimcin falinis hie colligitur) condiuntur, inquc penu & falfamentariis 
confervantur : Inter quas praeccllunt , Oifimaparat/{t^ttiitV0Bc\gis.) 

Onirics patitcrBatbari codem oblcchintutobfonio , coqneiane praeftantiffimo , quod ex 
olco 6c accto praeftantiori & cflicaciori contra pifcium phlcgma, cui mnltum pipcris Brafi- 
licnfis immcrgitur , praeparant. Qui recens capti a pifcatoribus ex Occano ad nos deferuntur 
ac eclcbrantur , hie potiftimum rcccnfco , cornmquc nomina Brafilico idiomatc , vcl Lufita- 
nico, quatcnusvulgonotiora , cxptimo; Piracana , Piraumbu , Pirap'mime , Car ant ia , qui 
pifcis eft colons rubri. Cyprinum noftium Europaeum acmulantem, fed paulo majorem. 
Cazterum Carapantangele pcrcac cftfnnilis. Quem yaoCtmapu vocant, Lufitani Mero , Ea- 
tavi.Jacoil CbtrtfS/ in niari juxta 6c fluminibus repcritur. Huic fnnilis eft Pirataapuafcd non 
aaque crafllis. Swbe pifeem Carantia per omnia refert , excepto colore & dentibus. Beyupira, 
GuarapucuccLV2\\o5z.Iar&vallo & Carapitanga, marinorutn pifcium facile funtprincipes. Hi 
omncs quovis anni tempore capiuntur,& pifcatoribus Fundi Pi fees dicuntur, quod fundo fem- 
pcr adhaecefcunt. Nam qui auftate folum capiuntut , plerumquc in fnpccficic maris cernun- 
tur, ut Auratsemarinsc, HifyxmsVorades ^ deinde Pi/ado, Picudo leu Lucius noftet, Wariba- 
nx optirni palati , vcrumdifficilioris concoctionis : Corcovado non multum abfimilis, fed 
dorfo caeraieo , nimifque rotundo. Orbium , Scombrorum , Acnum,Raiamm mnltae fpe- 
cies cdulcs. Praetcr hose denique Jupipiapre veluti Ttitones , Luiitanis Peixe Mulhier dicK, Ba- 
lenae , Vaccx marina; , aliaquc prodigioia Ncptuni pecora , inter quae Dclphini 6c Thynni infi- 
gni velo-citatc cretcros mperantcs, confpiciuntur. Lamix porro , Brafilicnfibns Cacaon , Bei- 
gis i^apCSl , & fcrrac quce illis Araguaqua nobis ^>tearaYJtffctKtt , inter rapaccs ptimum lo- 
cum obtincnt. llliformidabili ri&ii pifccs non tantum, fed & homines fub aquis urinantes 
devorant: HipcrpctuumcumCetisbciLmigerentcs, eomm praxordia gladio, acatiflimis 
tadiis hoiTcfcentc fodicant , ut marc cruore tingatur. Cctorum cnim praefcrtim menfibus plu- 
viis magna apparct copia,fcctufque ibi eduntjmari autcm recedentc,contingit cos in vadis Iiae- 
rere aliquando, atquc hinc multum olci hide redundat. Quos vero volarc videmus pifces,funt 
cdnles, atque plus minus halecis magnitudinc. His provida natura opinor alas addidit, ut ho- 
ftcs , qui omncs pifciculos minutos gregatim natantcs perfequuntur , evadant. Cujus rei non 
ignari pifcatorcs, vivos hamis affixos profundo immittunt, magnoque fcenorc illos rcdimunt. 

Potus porro ufitatinlmus 6k longc faluberrimus ffiipra ilium quem ex tot fru&ibus cxprimi 
diximus) aqua eft limpidiflima, divinitus hifee rcgionibus concefla. Quae juciindo rcfrigctio, 
Solis ardorc & longo itinere fra&os refocillare aC fummopcrc rectcare folct. Largius & crc- 
brins pota > nnllos in ventre vcl hypochondriis flatus aut tormina excitat , nequc vcntriculum 
dcbilitat; fed melius quifquc hide fc habet : modo bthdmdj?©* Sc rcgionis tempcramento 
confotmis fucrit. Atquc hinc quidem illico fndorcs 6c utinas provocat , adcoque appetitum 
itomacho acuit , ita ut voraces incolas reddat. Ilia qua: ex amnibus Parayparatybi fluit , a cal- 
culofis imprimis & amculomm mcrbis praefctvat , rariffunaeqiie deduobus hifee malis que- 
rela: funt. Con flat, plurimos bcata admodum fenccta a tot xtumnis libcta , centcfimum at- 
tigiflc annum , ncc alium potum prater aquam toto vita: curiiculo guftauc. Cum cnim aqua:. 
haeplers:qucnivc&mctallisdeftitura e fublimi prolabantur & profundis cfontibus orient! 
obverfisfcaturiant, longo itinere amduoquc Solis calore excoquuntur, dulcifumac&tcnuif- 
fimae cvadunt , nihilque fubfidcnt. Hibcrnis menfibus minus quandoquclimpidce, obcre- 
briorcs pluvias ncc scque frigidae . /Eftivis ob auram intcnfioreni frigidiuima: funt, ncc tamen 
dura , fed mollcs , leves atquc conco&n faciles. Aquae ex imbribus colledre , leves quidem, 
fed caiidae 6c facile putrefcunt , quod ex plurimis & divcrfis conftcnt , ravimqueinducunt, nifi 
excoquantur. Qua: ex tumulis 6c montibushis, mctallis fere deftitutis, profluunt, iis qui 
ventre funt duriore conveniunt. Si quae vero aquae faxa &c fcrtum refipiant, iis conducunc 
qui humidiori & moiliori funt ventre, quod ventres cogant 6c reficccnt. Veterani non minus 
folcrtcsfuiitinaquarumdinxrcntiisguftandis, quamnoftratcsin divcrfis vinorum qualitati- 
bus difecunendis , quosimprudentia: infimulant, ii nullohabito difcriminc aquas hauriant. 
Illicnimtcnuin'imas&dulciftimas, nihilque fubfidcntcs hauriunt, quas fnblimioribuslocis 
ffubtcrtancis ob tcporcm ncgledisj in ucccisfidlilibus , nodes diefque fub dio refcrvanf , uhl 
invitisradiisvcrticalibus , intcnfiffimcipfo momento tcfrigcrcntur. Hippocrates Aphorif- 
mo xxv i . lib. v. Aqua quae cito calcfit 6c cito rcfrigcratut , leviflima eft. Aftuantibus tamen 
cam , licet gratifllmam, nifi ofFa conditursc ante deguftata bibcre non convenit. Cum e 

B z con- 



GVILIELMI P I S O N I S 




to rh is adnfti! maximum in his oris ufnm, quidam volucrunt fed immcnto. Vinum Rhe- 
ZZ & Gallicnm vcl quod nimiis fuffimigiis infedum hue defcratur , vcl dclatum minus be- 
n«onfov«Lr, minus fanitaticonducit. Vinum Hifpanicnm per omncslndms quod per fc 
LaSbfiftat, cxterisvinisEuropxislongc cftpixfcrcndum. Oiuis ufus modicus vfpe- 
faccr! mancprofanus. Ncclevitcr peccant, qui torridis hifce plagispaulo plus ,ufto illud 
potant. Quippe numquam cxpertum eft poms frigidioris execfium , tantum nocuuTe , quan- 
tum calidioTis, quicquidnafutioresrefragentur. Galen, in Hippocrat. comment, lib. v. d. 

Sanitate tuenda. cap. 12. . . ,^„„a^ 

Hadenus de ufu & abufu return, ut indc conftct,hunc orbcm habitanti, qmbus & quo pacto 
tueri ac firmarc valetudinem poult & debeat. Antcquam autem de lapfa reftituenda agamus, 
paucis perftringendum duxi, quinam morbi quaecunque annitempora , confrellationcs , prse- 
cipueLnnae, xftiifqueaquarumrcfpiciant: quiquc inter diverfas genres, vel difcrepantes vcl 
communes Tint. Primumquidem, cum ob conftantiam & xqualitatcmtempeftatum, naec 
pla-a falnbcrrimam tempcriem ex calido & humido G* nada verifimillimam , mutationes nee 
tarn magna:, ncc tam crcbrx , utfapraanobisdidum, fiunt, undecerta falntis & longaavita- 
tis indicia proficifcuntur. Quia, ut ait Hippocrates, mutationes temporum potiffim urn pa- 
riunt moibos : & in ipfis temporibus magnae mutationes autfrigoris autcaloris , & alia pro 
rationceodemmodo. Semeftri fiquidem pluviofo , licet humiditatis praedomininm , tamen 
a jugi Solis fplendore, accipit moderamen. Quod fi ex debito & tempeftive fiat, annum 
proximumfequcntem faluberrimum & a multismorbisimmunem prxnunciat.Semeftrc aefti- 
vum , rorc copiofiorc imbrium rarietatcm compenfat , & p'raefentiam Solis diurni lenit; ut- 
ennque tamen media aeftate, nimirumDecembrivellannario, fole rcdeunte a Tropico Ca- 
pricorni, terra iis irrigetur aquis , quaspluviasde Acaju appellant: quibusfinon prorfusde- 
ftituantnr, necnimiiimobruantur, dunlprxdida arbor floret, optimede Barbarorummef- 
fc & vindemia agitur. Hifce temporibus aeftivis , ficut morbi citius definunt , ita acuti ut plu- 
rimum & boni judicii funt. Secundum illud: Ex conftitutionibus anni (Hippocrat. lib. 3. 
Aphor.xv.) inuniverfumficcitates, afliduis imbribus funt falubriores & minus mortiferac. 
Hinc lateralcs morbi, febres ardentes, raro lethales. Per ficcitates cnim febrcs acutx fiunt, & 
fiquidem annus maxima ex parte talis exftiterit, qualem effeccrit conftitutioncm , talcs ut 
plurimum quoque morbos expedare oportet. Vcrbi gratia , excitates vcl diurnx vcl nodur- 
nx, dyfenterix, hxmorrhoides , inflammationesani, pruritus totius corporis , impetigincs 
ex adufto fanguinc generari contingit. Lepra autem & fcabics incognita: funt. 

Hibcrnis menfibus (i Aufter perpetuus corpora exfoivat , humedet , languidaque reddat, 
qui generantur morbi prxcipue funt febres putridae, multa capitis ac ventris pituita ( jnxta illud 
Hippocrat. Aphorif. 16. lib. 3. Afliduis imbribus morbi fere fiunt, febrcs longx, fluxioncs 
alvi, putredines) lapfus cartilaginis enfiformis, albus alvi fluxus, hydrops, Hernia. Om- 
nium autem maximc , oppilatio hepatis & ventriculi imbecillitates : qux vifcera fimul cum 
anni tempore mutationes accipere folent. (Hippocrates de a'ere, aquis 6c locis;) Spafmns, tor- 
por, ftupor, cxterique nervorum affedus in Indiis inter advenasfrcqucntes funt,atquc prx ce- 
teris, pifcatores, fabri, piftorcs illis infeftantur. Porro pedum ulccra, tantx funt maligni- 
tatis, utvixcurationem, nifixftate recipiant. Morbi alii ad alia tempora bene vcl male fc 
habent , fine medicamentis aliquando audorc Hippocratc. Plcrifquc tamen his mcrbis xftas 
nonvacatj ad Aphorifmiimdecimumnonumlib. 3. Quilibctin quibufvis anni temporibus 
morbi fiunt , turn cxacerbantur. Atquc hi omnes cnarrati affedus huic rcgioni tanquam pa- 
trii funt. Africx autem oris occidentalibus Scorbutus, Cachexia & Synochus puttida. In Chili 
cxteris malis prxdominantnr , tanquam endemia , ftrurai qnidem in parcntum fciuinc laten- 
tcs, fedortxpotiflimumexaquanivali, qux illis ex altiflimis montium jugis allabitur. In 
Java India oricntalis infula (J. Bontius demedicina Indorum) Bcrybcry , paralvfcos fpecics, 
familiaris eft. 

Quantum ad xtatcm , infantia & ) uventus , ut didum eft fupcrius , morbis frcqnentbribiis 



mte- 



DE MEDICINA BlUSlL. LlB.I. 13 

infcftantur : fcnes vcro rarioribus , Aphorifmo 3 . lib. 2. Et quxdam aatatcs ad anni tempora 
& victus genera Et panlo poll Aphorifmo trigefimonono lib. 11. Magnam partem fenes 
juvenibus minus aagrotant. Catharri , qui frigidioribus rcgionibus fcnes , hie pothTmium in- 
fantes & juvencs inleftant. 

Morbi divcrfis in nationibus variant. Noftratibns , imprimis novitiis , funt compofiti plc- 
rumque&Chronici. Atquccorumlongc plurcs morbis corripiuntur frigidis quam calidis, 
cmod a no&urno frigorc minus (ibi cavcant & a diurno aaftu calorem innatum cvocari patian- 
tur. Turn quoque ex nimia nutricntis cibi & potus ingurgitationc , calor naturalis inltar flam- 
maaimbecillis, cnimultumoleiconfertiminfunditur, fuffoccturj undc corpora nonfoluni 
noncalcfmnt, fed & frigida vitiagignuntur. Quippctam pertinaccs incurruntvel vifecrum 
obftructiones , velalviflnxus, ntpafTim languentes dccolorcfque ac viva cadavcra inccdcrc 
videos. Lufitanis minus compofiti, fed acutiorcs folcnt obvenire morbi. Brafilianis rari , ii- 
que acuti & fimpliccs. 

Quod fi aeftas admodum ficca fuerit , biliofis & mclancholicis obnimiam aduftioncmmalc 
eft. H nmidum fiquidem , quod in ip forum corporc adhnc reliquum eft , calor dcpopulatur & 
deficcat, partibus vifcofis&cramoribusmancntibus. Pituitofis hxc omnia e contrario ob- 
veniunt. Hyemc autcm nimis pluviofi, tcponbufquc nimio flatu fufcitatis , corpora non 
connringuntur , fed cerebrum ncrviquc humiditate ac uliginc opplcntur, quae, acccdente 
aJtate, aeftuque, ac mutatione fiibito acccdente, circa /Eqiiino&ium Autumnalc valdenoxia. 
Nam quia venter a rcdnndantc humorc libcrari neqnit , aquam intcrcutem , profluviumalvi 
ac difficulties inteftinorum indc cnafcantur oportct. Sic mulicrcs quantumvis foecundae, non 
tamen concupiunt, crcbroqueabortiunt, aut fi qnando parturiant, difficulter foctum cni- 
tuntur , cumqucimbccillcm aedebiiem, brcviqucinteriturum, autccrtevalctudinarium. 

Quod quidem potiftimum de advenis mulieribus dictum fit. 

Quantumvis tempusaeftivum hibcrno magis fitfalubre, quoniam in Brafilia ficcitashu- 
miditati praavalct , naturarum tamen alias ad acftatcm , aliae ad hyemem bene vel male feha- 
bent. Proindcmuliercs & infantes, cumcorpore fint magis pituitofoj aaftate melius quam 
hyemc valcnt. Contra , biliofa corpora & gracilia melius hyemc, pejus autcm Deflate. Ethaec 
quidem dc intempcratis , quae moderato contrariorum ufu confervantur , corrumpuntur a 
fimili. Contrariumvero intempcratis fieri confuevit. Caeternm a morbis qui evaporibus 
ex terra aut lacubus ortis, nafcuntur, non eft prorfus libera Brafilia. Coelo cnim cxiftcntc tur- 
bido ■, & vento marino a tcrrcftri vifto , fubito fiunt catharri & raucedines. Abiis tamen qui 
Epidemici dicuntur , 6k: a maligno fiderum influxu , vitiofaque qualitate coelitus dimiffa , cer- 
tis temporibus faeviunt , immunis femper fuit habita. Anno millefimo fexecntcfimo quadra - 
geiimo&tertio, aeftatc admodnm ficca anthraces apparacrunt. Triginta annorum decurfu 
femel duntaxat Afri ex Angola hue variolis laborantcs deve&i , rcliquos nullo malo contami- 
natos, ingcntimancipiorumftragCjinquinarunt. Pari propemodum modo contagiofa lues 
inter pecoradomefuca, hyeme pluviofa , aliquos grcges dcpopulata eft. Eo tamen maligni- 
tatis contagium adfeendifle , utpeftisfficut in Peruvia a tcrgo Brafiliie fit) aut morbus pefli 
nffinis, indc exortus fuerit, a ncmine umquam compcrtum eft. Q^afi affiduitas Euri ab Ocea- 
no fpirantisaerem fcrcnet 6k quail verratus adco, utfeminaria contagii impediantur , haud 
alitcracalido&ficco, quamfubZonis tempcratis a frigido & ficco exftinguuntur. Morbi 
fiquidem Epidemici quantum caeteris vulgaribus funt vehementiores , tantum majorcm aeri 
ad mutandum corporis habitum& ad pejus aut melius difponendum, ineffevim quam indi- 
cia & ceteris non naturalibus apparct. Plcni & novilunio , imo& quadrantibus fingulis, al- 
terationes manifefhs corpora rccipiunt. Quo fit ut Medici non nifi nccefiitatc urgente 
tcgris medicamenta porrigantj tunc cnim dolor exafperatnr & pejus habct a!gcr. Idem 
co°ita dc Solis motu diurno , cum fupra fidem circa meridiem , biliofi morbi , no&u vcro pi- 
tuito fi ingravefcant. Mot us Lunae diurnus fingulis fcx horis , non minus quam menftruus mu- 
tationcscvidentesfufcitans, obfervatu dignimma opcratur. Singulis cnim fcx horis, modo 
accedentemare, morbum ingravefcere , ac dolorcm mitigari viciflim fcx aliis , modorccc- 
dente, cruciatus paulatim minui, ipfi acgri tcftantur. Quod in acutioribus juxta ac minus 
acutis morbis , prascipue in iis qui e fiuxionibus & plenitudinc oriuntur , apparct. Adco ac- 
crcfentibus aquis , aaftuquc maris in plenilunium incidente confliguntnr cum infirmitatc non- 
nulli , ut etiam vitam cum morte commutaturi videantur , cum tamen vix quenquam tunc in- 
tcriiflc meminerim. Plerofquc autcm pclago dccrefcentc cxtingui xgrotos , quia prater alio- 
rumtcflimonia, ipfe toties expericntia comprobatum habeo, confidentius affirmare aufim. 
Idem in partti fieri ab obftetricibus fuit obfervatum. Ita ut validiffimae hx influential & occul- 
ta cceli qualirates , eofdem cfFcdus nafcenti & denafcenti impertiri videantur , & hunc a vi- 
ta; an°uftiis , ilium a carcere & vinculis uteri matcrni abfolvant. Hose cadem dc animantibus 

B 3 brutis 



Gvi LI elm i Pi son us 
74 . • ,„i™-iriim fifcor. Aniiotcics mil- 

Iris affirmant, quod a me tamennondum expencnt.a "P^tum i ate ^ ^ .^ ^ 

Jlim ammalnin*uuexr P irateinquit. ^^T^flU^dfrupapritumJidmL^^Jlm,,,- 

omnia penetrants. . . c^n^cPmnvricos inpraxicxercitatifllmos, ad ho- 

ra Ipacmm mortem iioiptsarxiue , r i(r d f equcntcm rcccflum 

fife; cumquc.Uumdefiuxumevafifle £ *™^™ c ^ difto o q ccubuerullt . H*c 

fcforefapcrftite. Quod ipium Ita ^° ?' 'necXria utde altcrius Mute fuoquc honore 
utadmiratione digna; ita Medico peiquam need! J , ia, ui 1 

minus pcricUtetur. Hanc latemem nat «* vim am =3"^' "° do rymptomatieum quid 
fieiat per effeftus fdvifle •, quod pcrturbano tec cnt c »™; ^ Sicut enim nox , Apho- 
prxfcfcrat, pro difpofitionc nature: ™"™™"™Z« <*s* vero fub.eqn.tur levis, 
rifino xin.lib.a. cnlim praceaens , xgns n okft * e lie o el , q eolcvuas&mc i ius difpo- 
jtaoppreffio hscaqais dcctelcenobus definen i, que g ™°^'^ ro ^^fe^ 
fitum relinqurt corpus, fi modo reqmfita ad enfim adfint fill m inns, mo, 4 

f ,,r nhfrrv-mdumautemquod hx pcrtutbationcsnoSu roitiores, quam lmcrumc 

(im cxerit Porto crifmm obfervationcs frequentiilime occurrunt , modo pislentis cc pix 

moil, tempora noo negUjamu, fit ^^m^em ^ t^'^ue ri- 
npriem conftitutis , vcriflimum compencs. UmniumaiuuniiuAi ,... r , ? 

t^WvTnXTfcHcias morborum cventum prafentire , plunmaque ex Ubns folum nota , «- 
p iemmtandem confirmarelicct. Cnfesfxpepeifeclahunt, &quidcm tempore jtOivopo- 
riffimum.quiamasisconftanria&squalia tunc fiint tempora. Quapropter Hippociatis 
Aphor lib.m.veriffimum quotidic expend datur.Conftantibus temponbusfi tempeftiva tern- 
peftivefiant morbi ftabiles&bonijudiciiaccidunt; inconftantibus autcminftabilcs& mall 
judicii. Sape quidem per hamorrhagias , fapiflime vero per fudores , quos cahdos & magna 
copia e corporibns flucntcs , maxime falutarcs compcri , idquc diebus impanbus , juxta 
Aphorifmum trigcfimum & fcxtum lib. iv. fin minus, ut ex defedu vinum fit, & emus 
quam die fcptimo, malum. Nee minus crebm per fluxusventriscrifes mamfefte apparent. In 
quantum fymptomatici fluxus alvi , miferos mortalcs perpetuo in his terns excruciant in tan- 
turn natura entice per eandem fc exonerare amat. Denique ficut longo alvi profluvio dctento, 
vomitus, arte concitatus , prodeft , ita fponte fuperveniens , fapiuimefoivitmorbum. 

Caterum, quemadmodum vetercs morbos nonnumquam extingui contigitj ita novos 
& cceli fiderumque hoc influxu& terra Auftralis temperie , generari conftat. Namprater- 
quam quod aftra , aer , anni tempora , aquarum & ciborum diverfitas, ratio que vivendi pror- 
fus alia , facile temperamenta immutent , accedit variarum nationum conjunttio. Sic Euro- 
pxi cum /Ethiopibus concumbentes Mulatas ; cum Brafilianis Mamalmas , ut vocant , proge- 
ncrant. Afri& Americani Europais , per quofvis familiares vivendi modos , fua mala com- 
municant , & viciflim Unde nunc implicati & divcrfi , nunc novi generantur morbi , qui 
exercitatilTimosquandoqueviros ita defatigaruntin praxi, ut circa morbi diagnofin , quam 
maxime vacillaverint. Ita ut in tanta rei incertitudine , non minus hi circa morbos endemios, 
quam illi fuam olim in luc venerea, aliifqj id genus morbis dignofcendis & curandis, infeitiam 
ingenue fint confelli. Donee tandem remediis exquiiltioribus inventis , morbornmque tem- 
poribusaccuratiusobfervatis, quofdam expulerint. Nonnulli morbi ex parte novi videntur, 
quia periodum , tempus, eademque accidentia non rite obfervant, curanditamenratione 
non temper differ unt. Qua omnia ut redle dignofcantur , folerti & fagaci judicio , multaque 
experientia opus eft. Ego quantum temporis publicis curis fufturari potui, obfervationibus 
hifce colligendis impendere , iifque , quibus lampada , in Patriam remeans , lubens nunc tra- 
do, impertirivolui. Spe certa fretus, fore, ut mo ingenio atquc induftria, ca qua adhuc 
defiderantur , ahquando fupp leant , aut fi qua minus rede difta , candide reftituant. Ingcnuis 
enim, licet tenuioribus hifee conatibus, principii gravitas, incultaque batbarics lacile pa- 
trocinabuntur. 



Gvi- 



is 





GVILIELMI PlSONIS,M. D. 

LIBER SECVNDVS, 

Qui agit 

D E 

END EMUS & FAMILIARIBVS 

MORBIS IN BRASILIA. 

Cap. I. 

T>e Febribus. 

Uemadmodum multa in tarn crafla barbarie cruda vel corrupta, artequc . 
Hippocratica indigna reperiuntur : fie etiam non pauca utiliffima, antiqui- 
tatcmredolentia, quae vel eruditifTimos Medicos advenas difciplinae fubji- 
ciunt, obfervanda occurrunt. Quippe cum multarum ariium rudimenta 
vel ab ipfis animantibus brutis (quibus benigna mater natura arte infita im- 
primis curandi morbos deftitui noluit) ad nos redundare fatendum fit. Quis 
dubitet ab his mortalibus licet remotiflimis a dogmatica & rationali meden- 
di arte , non plurima nobiliftima & fecreta remedia atque antidota , medendique modos ve- 
teribus incognitos, quotidic adpofterosderivari* Quibus pauiatim ad manum traditis, & 
tandem quad in fuccum & ianguinem a Rationalibus converfis , do&orum Scholar & libri fu- 
pcrbiunt. Expcricntia enim turn authorum teftimoniis conftat, omnes paflim fervidarum 
plagarumlncolasEmpyricos, morborum caufis negleclis , fumpta indicatione a morbis & 
fymptomatibusadduopotiftimumauxilia, fcilicet evacuandi & refrigerandi praxipites ferri 
atque ibidem fubfiftc re. In quibus medendi conatibus , quantum vei fibi conftent, veldefi- 
ciant , folertiores facile viderint: ex hac qualicunque Medicina Brafilianorum a me per fepten- 
nium obfervata & quam potui fuccindte tradita. 

Java , vafta ilia India; orientalis Infula , octavo circiter a linea /Equino&ali ficut Brafilia 
gr adu verfus Auftrum, ab intermittentibus febribus habetur immunis, paucofque morbos qui 
certam periodum cum intermiflione obfervent, iftic graflari teftatur J. Bontius, in Indiis 
quondam Archiatcr. Morbis autem epidemiis & peftilentialibus, turn Synochis putridis, om- 
nibufque febribus continuis habitatorcs amiguntur. Idem de Angola, ejufdem nobifcum lati- 
tudinis gradu , aMcdicinaeperitisJefuitisaccepi. In Regno Peruano &Chilenfi provincia, 
rcgionibusatergoBrafiliceoppofitis, fed frigidioribus , promifcue pcftem, omniumque fc- 
brium genera , ficut in Europa reperiri , teftatur fenex Hi/panus , quondam in Potofi pra&icus 
felicimmus. Brafilia pcfte, caterifque epidemiis & graflantibus quidem plane deftituitur : non 
aequc tamen febribus, Synochis & putridis , cum impeditae circulationes & ventilationes, faci- 
le obftructiones & putrcfadiones generent , acccdente fruduum fugacium 5c horariorum ni- 
mis frcquenti ufu , ac ambientc aere calido & humido. 

Febres continue ardentes ex bile cruginofa ortae & cum furore aliquando infurgentes, om- 
nium faepiftime hie reperiuntur. Tcrtianis quoque cxterifque intermittentibus veris &fpuriis, 
haec terra non caret , qucecum exqnifitac & fimplices non raro fint, vehementius citiufquc 
tcrminum folent abfolvere. Noftrates imprimis Baccho indulgcntes, prater jam enarratas 

febres 



GVIHELMI P IS ONlS 

16 , ■ • r„m M (rnvp<! licet minus durabilcsincurrunt, 

febrcs, Quartanas non minus hie quam in Europa graves , nccimi f ■ 

Z in-cntem iduftionem recipiant humorcs xftate cxiftcntc ficca , ob confuraptioncm tc- 
2^K«^ncm acerrLi & cramflimi.. Quibus, male exiftente in Hepate, non ra- 

r0 SStofc hie dantur. Cum Galeno afferere audeo , me numquam quoque ul- 
lan^v n m lutM natura ealidos uteunque & biliofos , iis ftbribus cornpi vtdiflc, cxci- 
™ s Nonces hyeme imprimis exiftente calida & valdc humida. Ephcmeros ob acccn- 
? P TZ mum ' vel ex fob mora Tub Sole vertical! experimur , quas multa frigidx irrora- 
tionepertotum corpus fada, Empyricireftituuntin athlctis , inftindu natural!, an Hippo- 
craris&Galeniprieccptisdudi, ignore 

H Dleriquemorbiprognofi & curatione aliquando abEuropxis diffcrunt, nfquepartim 
ex veterum inftitutisf medemur. In quibufdam vcro , Region! vidui, cxtcrifque admo- 
dum ab Europxis diverfis , plurimum concedendum. Empyna folertiores fynochos illas at- 
one ardentes continuas promifcue fanguinis crebcrrimamimone , tnbus modis fcihcct vena- 
rum artcriarumque fedione & cutis fcarificationibus inftitutis 5 accedente fngidx potu & fola 
ptifanaex radicc M&ndioca&dtA, paffimemendant. Nonnulli veropotioni ex aqua fonta- 
na cum facchari momento & recent! Limonum fucco , ad fyrupi confiftentiam codx , lc n- 
dunt camquccalidamfelicicumfucceiTureiterant, bis terve de die, atque hoc modotur- 
<rentemfervidum ilium humorem, aciditatetanta fremant fedantque : ficutin olla bulhenu 

fxoc contingit. 

Somnumper externa foporifera, corundemquc hauftus concihant, (ad amara quoque 
fficryptios confugere teftis eft Profper Alpinus) turn imprimis cum imtempeftivx , ut folcnr, 
comitantur vkilix , atque febris fubjedum effoeminatum , atquc ab immoderata forte venerc 
exhauftum , corripuerit , utLufitanis paritcr ac Indis ftcqucntiffimc contigit. Tunc emm 
prxfens jaftara virium & fpirituum humorumquc accenfio , magms lllis remedns evacuanti- 
bus omiflis , per narcotica , qua; coagulo fint ruentibus humoribus , reftitui poftulat: quod to- 
tius corporis, prxcipue capitis Undione & diverfis medicamentis , accedente vifcida quadam 
& frigida materia e ramulis cardui littoris contufa , inftituitur. 

Porro negledus in horum morborum principiis , ut ubivis terrarum , itain Indiisnocet; 
necattendendnmad Avicennx confilium, qui nonnifi poft concodiones, venas fecandas 
prxcipit, prindpjo & ftatu morbi jamelapfis. Eebres enim acuta; quae mentem dejiciunt, 
adeo invalcfciwt , fi ipfo ftatim initio magna ilia enarrata remedia non adhibeantur , ut 
non raro lethumfecum trahant. Ita ut poll fecundum diem non movendum, quod mo- 
tum nop eft : imo in acutinlmis turgentc materia faepe poft primum , ob exolutas vires 
filendum fit. Cu jus rei Veritas ut experientia deprehenfa in Grxcix infula Co, fie indies magis 
magifquein Brafilia clucct. Atque has quidem fanguinis evacuationes inter advenas & no- 
ftratespotimmumftridius obfervandas cenfebis , quod Lufitanorum calori afiueta corpora, 
amplis vafis, raraqj pinguedine infarda; Indorum folida, denfa & compada tutius & diutius fa- 
tigare licet. A prima namque infantia ad ipfam ufque fenedam (qua: utraque valida & firma ut 
pluriumm eflefoletj cito.tuto & jucunde non tantum Chirurgi , fed amiciprofperofucceflu, 
venas incidunt. In illo Rhafin, in hoc Avicennam imitantes, invitis tot Galeni aliorumque ve- 
terum interdidis. Celfique illud didum lib. 1 1 . re/piciunt , non quae xtas fit , ncquc quid intus 
in corpore geratur , fed qux vires fint. Eatamen cautione, ut quantum Europxis &Boreali- 
bus iteratione & promtitudine prxftent; tantum illi quantitate, qua: unica vice fit, defi- 
ciant. Nee umquam Hippocratisprxceptum affecntos memini , nt ad animi dcliquium fan- 
guinem emiferint , quod requifita ad id uno fubjedo raro concurrant. In vegeto & juvenili 
plethorico corpore vix feptem uncias excedunt , quater tamen , imo quinquics die eodem fe- 
licitcrincifionemrepetunt. Raro hirudinibus, quae funt Europxis minores , utuntur. Sca- 
rificationibus autem frequentiflime; turn & cucurbitulis corneisriteapplicatis, phleboto- 
mixdefeduminmuiicribuspinguioribus, fenibus debilioribus & infantibus molliori carnc 
prxditis optime fupplent. Solus cornearum cucurbitularum apud Americanos ufus exiftit; 
exque funt taurorum par vac perpolitx , quibus altera extremiras latiflima , altera anguftifllma 
parvo meatu conftat, quas non igne vel aqua calcnti,fed oris fudione, retrada refpiratione cu- 
ti validiiTime affigunt, rciterantqne pro libitu. £hiam tut urn ejr validumjit remedium ufus cu- 
curbituUrum contra plurima mala externa & interna, prater Galetnim & Celfum , Or'tbafiusde He- 
rodoto refert lib. v 1 1 1 . cap. 1 7. Hoc idem faciunt fanguincm volentes traherc eadem cute fca- 
rificata , hincquc copiofior quam cucurbitulis educi folet. Vernm didx ilia magna: fcarifica- 
tiones abfque cucurbitulis , nee attrahendi modo nee fanguinis quantitate cum Europxorum 
conveniunt , quippe ex raro cultello , fed fpinis arbornm vel dentibns pifcis Lamix profundc 
inftituuntur, non in mallcolis ad veterum nor mam, aliifqueextcrnismembris ficiit /Egyptii 

alii- 



D E M E D I C I N A BrASIL. L I e. I. 1 7 

uliioue folent, fed femoribus, furis , brachiis & omnibus torofis corporis partibus , vulnera- 
que aqua calida irrorant. Hac ratione libras fanguinis cducunt, non fecus ac per venxfedio- 
ncm, plurimumque adco diftcrunt a cucurbitulisfcarificatis. (Oribafms peftc laborans duas 
circitcr fanguinis libras per fcarificationem cduxifie fibicnmfncccflli, defcipfotcftatur.) Ut 
vero doloribus fcarificationis fuccurranr , antequam opus aggrediantur , non fohmi fri&ioni- 
bus fed & manuum vapulationibus crebris, ftuporem quafi membris inferunt. Pcrado opcrc 
cafuccis & baifamis leniunr anodynis. Atque hoc folo remedio plurimos affedus, febrcs 
imprimis non raro reftituunt, internafque partes nobiliorcs anoxiis libcrant humoribus abf. 
quc multa virium jadura. 

Cxtcrum rcligiofi flint in prxferibenda diaeta. Safins & ftatis intcrdiu horis cibant. Dcfc- 
dum caim quamcxecflum cegris plus Temper in Indiis quam alibi nocuiffc , multis experi- 
mentis ratum habent. In quo tamen medium cordariorcstcncnt , juxtaillam Sepralii animad- 
vcrfioncm xx i . Err ores in tenui viciupr&valente indicai'wie virtutis , deteriores in defectum pr&~ 
valente morbo , deteriores in exceffu ; in pari indie at tone , pares err ores. 

Porto fyrapi &c condita refrigerantia & putredini rcfiftcntia cordialia , haec ab illis maxime 
probantur: Syrup.de OKurucuja ( quod eft celebreilludgranadillxpomum)Limoniis, Au- 
rantiiseorumqucnoribus. Frudus CMangaba, Vbipitanga, ficus indicx fragantioris , lama- 
caru didie : pulpa cucurbits majoris&pomi Ianipaba: turn pyrorum & prumorumpunico- 
rum • qua; Araca & Guajaba yulgo dicuntur , coda aut faccharo condita , mcloncs item 
aquaticx five citrulli , Balancias vocant Lufitani. Turn & radices fncculcntx arborisFrf 
(oux dignitate & faporc citrullis haud cedunt)mirificc ardorem & fitim exftinguunt, vircfqnc 
imprimis rcftituunt , quibusEmpyrici, quod jegri in Indiis citius proftcrnuntur ; atque fcrius 
quam qui frigidiorcs plagas incolunt , convalefcunt , cautiffime Temper confulunt. Quam- 
obrcm morbo licet profligato , inquifitiffimam vivendi rationem diutius inftituunt , adeo- 
quc cavent, nc vcl foli auraeve fubtiliffimx caput exponant convalcrcentcs , utcx noflris 
Bci CT is quofdam paulo rigidioris vita: rcgiminis praevaricatorcs , ab ipfis prorfus dcrclidos vi- 
dermi. Neque enim conccdunt, ideo folummodo in frigidioribus terris, praedidioncs falla- 
ciores imperfedafquc fieri crifes , quod acris cibi potufque craffioris , turn humorum & mor- 
borumcompofitio major fit: quin&abea, quae ipfo morbi principio, unopcrperaminpro* 

grcfiiiperaguntur. r ■ . ^ 

Si purgandi fit neceffitas, ufque adeo abftinent a medicamento fortiori , ut ultra Tamann- 
dosvclMechoacanx recentis condituram vix afcendant, atque ad clyftcrcs confugcrc ma- 
lint. Qua in re tamen folertiores difpenfant, nc nimis impingant in prsecepta Hippocratis: 
quippecumhumorcs undefebres hae nafcuntur noninaivo, fed inveniscontinemtur, cli-, 
gunt pharmacum, quodhumorcs evenis cducat: qualia funt purgantia propricdida. Ca> 
tcrum conftitutio & temperamentum Regionis , vidufque ratio fimplicior , & alia, dirmmnt 
facile litem, utrum majus haberidebcat remedium, venae fedio an purgatio: addc, quod 
turn critics hemorrhagic , turn praxis quotidiana, circa morbornm rationem & curationem, 
phlebotomise pnerogativam fatis demonftret. Quaacita, parva & crebra , caque omm diei 
nodifvc hora inftituitur .In quo ncc /^gyptios plane imitantur qui a fumto cibomccEuropaeos 
noftros qui jejunis folis fanguinem cduccre amant. Sed medium tencntes inter utrofquc, 
mane ad conccntrandas vires,lypothymiafquc evitandas offam conditurae cum modico frigid^ 

potu prxfciendam exiflimant. 

Si vero&venxfedione & purgationc evacuatio inftitui poftulat, licet minus tutumillis 
habeatur, alvum laxarc antequam Vena fucrit ineifa 5 medicinx tamen confultiores , nimis 
lubricam compcfccrc ,- aftridamque laxarc folent. Arteriotomiam,urgentibus vigilns,phre- 
nitidc,fcbribus, cruciatuummagnitudinc,&membranarum capitis affedibus, praefcrtim ln- 
vctcratis , admittunt: licet ob difficiliorem illius fanguinis reftridionem, minorcs in fummis, 
artubus arterias , quammajoresaperiremalint. _ 

Catharfis vcro , tardc potius , benigne & raro fiat, oportet, tantumquc in nifce mcndio- 
nalibus terris poftponenda, quantum in feptentrionalibus praaponi folct, five confervandx va- 
lctudini, fen morbo tollcndo fiat: quod tamen ftridius inter primos incolas , quam advenas 
feptentrionaks , vidu crafliori utcntcs , chronicifquc morbis obnoxios , obfervandum clt 
Ad Iisec licet anni tempeftates inter fe differant parum , fimilcfque fibimultum fint ut alibi di- 
dumelV, fubSolftitio tamen hiberno,Sole'Cancrumingrcdicntc, tnmquoquc fob Cane & 
ante Canem,ob ventorum meridionalium tcpores, & hnmiditates prxdominantcs , non xquc 
facile inftituunturpurgationcs. Idem cogita de Solftitio xftivo,quod in Capricorno fit, ob 
nimiasficcitates: fi exhibendum fit purgans , id fiat mane ante Solis ortum, nc purgatioms 
tcniDiis ultra meridionalesfervoresprotrahatur. /Eftatcpotiffimnmpcrfnpcriora, quod ob 
bilis dominium-, nimiumquefruduum ufum plurimi fint faciics ad vomitum: Hyemevero 



GVILIELMI PISONIS 

18 • > j j.„ t ;om nimiff jroorirnisn materia pec- 

pcr infcriora corpus purgare convemt, ob re dundantiam p i mt* • .pr . fi P 

?ans infiafeptum tranfverfum hxecat ad Aptonfi^l £ w. ' ^£ ™ lKvitat ibusm- 
Gnecia , in Brafilia facile major ent. Qmppe P £°<^ ■ Aphorifrao , z. 

teftinoruminfeftarifolent, purgationclquc pcu fnpciioia naud ^- ll - tcl ^^ cdicari velit , 
ih tv Sinimmcdicimentocx officinis deprompto potius, quam nativo mea.can v 

T:if^Z^2 ^ap&monca: Elcduada fere omnia. Infuuones, fucci frudus 
£ 5 n In« ociorate, Radices Paeoni*. Angelica & Bryonia: Valeriana, Althea, 
& floics 01 ^.P~^; a , hordcum : f anna: , & fi qu* font alia , nobiliorcs partes depo- 
^^^^^^modoim^nam acquirant: Gutra camboides vero - Aloe, 
Sen* ^o^rZ aliaque hujus generis, imprimis extrada chymica & mincraha vix 
Smfd Smentum e mora pltiuntur. Hinc dubium plcrifquc artcm mcdendi profitennbus 
tot q arefubZonis torridis, medicamentorum fimplicmm dofis in officinis cxcicfcat. 
c^ftamen a prsccptoribus edodi fint, tutius fortiora medicamenta, majonquc quanti- 

rTinrS 

cxtimefcenda. Quamobrem diverfitatis hujus ratio altms pctenda , quam e talis medi 

camentis, fnam licet recentiffima & maxime vegeta, non tamen tarn vaUdc quam i in pa- 
fria, opcrantur)potimmum quidem, ex difpofitionc individui; quod fub hoc cc^calor 
vitalis, abextraneoambienteattradus, minufque concentrate debihus agar m id quod 
a circumferentia ad centrum trahere debet. Porro circa medicamenta pneparandi mo- 
dum ab Europsis diffcrunt American!, quod remedia ex divcrfis compoilta admodum 
averfentur , fed fimplicioua in quovis medendi generc ampledantur, quod in plagis his 
fervidioribus corpora noftra minus compofita non ufque adeo irritcnt: addc quod nuda 
& eenuina efficacia fimplicium clarins elucefcat : cujus indagatiom ftrennuc mcubuifie 
in hoc novo reruni incognitarum raundo non inferioris utilitatis fore exiftimo. Irae- 
terea Lufitani xquc ac Brafiliani Empirici ex aqua limpidiffima, nativi medicamenti ui- 
fufum raro igni , fed aeri & rori matutino verfus Orientem exponunt. Ex quo frigidiuf- 
cula aura, fubtiliflimufque ros vicem corredorii attenuatione fua prxbet , dum medica- 
menti acrioris & calidioris vires moderatur, terreftrefquc partes ab aereis efficacia pene- 
tuabili feparat. Eximise utique eft efficacix ros Brafilix : pecora namque & homines aftuan- 
tcs & a fpiritibu: diffufis fractos roborat, fipratamanepaulifperobambularit. Adha?c uri- 
nam provocat , concentrandoquc colorem nativum ingeminat ac appetitum perditum 
reftituit. Quid denique boniautmali, vcl extus velintus adhibitusprseftet , inmorbis par- 
ticularibus dictum eft. 

Cap. II. 

De Oculorum vitiis. 

MErito quidem Hippocrates lib. de Aerc , aquis & locis pag. 3 7. & alibi, oculorum mala, 
turn imprimis lippitudincs duras acvehemcntcsmeridionalemplagam habitantibns fa- 
miliares cflc, turn quoque iis quibus carnes calidse & ficcx font, teftatum reliquit. Inter Brafi- 
liae enim calamitates haud poftremum locum fibi vendicant oculorum mala , milites prx cx- 
teris & penuria preflbs fparfim non gregatim infeftant , vivcndifacultate vitiata& corrupta. 
Ex his quidam Sole occidente, quod minus lucis prebeatur , quam opus eft, maxime tempore 
plcnilunii: nonnulli crepufculo matutino videre definunt. Prior affedus wx&XaTna,, pcfte- 
rior vj^i^cXoimct Grscis didus. Quibus fipertinax capitis dolor accedat&non in tempore 
remediis fuccurratur , periculum eft ne prorfus tandem coecutiant , vocaturque Gutta Serena. 
five dpewpuens. Omni quidem anni tempore, fed xftatepotiffimum ficca qua: aquarum exors 
fit, invadit hie oculorum affedus advenas, juvenefque vix indigenas infeftat , rariufque 
nunc quam olim dominatur. (Quod noftrates quondam adventitii , rerumque America- 
narum ignari , multorum morborum origenes nondum habuere profpedas , quas poftea 
edodi evitarunt , eommque principia declinare didicerunt. ) Nvx&Xuttjci, hxc fpontc fua 
curatur , aliis ad feptimanas fex imo nienfes totidem protrahitur , nee rata rccidiva eft . 
Duplex eft hoc malum. Externum quando nubeculx tranfparentcs vel non tran/paren- 
tes fuperveniunt. Internum , cum nihil omnino exterius in oculo apparet. Pofterius hoc 
priori frequentius infeftat, & difficilius curatur. Vtrumquc cxternam & intcrnam caufam 
fomitem habet. Pauperes & milites grcgarii , corruptis faiitis fopc alimentis vefcun- 
tur. Aquis practcrca ftagnantibus , vinoquc ardenti rancido ac focculento uti vidcas. 

Addo, 



deMedicinaBrasil. Lib. I. IQ 

Addo quodintolcrabilis ilk folis verticalis percuffus , adexuftum & torridum littus fqtiod 
nonraroplantas pedum viatoribuscomburk) oculorum aciem vehementer obf u fcct& dc- 
bilitct , ufquc adco , ut fine fpecillis viridibus vix tutum fit , meridiano tempore , apenis ocu- 
lis , littus legete. Sicut faepifiime ki caftris Illuftr. Comitis Naflav. a me eft obfervatum. 
Acccdit, quod pet vaftiffimas hafccrcgioncsitcr agentibus, ardentiflimoque Solis fcrvorc 
toftis , Jtpiritus viforii prave afheiuntur & debilitantur ■ catarrhi quoque ad ncrvos ufquc 
opticos folvuntur. Mox dclaifatis , porifquc apertis &totfa:pe nodes fubdio, lima plena, 
flantc meditertanco vento rccubantibus, fluxiones figuntur. 

Hxc incommoda oculorum atque caligincs , incolarum ritu , hocmodotolli & feliciflime 
cmendari folent. Primo interdidis illis alimentis , qux diu in penuariis recondita , mucorem 
atque litum contraxerunt, in eorum locum recentia, ficca, temperata fubftkuunt , quod labe- 
fadato ventriculo fpiritus viforii craflis & vaporofis haiitibus facile inficiantur , oculorum- 
quc acicsnon leviter obtundatur. Praeterea tarn aeftum diurnum , omnequeobjedum jufto 
fortius j quam frigus nodurnum , quod caput replet , arccnt. Ad hxc fortiora cephalica pur- 
gantiaaliquoties repctunt. (Hippocrat. lib. de villi , commendatqux caput purgent; turn ccr- 
vicis fcarificationcs.) mox venas temporum & poft aures apcriunt. Dein rafis capillis , afper- 
gincs, cucuphasadhibent. Stcrnutatoria ex pulvcrc Arbons Guabiraba & Tabaci momento, 
csetcrifqucfimilibus exficcantibus apprime praeparant. Mafticatoria item ex radizc laboraruli 
nonexiguum faneufum praftant, modo tempeftive exhibita, nuliamnoxam irritationc in- 
fcrrequeant. Cucurbituiarum cornearum &hirudinum quoque ufus, imprimis incervicc, 
commendabilis eft. Turn & fetones in nucha, cantharides, fonticulos denique applicant, 
codem modo quo in Europa , ad corroborandum vifum , ardorefquc oculorum extinguen- 
dos. Turn in hoc externo & interno ; turn in aiiis oculorum affedibus , aquam , quie ex fra- 
grante illo flore arboris Guabiraba & e cannaSacchariferarecentideftillat, eximia virtute poU 
lcrc, quotidie cxperimur. Turn &rosfimplcx, veldilutus cerufla cum lade mulicris 5 deni- 
que liquor ilk praeftantiflimus ex fpinis arboris Zamouna. exprefifus, oculifque infufus vel 
circum circa illitus , vifum a'cuunt & corroborant. Externo autem oculorum vitio cum nu- 
becula ovum recens adhibent adduritiemcodum, additis tribus Sacchari Candi & pulveris 
Guabiraba. partibus , &nna vitrioli albi. Ex quo liquor exprimitur,' qui cubitum iturioculis 
immittitur. Idem quoque pracftat aqua Mampuera ex radice Mandihoca , quae licet pota vene- 
nofa habeatur , oculis tamen prodeft , vifumque emendat. Quod fi malum ukerius renkatur, 
fumus contriti carbonis e cortice Guabiraba &. Tabaci in oculos acgrotiinfufflatur; moxma- 
fticato allio jcjnno ore, linguseque impofitis Guabiraba cineribus, cilia ejus identidem lambun- 
tur. Cantabro cuidam Medico familiare erat remedium hoc fequens. Aqua ex albumine ovi 
deftillata, cumviridis a;ris momento, qua rite prxparata cum aqua florum Auraicorum & 
Guabiraba oculi lavantur.Prxter remedia modo dida,Lufitani xque ac barbari idiots fincrafia 
quadam vifum reftitui teftantur jecore pifcis Lamiae recenti vel fale paulum condko , mandu- 
cato. Quod ipfum I. Bontius de Indis Orientalibus memorat. Quo videtur quoque fpedare 
illnd Hippocrat. didum lib. de Vifu. Unum aut duo frufta prout maxima devorare potefl: de 
hepatc bubulo cruda , in mclle tinda exhibeto. Mihi uttiufque cnarrati remedii felicemfub- 
inde effedum vidcre contigit. Hifce potilfimum remediis accedente tenui diaeta curatio ab- 
folvitur; modoxger afupradidis caufis externis & internis fedulo , diuque etiam reftitutus 
fibi caveat , pnefertim cum intus dominatur affedus , nervufque opticus dudum receperit 
fluxiones. Atque hxequidem mala plenilunio imprimis ingravefcunt. Undehumoresmoti 
non parnm angentur, quo tempore caputpurgia evitare praftat. 



C 



Cap. III. 

TteSpafmOt 

Um nihil fere moderatum fubhoc coclo corpora fublunaria recipiant, xfttis & frigotis 
exceffus haudquaquam evadunt. Undcfit, ut, ficut acutiflimi& calidiffimi, itaftigidi 
imprimis &Chionici morbiinlndiis'magisfintfamiliares, quamin Europa. Et inter acutos 
quidem facile primus fatale hoc Spafmi genus.Gracis rg/.^?,Bclgis <De&lCttV nuncupatum: 
quod freqnens admodumeft , didoque citius hominem {lantern fedentemve invadit , &rigi- 
dum tanquam ftatuam, nunc Tetani, nunc Opifthotoni inftat, tenet. (Hofman.Inftitut. lib.3 . 
cap. 86.) Itautperintervallamiferandofpedaculoretrahatur& concidat. Vnde tandem fit, 
ut Spafmo cynico interveniente , ablataque refpirationis ac deglutiendi facultatc (ob convul- 
fum credo diaphragma & cefophagum) tcrrifica nonnumquam fymptomata concurrent & 
murmur quoddam horridum , Epikpticorum ritu , cxaudiatur. ( Vide Hofman. ibidem 

C z paragr. 



so 

p 



G V I L I E I M I V 1 S O S I S 

„ agr . 6 .) Nonnulli «ro tardms attaque tot ^"cctdcntta c P . ^^ fi ^ 

ftridcntibns, ore mox diftorto.adcoquc occlufo , ut " ^"^^^nVuirum , ex- 
pire & rcfpirare veUnt. Tuncqindem »°" "™/^ a '° "^"i i^rc convulfio ktha- 
cremcntaqucrctine^ 

quo ttuctdtttma^ tac u^ 

rsSSr^* ^^ remedkim adhibcas ° portct • fm minus ' ante quartam v " 

Pnmum, n nuiiuin i*> r » , Pnfthtcfudoriferacx Alexipharmacis,Thenaca, 

^o^gu^ 

corticum Guajaci, China: tadicis, quae /•«««£< dicitur, f^ 35 ' ^ "^^"ft Htec fub- 
-iliiramquc ejus generis, Brafilianomm indigcnarum herbarum, fuccutrendum elt. HK» 
^laZbainca^iumida &ficca, fuffimigia c-tercore cabalbao , ^.^X^™ 
fimilibus aromaticis. Poft haac fudoribtts alte abfterfis , fWbones valid* , mft mend* ^funt. 
Mox inunftio colli , fpia* dorfi, partitimque vidnatum fuccedat ex °^^^°T 
ptiatis, nativis & cxoticis. /Eger perpetuo probe coopenatut, cahdeque mane* in £oncla», 
cotpo e perpetuo fuaoic diffluente . Stepc & modice abetur, ob lapfum vir.um , b.ba que ca- 
liduin. Nequc raro , ft prxdida obfcrventur , eliiftatur; prxc.pue veto fi febris, vcl alvi quo- 
qne profluvlum (uperveniat , quod evaeuet materiam convulf.vam tranfiatam e nervis ad 
venas. (Hippoerat P lib. iv. Aphorifin. „. Spafino aut Tetano vexato , febns fi acceffer.t, 
morbum folvit. Et Coac. 3 5 8 . Convulfiones autem derepente ortas fcbns folyit acalvi flu- 
xus-) Sin minus- medicufquc acipfeaeger velaftantes ofhcii imnaemores , vel leviffimo er- 
rore antequara 'materia peccans vida fuerit , commiflb, certo certins de vita ent adum. 
Quod aliquando accidiffe memini, ore arfte claufo, ac motu convulfivo immaniterpcr paro- 
xifmos, maximis cum doloribus & ejulatibusinfurgcnte. 



I 



Cap. IV. 

T>e Stupore. 

Ntcr Chronicos Brafiliae morbos familiares eft ille qui ncrvos tentat, altumq; mcmbrorum 
torporcm inducit.Cnjus naturam nemo, quod fciam, tradidit. Eum Lufitani appellant Air, 
quodab aeris inclementia & ex incompleta obftruftione, intemperieque frigida nervofarum 
partium oriatur. Pitnita enim lenta & glutinofa , loco fpirituum , nunc ex capite promanans, 
nunc efpinali medulla in arms dcftillans , facile nervos occupatac tcndines brachiorum vel 
pedum, vclutrorumque fimulinfeftat: accidenterefrigeratione nontantnm nervorum, fed 
& venarum, arteriarum , carnis, mcmbranarum, cutis. Idexdiflcdione/Ethiopis , ex hoc 
ftuporc dum viveret laborantis, animadvcrti, cujusnervifrigido & tenaci phlegmate obducli 
crant. Senfus non in totum tollitur , pulfu exiftente exiguo & debili cum profundo Sz obtufo 
dolore , pondereque mcmbrorum fummo , ac cum titillatione fubinde fenfns oberrat . 
Stupentis fenfusac titillationis vera ratio ex Rod. aVeiga Comm. in Galen, delocis affe- 
dispctcnda. A paralyfi differt quodfenfus hie perpetuo adfit, licet fope moleftus. ASpa£ 
mo, quod convulfivis motibus utcunquedeftituatur, quia artus prolongantur noncontra- 
huntur, humorefrigido&humido injim&urasfcinfinuante, ita utligamenta &ncrvi indc 
laxentur. A Beribery diftinguitur , quod hoc malo divexatis , membra minus contremifcant. 
Aliquando pmer medullofam nervorum fubftantiam, membranofam quoque cum paroxyf- 
misacvehementibus doloribus tentaricomperi, pracipue circa vefperam aexftus maris vi- 
ciiTitudinem. Vfqueadeo invalefcit hoc malum, ubifubjedumfuumacriterinvalerit, utob 
maximos Qtque continuos cruciatus , facilitates omnes dc tono dejiciat . Aftecms potins 
scrumnofus ob diuturnitatem, quam lethalis per fe ; nifi forte recidivus ex alio morbo, ut fvpe 
fit, fpirituumqne defe&us fubfequatur: cum mentis & vocis interceptione , adfentcntiam 
Hippocratis lib. i. de pnedi&ion. Vocis interruptiones cum cxfolutione, liupore dctinentc 
funt periculofa;, turn & ilia quae fubito inutramque partem tranflabuntur. Multis enim ex 
obftrudione morbis mpcniafcitur , iifquc prae ca-teris fuccedit , qui mali judicii funt <5c tranl- 
latione fymptomatica fbrmidabilcs fiunt. Qnibus fi acccdant gravitates & acuti capitis ciolo- 
res, convulfiones fieri folent , quod ab Hippocrate in Coac. confirmatum eft. Citius cvaduut 

;vgri, 



deMedicinaBrasil-. Lib. I. 21 

ocgri, fifcbrisaccefierit, quae non talis fit , utfruftra cicndo tenaces humorcs opprcflionem 
faciat, fed acuta quae nervos & mufculos iis liberare, intempcricmquc frigidam cxficcando 
corrigerc valeat. Illis vero qui calori diurno aut frigori nodurno caput & iumbos dcrepente 
exponunt, folutione velcomprefTioncpituita in ncrvos partefque vicinas labitur , ibiquc ra- 
dices agit. Adcout paucos ante trium vel quatuor menfmm decuiTum , quofdam ncanni 
qnidem intervallo , reftitutos viderim. Vix fubito unquam , fed plerumque fenfim & per 
gradus invadit magnus hie morbus, ac magnis generofifque remediis propulfari poftulat, qui- 
bus defedus viriuni non raro contradicit. 

Primo > aernonnifiafolisradiis repurgatus admittatur, ventus imprimis nodurnns, aura 
frigidiufcula excludatur, quod fudantibus illis maxime obfit,porofque pcrmeando perfpiratio- 
ni refiftat. Nodu aerfuffimigiistepeiiat. Potus fitvinumdilutumaducalidumvcldeccdum 
ligni Saflafras nativi. Cibus optimi , ficci tamen efto nutritnenti. Aves montanae , perdices, 
phafiani , palumbi , cxterique id genus alites tofti aegro cxhibcantur. Si elixatis plus dclede- 
tnr, rore marino , falvia, majorana & aromatibus condiantur. Allium quoque & cepas pi- 
perque Brafilicnfc, fi febris non impediat , atque evacuationes jaminftitutae fucrint , adjician- 
tur , qua: ex jufculis & lade caprino pota , roburaddidifife ac multum profuiffc memini. Se- 
mel atque iterum purgationes inftituantnr ex Mechoacanaindigena, qua: recens & fucculenta 
fit , additis corredoriis e fpica Nardi & Zinzibere , turn & ftimulis ex Hermodadiiis &. colo- 
quintide , fi extradural Mechoacanaein pilulas redigatur. 

Ad hax balneis & fuffimigiis ficcis potius quam humidis , nempe ftercorc caballino , cum 
thure, myrrha carterifquefimilibus accenfis ad decern plus minnrve dies utatur. Moxpoft 
hauftum decodum Sarfaparillae & Saflafras, altis fridionibus fudores abftergantur, collum, 
fcapulae > totaque dorfi fpina ad focum fideliter inungantur : accedente adipc colubrorum in- 
dio-enarum. Confultum quoque validifllmo percucurbitas corneas fndu (piritus attrahere, 
turn imprimis per altas illas fcarificationcs partem affedam liberare. Tandem fi neceflfitas ur- 
geat, ferrocandenticutempertundente, membra languida robonmda , lentaque nervorum 
pituita digerenda eft. Convalefcente aegro , nodes diefque partes affedaeita obtedxfmtut 
nullum aerem admittant, fitque exercitium & membrorum perpetua agitatio. Mira equidcra 
turn tuenda: fanitatis ergo , turn in plerifque morbis fanandis , fridione & undione frequenti 
incola: praeftant • illam in frigidioribus & chronicis, hanc in acutioribus adhibentes. Quae 
remedia lubentes advenae imitantur , & ut par eft ex legibus artis , haec & pli i medendi Em- 
pyricomm genera moderantur. Que pafftmdocet Galen. lib. a 2. De fanitate tuenda, &Cel- 
fuscap. 14. 

C a p. V. 

RAriflimis deftillationibus veterani incolas, creberrimis advena: juvencs & puerimole- 
ftantur : Eaeque vel a frigorc nodurno,aftrido & comprcflb capite : vel a caloribus aeftivis, 
rarefadis carnibus exoriuntur. Quae plnrimas faepe noxas vel per fe vel ratione partis in quam 
fluunt, fecumtrahunt. /Eftivo xque tempore , acpiuviofo oriuntur, humoribus capitis in 
fauces , quandoque in afperam arteriam partefque diflitas decidentibus. Qtiemadmodum 
cnim omnia oppleti capitis fymptomata in primigenia febre ftefte Hippocrate & Galeno) fta- 
tim enafcuntur ; ita non minus aliquando vis Solis ciere catarrhos animadvertitur, e cu jus af- 
fiduitatc maxima intcrdum mala oriri folent. Ut enim aqua: ftillatitiac , fubtrado aut extindo 
igne , profluere cefiantj ita catarrhus ab intenfiflimo folis calore fufcitatus, non prius fub- 
fiftit quam aeft 11s deferbuerit. Hyeme pluviofa , perpetui redundantes humores vifcera laxiora 
pervadunt , unde tuffes , tabes praecordiomm , maxime vero ventricuii oppletiones , alvique 
albi fluxus (qui cerebrales vulgo pradicis didij cum phiegmate ex capite defcendente , profi- 
cifcuntur: ( videAphorif 30. lib. 7.) Quid quod ipfa nervorum paria , fpinalcmquc medul- 
laminvadunt, quod humores oppido mobiles , partiumquc facultates retentrices minus va- 
lidaeinhisterris deprehendantur. Maxime vero homines recens fanitati reftitutos , recidivc 
quafi iteratoque corripiunt Catarrhi , tanto impctti , utomnespene nervosioccupent, unde 
caecitates in opticis, ftupores & tarditates in fenforiis & motoriis excitantur. Atque haec om- 
nia graviora oriri exiftima, fi ventus econtinenti oriundus ante diluculnm, apertis fudariis 
caput & pedus frigido malignoque vapore fubito feriat, tranfpirationemque cohibcat. Porro 
fiquandocontingatvirilem vel fenilem aetatem ftiliicidiis e capite , vagifque artuum dolori- 
bus (Curimentos vocant Lufitani) tentari , diutnrni & curatu difficiles efie folent : qui tempore 
plenilunii , turn accedente & retrocedente mari , praefertim poft folis occafum , exafperantuu 

C 3 ufque 



Sctpurgationis&ven^fcaionis utendumfit, pnrccdat vcnaefcdio cxGalcni pr.ccptis, 

ut moti huSorcs divcrtantur , fluxufque e cerebro cxcidcntcs f 1 ™*' habeturfuffi- 

Catharticis validis & cephalicis ex alto pituitam provocarc, baud ™^™^^ 

fedio hxc eft Recipe Aloes Socotrin*, Gutta: Camboid. an. p. 3 . Colocinth Gummi am 
monlad^S part, acctoviniaccrrimodiflblvantiir, ponanturmvafcvitreoadfolcm, dein 
fortkc e^pS percolata materia cxponatur rurfus donee contraxent confiftentiam 
mafe puXiiin, cujusdouseftaDJ ad 9 )S. His fi forte ruens humor rcfragetur &gravius 
SlSmSSctiraftupc&cicntibus, quod eximii fint in fimili ncceffitatc profedus , non 
SLriiisabftincndum; qustamen cautius exhibenda , quandiu figna rcpletioms in capite&- 
pedore apparent : nam tune eorum loeo fudorifera , fridiones & undiones prsferend*: 
Lximevero,ubi acres deftillationes vifcera & membra jam dm obfedennt. Rccipefummi- 
tatcs Bafourhina, radices ^fmngajalfa do Pray a, Beiiis , Law fdvejlre laborandt , malu* 
d'lfco CaCca de Cepipira, folhts Iafiozrandiba, Caaroba, Camara, Pmente filvefire longo. Ex 
quibus, accidentibus foliismyrti, & radicibus d'Jraca, balnea & foment* concinnentur, 
partefque dolentes aliquoties laventur . Mox fpiritu vini & thurc liquefaao ftupa afpergantur. 
Fridiones denique ex oleoRicini, Chamomeli & Myrti American!, in quo thus aliquandm 

maceratum fit , inftituantur. „ 

Prae ceteris probaturlinimentum, quod ex pinguedine vermium toftorum/^r«»«ecvc- 
ncnofa rana Cot or a , conficitur. Poftea emplaftrum ex praeftantiffimo Elemni gummi 
Ickaiba, nuce myriftica, caryophyllis , rore marino, adipe caprae & pice , partibus afflidis 
apponendum. Quod ab empyricis & rationalibus, profpero eventu inftituitur. Eonticulo- 
mmdeniqueneceifitas, fiuUibi, his terris magna eft , modotcmporius,obmajoremhumo- 
rum mobilitatem , inferioribus aeque ac fuperioribus membris applicentur, quia veluti per 
cloacas, noxiam fentinam a nobilioribus partibus detinent, &aeque exiftenti morbo quam 
prafcrvationivaletudinisopemferunt. Adde mafticatoria, quorum principem locum facile 
obtinet/^rWzdecantata ilia radix,quae mane modicemanducata, grato acore pituitam at- 

tenuat & educit. 

Cibus fit temperatus ad caliditatem & ficcitatem inclinans, totalifque abftinentia a Venere 
& Baccho. Ad hsec ab ilia perpetua viciflltudine nodis atque diei flbi caveant , ne modo ca- 
lor, modo frigid, quidmoveant, quodincautisadvenis familiare eft. Probe teganturutfu- 
dores fluant , ne ventus aut blandiens aura admiffa fluxiones magis concitet. Poftremo potus 
fitdefecatusexaquafontana, quemque/^/fWcortices, farfaparilla, fafTafras, liqueritiana- 
tiva ingrediantur. 

Caeterumcum cerebrum pituitae efTe fontem Medicorum princeps affirmet •, cam partim 
gignit , partim calefadum , ut faepenumero hie fieri folet , e toto corpore trahit , ac rurfus in 
pulmonem demittit , eumque exulcerat aliquando, unde Tabes enafcitur. Cujus peculiarem 
curandimodumoperaepretiumduxipaucis addidiffe. Cum enimnon minus beato caelo folo- 
que hie Americas tradus gaudeat , quam Italia vel Graecia , Galcnum imitari lubuit. Qui ut 
tabidos ad Infulam Tabiam, ita ego ad faluberrimum montem mari vicinum , pulmonela- 
borantes ablegare fum folitus, aedibus verfus ortum apertis, Euroque expofitis, occidentem 
vero fpedantibus , obtedis. Quod quidem non menfibus pluviis fed aeftivis fieri convenit, 
cum eximia ilia aeris tenuitas & ficcitas , pulmonis ulceribus amiciffima , collapfis vifceribus 
vitalibusroburreftituat. Adde, quodpraeter aquam Olindanam a Sole excodam, ilia quae 
circa Paraybam fcaturit, fulphur nonnihil fapiens, admodum conducat. Accedit avium fil- 
veftriuminfinitacopia, laccaprinum, praecaeterisveropulmenta, emulfiones, boleti, pla- 
centae e Tipioca exficcantes & confolidantes , quae reliquis alimentis medicamentofis facile 
palmam praeripiunt. His addantur aquae riorum Aurantiae & Guabiraba. Loco conferva: 
Rofar. ilia quae ex fragrantibus prunis&pyris granatenfibus fit praeftantiffima , fubftitui fo- 
let. Navigatio quoque modica circa littus , caelo ac mari clementiori , animo 6c corpori pro- 
ficuahabetur ob motum aerifque mutationem. 

Cap. VI. 

T>e Trolapju Qwtilaginis Mucronata. 

"\/f Orbusille cujus Codronchius, Sennertus & alii videntur meminiflc, Sf'mtU Lufitanis 
■^^appcllatus, interque Endcmios habitus , non infrequens in his terrarum oris grail atur. 
Eernelius meminit v 1 . Patholog. cap. 3 . fingultus orti ex compreflionc ventriculi a coftx ex- 
treme 



deMedicinaBrasil. Lib. I. -,■> 

trcmo. Hanc cartilaginem prolabi non poflc, incurvari pofle putat Hofinan. Tnftitut.pa^.Apo.. 

Corporis totius languorcm inducit, cum dolorc Stomachi, aliquando vomitu Vumma 
rcfpirationis difficultatc, quae ex refrigcratione pedoris mufculorum, tutu imprimis mil- 
cronataecartilaginisprolapfu&comprcffione oritur. Hincmox ex dejedione appctitus ma- 
gna virium imbccillitas iubfequitur, & atrophiam minatur. Chronicus eft morbus Sc frigidus, 
nontamen lcthalis, nifi ex accidentc, paulatimque invadens & cognitu in principle^ diffi- 
cilis. 

Hifpani Empyrici primarium , ut putant, ejus fignum ex infpedione & contadu colligunt 
brachiiaegroti, inquofivalvularum inftar nodoscomperiant, morbum hunc adeflcpronun- 
tiant. Differt ab oppilationc cachcctica , quod pedoris hoc vitio molcftati , vultu tamctfi 
dejedo & trifti , non tamen dccolore & livido fint , nee pondus aut duriticm utriufque hypo- 
chondrii fentiant : turn comedendi quoque concupifccntia primaequc concodionis inftru- 
mentum langueat. Frcqucntius forte eft , quod pauci fentcntiam Cclfilib. i . cap. 2. tarn ftridc 
obfervari deberc cxiftimant , quando ait. Si quis interdiu fe implevit , poll cibum nequc fri- 
gori neque aeftui ncque labori fe debet committers Pcdorc enim denudato in publicum pro- 
dire, ventoquefeexponercnodurno, pedoris, & ventriculi rcfrigcrationcm & codionis 
defedum cau/atur. Curatio autcm difcuticntibus, calcfacientibus & corroborantibus , tarn 
internis quam externis abfolvi poftulat. Interna funtpilulae ftomachicae , Tabellae diarrhod. 
abbat. Aromat. &fimilia. Vinum gencrofum & guttae aliquot Balfami dc Copaiba diffoluti: 
.decoda Salfaparillce Satfafras , cum femine Anyfi. & Cinnamomo , pugilloquc pulveris 
Tihambi. Jufcula, quibus utitur aegcr, croco terreftri Frucu, pipere Braiilienfifativo & filveftri, 
& ft nihil impediat , caepis atquc allio condiantur. 

Externa funt, cucurbitulae ficcae multotics reiterata? , mammarumque regioni appofitae. 
Moxftomachi & pedoris inundiones ex oleocortic. aurant. Artemifiae & Mentaftri. Scu- 
tum dein ftomachalc , ex hcrbis corroborantibus •, atque Confortans tandem emplaftrum 
fucccdat , quod fit compofitum ex decantato illo gummi icicariba. , ovorum vitellis croco, 
olco dc Copaiba, balfamoquc Cabureiba admixtis. 

Nonindigna obfervatu topicorum&externorum omnium remediorum neceffitas , quo- 
rum infignes effedus videre eft ctiam ab ipfis morborumprincipiis: turn quod eorum effica- 
cia cutis & carnis poros patentes altius penetret, quam in frigidioribus rcgionibus; turn quod 
vifcera nobiliora in morbis admodum languentia , cerotis & inundionibu? refociilentnr, 
virefque manifefte acquirant. Cucurbitulas quoque corneas, quae per exiguum foramen folo 
fudu ex alto tuahant , omnes pariter incolae feliciflimo fucceflu applicant. Ego tot pro/peris 
eftedibus motus, ufum earum Chirurgis noftris commendavi , iifqueincoliciscruciatibus 
&vcntris fluxibusfanguineis fiftendis, atque principio atrophiaemembrorumoccurrendo, 
infigni profedufum ufus. 

Cap. VII. 

T>e Obslrutiionibus Z)ifcemm 3\QtturalmnL-j. 

VBique tcrrarnm confervatio humani corporis, inter alia in circulationc fanguinis motu- 
queperpetuo , intra Tropicos , ut plurimum , vehementiori confiftit. Qui fi inordina- 
tus , pertinaciores plcrumque & graviores vel obftrudiones vel fluxus concitare folet. Hinc 
fanguinei illiac perniciofiventris fluxus non immerito Indiarum peftes habentur , cum inter 
morbos acutos nulli tanta vehementia graflentur , autpluresmortalcse medio tollant. Qui 
quoniam ex variis caufis , potiflimumveroex impedita tranipiratione primam originemtra- 
hunt j de frequcntioribus obftrudionibus , quae vifceribus naturalibus fiipervcnitint , antc- 
quam ad fluxus defcendo, pauca praemittam. Mefcnterium , Hepar , Lien & Intcftina , a ven- 
triculomultapatiunturmala, qui, licet per fe tot morborumcaufanonfit, tamenabintem- 
perantia vivendi toties tentatus , vegeto fuo calore tandem deftituitur , craflifquc ac crudis hti- 
moribus obfitus , officio rite fungi non poteft. Neque ventres hyeme in his terris calidiorcs, 
ficut inEuropa, teftantc Hippocrate , fed frigidiores potiusfunt, multoque humore abun- 
dantes ob crcbras pluvias aeremque calidum & humidum , ac proinde pauciori alimento in- 
digent. Juvencs imprimis adventitii, maximopcre hoc malo affliguntur (vcteranos enim 
obftrudionibus rarius infeftari videas) tarn ob faburram cacochymicam , recens ex itinere 
fee um delatam, quam, quae ex immodcrato fruduum crudorum, tumcibipotufquefoGCu- 
lenti & compofiti immodico ufu contrahitur. Enimvero promifcua multitudo , nunc ncce£ 
fariis ad fcx res non naturales deftituta , modo eifdem abundans , facillime obftrudiones in- 
currit. (Optimis namque cibis & plurimi riutrimenti fupra modum aflumptis morbos frigidos 

gene- 



G v I L I e ni i Pisonis 

" 4 mi c xocricntia& ratio doccnt.) Pom viliflimo exfacchan fccibus &aqua confcdo, 
generan , cxpcuuiua ex. uuu uu , ™;Hiflm-r femirurdtant, unde cbrn faepcac 

turn vino ardenti ex eodempotu concinnato , avidiilimc lc ingurgiE-i ^* extcr L a f 

Suantes, totiqucfudorcdiffluentcs, lumiiprocumbunt, *^»?^™^* 
r-ndenribus corpus denudatam per integras nodes cxponunt. Quo fit utvcnisar term que 

c^rno^ mOXqUe t0nUS V u CntnC /! £ r °, bUr 

HcpaTi encrv t^ Undc dc bilk as ex intempcrie frigida cum multo laborc & laflltudmc 
Snnrnnea nntaquc naufca fucccdit , ut fetendis eibis ae medicamentis imparcs fepc exiftant. 

ncrando & roborando , h*c mala fubfequi vidcas , mancntc tamen priori calamitatc. Chylus 
nemidem craflus &crudus, quia minutiflimas venas mcfaraicas pcrmcarc haud poteft, eas 
obftmit, fuumquc jecinori, intcftinis, csteroquc corpori, non quam debet, fed quam poteft, 
miniftrat. Hinc fundiones naturalcs impediuntur & ob diaphragmatis fympathiam , ex pon- 
dcrc Hepatis & Lienis cnatam, magna comitatur refpirandi difficult*: accedunt fudores 
prztcrea frigidi in partibus fupcrioribus , fummus virium languor, dunties atquc murmur 
utrmfquchypochondrii, denique ex ventilationis defedufebris &fitis. Quid quodfuffiifio 
flavs bills ex fchirrhofo & obftrudo Hepate prognata f*pe fe jungat ficut de India Oriental! 
ream qua America plurimos morbos habct communes) teftaturlacobus Bontius. Unde tan- 
dem hy drops non folum fed Metaftafin Phrenitis fubfequuta fiicrit , manente de jcdione pul- 
tacea & ftercorofa a bile in venas regurgitante. Si quern lingular! naturae benencio a tot 
serumnis vindicatum conftct, hoc per liberale alvi profluvium & biliofum nonnumquam 
contin<nt : hinc cnim obftrudiones fluxu tolluntur. Sed antequam ad lpfam curationem, quae 
medicamentornm adminiculo fit defcendas, optimam & ftridam dioetam per multum tem- 
porisinftituas. Ilia ootiflim urn fit ex ciboreccnti,partiumquetenuiumacdigeftufacillimo. 
Potus fit aqua fontana. Vcnatfedio fi non febris pracfentis refpedu, faltem futurae confert. 
Qiiippc caufa morbi rcmota licet frigida habeatur, complicate tamen & compofita eoufque 
calorcs concipitpoftmodum, ut Hcpatis quoqueinflammatio merito extimefcenda fit. 

Blandioribus primo medicamentis incidentibus & aperientibus, ne vires dejiciantur, tor- 
mina cruditatefque exaltoprovocentur, infittendum, ut Hint radices herbarum ^Xcaricoba, 
Iuripaba, Caapomonga, Pagimirioba,Papyrapecu,Alcacu, Aguape, Araca-, Aguaxima codio. Li- 
monum & ibiraee unde apofemata ex arte conficiunt , & aliquandiu reiterata feliciflimos 
effedus cdunt Vcntriculi debilitati , emplaftris Stomachicis ex gummilcicariba & melle fil- 
veftri per os eUiibito, fuccurrunt incolas, 11 febris abfit. Denique vinum in quodragmae 
dme radicis Ipecuanha maceratse fuerint: tumcaftaneam nucis Anda aegroto propinantj ut 
tuto nwtcriam prseparatam exturbentper alvum. 

Quoniam verode iis morborum caufls , quae adScorbutum quoque faciunt , egi, pauca 
ha:c de ejus curatione addam. In Mari potius quam terra viventes affici hoc malo folent, qui 
minis falitis , rancidis & faeculentis cibo & potu , folo cibo potuque recentioribus , frudibuf- 
que hortenfibus reftituuntur. Inter hos primas tenentnuces quas Cocos appellant , quarum 
liquor, medullaque praeterquam quod guise lenocinentur, faluti profunt , ut& mala aurea, 
citrea, eorumque fuCcus recens, melones aquatici , Tamarindi , Caraguata , Guajaba , Ananas y 
Murucujd : Brafllca denique marina ut portulaca , recens conditae aceto , admodum condu- 
cunt. Potus fit ex aqua fontana, Limoniis&Saccharo. Accedat corporis motus quam pof- 
fibile merit. Atque his folum remediis , miffis cactcris pharmacis , paucorum dierum Ipacio, 
finon cum aliis compofitus fit gravioribus obftrudionum morbis, priftinae multi fanitati 
redditi, corporis vigore vel cum Athletis certarunt. 

Cap. V 1 1 L 

T>e Oppilatione Hepatis &- Lienis. 

CI quis morbus popularis , hsc fane eft oppilatio hepatis & lienis , quae vere endemia cenferi 
^ debet. Eft nutritionis defedus cum anguftia pedoris, difficilique refpiratione & laflltudine 
fpontanea, exobftrudione hepatis & lienis orta. Nullus Chronicorum in nofocomiis no- 
ftris hoc ipfo frequentior , praecipue menfibus pluviis exiftit. Clam glifcit & paulatim invadit 
morbus, unde difficultcr faepe e jus principiumcognoveris. Perfe haud femper lethalis , nifi 
forte mora diuturniorc hydropem comitemaut fubfequentcm habcat , aut alinm quenqnam 
rccidivumfecumtrahat. Sicut morbi articulates, nifi opulentius viventes invadcrc amant, 
&ob id aegritudincs divitum appellari folent } ita hacc oppilatio, dnntaxat penuria preiTos 
moleftat. Milites macic confedos ac mortua veluti corpora pafllm incederc videas vultu 
decolorc&pallcfccntc, adeoque in cibum inhiantes , ut perpema fame cos laborarc crcdas. 

Stoma- 



de Medicina Brasil L I B. II. z% 

Stomachus fiouidem debilis, juftoque calorc deftitutus , facilius congerit,quam feiicitis dige- 
rit, fuoquc muncre rice fungi non potcft , undc prima concodio impedita, & chylus obftrudo 
mcfenterio male diftributus , a fecunda in Hcpate coruigi non potcft. -Hu jus mali caufa ante- 
ccdens potiflimum eft frigus intromiimm,pcrfpirationem& circulationcm fiftcns,compofita 
tamen & mixta, ex diiTbluta & inordinata vivendi ratione. (Aerem pro refpiratione attradum, 
non minus ventuiculum & inteftina ingredi , quam pulmoncm , eleganter probar Hofmannus 
Inftitut. pag. 3 5+) Fit enimplcrnmque utviatoreslongo tempore exhaufti, intenfifiimoque 
Solis ardore seftuantcs, ad gclidiinmos lacus vicinos propcrcnt, fitimque immodicis hauftibus 
cxtin<niant. Qjjbus ubi adOinopolium ventumeft, potum Garapa, ejufque cxtradumfive 
Spititum amuentius fuperbibunt , frigida calidiflimis mifecntcs. Quo fit, ut vifceribus, & prae- 
cipuc naturalium nobiliflimis , non exiguum damnum inferatur. Prater haec, putrefcente, 
mucidaac dimcilioris concodionis came, larido item olente & rancido vefcuntur. Pedore 
& ventriculi regione temper dcteda , fudgribufquc difflucntes humiprocumbunt , pluviis in- 
fuper ventoque nodurno fc exponunt. Quid mirum fi Lien officii immemor , jccorilquc 
tonus kedatur , & vifcerum horum valde obftrudorum pondus , diaphragma deotfum trahat, 
& liberumilliiismotum impediat. Unde mox refpirationis acventilationis defedus exiftit. 
Ex quo imperitiores prsscipuam &primam malicaufam pedotiattribuerant 5 quamvis non 
injuria videri point pectus per confenfum laborare, ex nimisintcrrupta & difficili refpiratione, 
Videatur locus notatu dignus apud Galcnum 4. de locis affedis, cap. ult. 

Sbna manifefta cxiftentis morbi funt ex colore livido , laflitudinc fpontanca , fefpiratio- 
nis defedu , vifu vitiato , temporum ac colli arteriis plus folito puifantibus , duritie atque ar- 
dore utriufquc hypochonduii & febrc lenta . Qaamobrem cum fmiilcm in Scorbuto habitum 
cachcdicum, iifdemque remcdiis apcrientibus & aquas ducentibus curiri a fcledioribus 
pradicis teftatum fit , quis dubitcthunc affectum non fimul componi exScorbuti quadam 

il^ccic. 

Quod fi radices egerit malum, annum circiter, aliquando ctiam longius durat, rariflime ie* 

nessTvirosamcivideas. Infantibus , puerifque advenis imprimis , acque infeftus morbus ac 
i uvenibus j illis pene nuliam eludandi fpem , his meliorem plerumque rclinquit. 

Ego , ficutin multis aliis , ita in curatione hujus mcrbi , confuctudini & difciplinae hujus 
re^ionismefubjicerefumcoadus, eo tamen moderamine, ut diaetam pharmacia cxcipcict. 
Nam quicquid etiam viri pcritiflimi obludentur nihil tamen antifcorbutica cV hydragoga aut 
certeparumprofkiunt; quod femina mali relida poftea morbum denuo rctuillulare faciant. 
Cxterum incolseantequamad medicamenta generalia defcendant , per odoaar decern, plus 
minus dies certain vivendi formulam segris pea fcribunt.Primum in locum edirum ac wlubno- 
rem concedere jitbcnt, jedibus qua meridiem & occafum fpedant probe obtedis , Stvcnto 
auftro exclufo. Ad haec variis ladiciniis & acetariis ex portulaca imprimis &Soldanella re* 
ccntibus , carnibus denique bene toftis vcfci, aquamfontanam, cum vcl fine femine anifi 
&liquiritiabibere : ante omnia motum corporis , quodob dimciliorem refpirationem ieden- 
tatii fint.injungunt. Atque hxc omnia toto curationis tempore,quae circiter duorum menfiuin 
intcrvallo abfolvitur, rite obfervari impcrant. Diaeta hoc modo inftituta , robuftionbus Anti- 
monium vcl vitriolum Romannm porrigunt,quibus fuccedunt fyrupi praeparantcs ad inaden- 
dam materiam: Dein ipfius mali quafi antidotum per triginta,quandoque quadraginta dierum 
fpatiumconcedunt, prout morbi pertinacia&aegrotantisnaturaexpofcunt. Recipe puivens 
^;>^(cujus quoqucpugillus fimpliciter tempore intcrracdio ex ovoforbihprodeft)Sconjc 
fcrrian Sij.milii Indici sj.fabarum minorum,cucurbit.amar.fem.& pulpae,foliorum Sense an. 5 j. 
Qua: minutiffimc trita inquepulveremredadaexhibentutadsj. manc& vefpen tantumdem 
pulmenti c Tiptoed cum Saccharo. Quibus vires paulatim reftituuntur : cxctcitationc corpus 
fatigant, quotiefcunque dofin prsefati pulveris aflumferunt. Moxreftitutia curfu, epulis fa. 
cilis concodionis &digeftionisiifquerecentioribusferefocillant. ^ 

Praeterquam cnim quodinomni medicamento quod chalibcm vel fcrri Sconam recipit, 
motus corporis conduccrevidetur 5 ita in hocmorbo prxcipitc, in quo facilitates naturales 
funtoppreffienccefiariorequiritur; fecusenim ftatima pultefumta , dc oncre conqucruntuc 
cesri-, turn quod utraequcillaecxcrctioncsurime&fudorum minus fufcitentur. 

Chalybisufus laudatur aCelfo lib. 4. cap. 9. Etiam fine fubfequcnte motu velexercitio 
chalvbs inledo cumfruduab segris amimitur. P. Zacchia de mal. hypochond. pag. 138. 
Sudorcm nonconvcnircinufuchalybis, idem eodcnf loco dicit. Turn quoque henemper 
lotaimvixexpurgaripoflcprobat Septal. 7 cant. 62. 

Mirum forte videbitur nonnullis , remedio hoc populari, tarn graven! morbum raai- 
citus exftirpari poflc 5 vcrum cum bafis medicamenti fit chalybs & cortex Vkraee (quod 
eft Guajacum BraGU quorum hie primo gradu calidns , tenuium partium , duicis ; cc 



^ P d ^ fimplcx, didis religiofe obfervatis , aliquanam exhibcrc 

T^t^mh^mcdxc^^icJcoTurnquc utcndi mcthodns, ncquc ration* , ncquc ex- 
pc^ntfa TcStntafmt, 6c minime improbanda , needle tamcn ad ration* amuffim ea 
cxigere, & nonnihilinventis adderevcl tollcrc. 

Cap. IX. 

2> Hydrope. 

rUffl multi fintmorbi in hac altcrius mundircgione nobis cumEuropsis communes -turn 
CmlTnte p Lccipuos referendum cenfeo , qui aqua mtercusLanmsdiatur,pucrosatque 
juvene" ue infcftans. Illis cnim p*tcr requifitas caetcras caufas a : impe ^™ 
& tranfpirationc impedita , his ex Vivendi intempcrantia aqui fque paluft nbii vifc«s illi d fa 
guificationis affligitur , omnifque generis hydrops vel pi— inducitur , vc 1 fc cundano alus 
morbisutCaehcxi K jaero,Dyrenteriis,quartanisf^nbu(queacutionbusm 

Hipp, paffim comprobat 1. de affed. fueeedit. Quemadmodum omnes hepatis afi edu in hJcc 
Indiis facilius & crebrius quam in frigidioribus P lagis gencrantur ; ita nan adeo in elci e 
eurationemixeipiimtiiquinonexaliomorbonatifuerint.Faeilmstamenquam 

recidivam patiuntur Hinc cautio in prognofi & curationc exmrgit, fecundum illud Hipp . etta- 
tum. Hydrops qui Mcdicin* rcvenit ac concedit, defperatuseft : prxcipueficxahomorbo, 
quod feoc fit, profedus merit. Qnippefi atonia hepatis vel fcurhus -, cxtindio itemcalons 
ftneruifieii omnes denique alicnat* vel impeditae virtutis fanguificae caufae inferantur, multum 
quidem folatii ea rcmedia sgrotanti tunc conciliant , quibus abdomen & pedes detumefcunt: 
fedceifanteMcdicma (a qua neceffitasfradaeque vires faepe nosrecedere cogit) morbusja 
perennitate caufae morbificse renafcitur. In cadaverum diffedione , eorum imprimis , qui ex 
Anafarca aut Afcitclaborantcs intcrierant , quandoque hepar colore albicante rimifque fatif- 
cens rcperi , nc vcftigio quidem fanguinis in jecinore apparente. Vnde facile liquet quae fpes 
aut defperatio Hi dropis a vifecribus captanda fit. Contrarium vero non raro contingit , fi a 
vitio folum tertiae concodionis,ut vocant,malum hoc cadat in fubjedum vifceribus bene mo- 
ratis , catcrifque rcquifitis praeditum. Tunc enim & per cognitas & latentes vias infperatae ex- 
crctiones, nature & medicamento rum virtute, turn per alvum utramquc felicimme j turn per 
circumfcrcntiam corporis tranfpiratione recuperata, egeruntur. Quas vias fi fponte ma natura 
inveniat, non exiguum folatium eegrotanti praeftat , quod verba Hipp. inCoac. deHydrope 
c. xix . fcntent.v i n. comprobant. lam vero ineunte Hydrope y fiaquofa mcidat diarrhaa cruditatls 
expers , morbum exolvit , [ecus enim ager non morbus tollitur. Si vero medicamentorum admini- 
culo opus , confultius hoc per Perirrhaeam quam diarrhaeam inftituitur , quoniam difficile eft 
excretionem illam hydropici humoris fufceptam , ex lege critica per inteftina pcrficcrc. Turn 
alvus , arte liberaliter mota , merito in his terris fufpicionis plena habetur , quod in diuturnum 
imo lcthifcrum profluvium non raro degeneret. Perirrhaea tutiusaquxeducuntur; turn ob 
majorem in vifceribus pororum apertionem; turn ob cximiorum medicamentorum indigena- 
rum affluentiam, quae aperkndo,ficcando,aftringendo mirabiliter fane curationem abfolvunt. 
Quippe non raro contigit, utfolaradice diuretica Cadpeba (in tradatu fimplicium didaj ex 
vino vel aqua Paraybenji, fubinde aegro propinata, latex intercus fuerit edudus. Idem pracftant 
mirabilis Peruanse, Caapomonga, arboris filiquofae radices, labor audi , Safiafr. Carcaparill. liqui- 
ritia, radix quae Chinae dicitur, cortic. Limoniorum & prunorum Granatenfium , radices lur't- 
peba <5t Malva d' ifco. Quibus nativis utpote recentibus ccvalidiffimis, plus confidentiae quam 
exoticis effatis & ad naufeam faepe refcrvatis , ponendum eft. Theriacam <Sc alia ejulmodi quae 
per fudores diffolvendi & educendi vi polleant exhibuhTe oppido conducit , quod per laxiores 
abdominis & vifcemm poros multi evaferint. Alvus purgatur commode fcqucntibus rcmc- 
diis. Pillulis Panchymagogis noftris fupra defcriptis , quae Guttam Camboid. recicinnt $ Kec 
non Mechoacannae recentis vel fcecula, vel extrado. Quorum ulteriorem prarparandi modum 
vidcrc eft in capite de fliixn albo*. Balnea conducunt quae parantur ex foliis pip-cris longi , mali 
aureae , betel t artcmifiae, falviae filveftris , Camara , Bafour'mha , lauri filvcftris , althca- , Alb.ih.xct 
laboarandiba , aliifque quam plurimis. His adftringentia addi folent , ut fmit Ccbipir.i , radices 
prunorum & pirorum Granatenfium, frudus & folia Myrti Silvcftris. Inundioncs ex pracdidn- 
rum hcrbarum oleis inftituuntur. Accedit oleum ex corticibus Auriac.& citrideltiUatum, 

quod 



d e M e d i c i n a Brash. L i b. II. 27 

quod valide corroborat & digerit.Non exiguo quoquc comniodo Paracenthcfis, quaemaximc 
afciti con vcnit, folet inftitui, idque ex lege Magni Prseccptoris , ubi fcxro Epidemion. Aquofos 
citofecari deberepracepit. Quod per epicrafin ter quateiTe uno die, mediantibus pcrpctuis cor- 
roborantibus fit Sin minus ob virium jaduram licuerit, pcdibus ex lcucophlcgmatia tumcn- 
tibus. cutis'iupra & infra talos,inciditur. Plurimi ex ulcere in crure, modo fponte orto, modo 
igne comparato , curantur. Multis denique profuit navigatio, vomitufque a motu aliquotics 
concitatus mediante Pharmacia 6c diarta convenient!, aerifque ficcitate perpetua. 

Caeterum Hernia; in ventrem inferiorem, ptaecipue vero in fcrotum defcendentes, nonraro 
hydropum comitcs font. Inexpeditionibusper afpera& confragcfa loca milites armatiiter 
facientes hahc calamitatem incurrunt: moxfradi, toto corpore aeftuantes , frigidiflimam 
rcftinguendo calori affluentius hauriunt; fomnumque fubaperto Jove capiunt. Hinc flatus 
generantur, & peritonaeum nonnunquam rumpitur. Ratio vero curandi eadem quae inE 11- 
ropa, fomentis fcilicet, innndionibus, ligaturis 6c fimilibus. 

Cap. X. 

T)e Lumbrick. 

QUam nihil inhac orbis parte a putredine fitliberum, omncs quicunque Tub zona tof- 
rida vivunt experiuntur . Unde infedorum , maxime vero vermium tantus provcntns , uc 
nihil propemodum intadum ab iis relinquatur. Eodem modo cum Microcofmo Cc res habet, 
quern non minus quam totum hoc univerfum, varii generis vermes identidem exagitant, 
tamque vifcera intus puerorum jnxta acadultoruni; quamforinfecus vidnera atque ulcera, 
a calido & humido ambicnte, miris modis infeftant. Hi Chirurgorum opera, qua'que vulnera, 
6c ulcera mundificant, profliguntur ; illorum curationcm perficcre, totque latentes heftes 
cxturbare , leve non eft , propter ingentem conceptx putrcdiois propagationem. Hinc febres 
craves , ne dicam & maligna: , generantur, aliaquefymptomata fubfequuntur. Quippenon 
folum ano & inteftinis familiares , fed faepittime quoque ventriciilo reliquifque vifceribus 
nobilioribus vermiculos innafci , anatome not am fecit. Qui cardialgias , dcliquia animi , pal- 
pitationes cordis , fttidoresdentium & horrores nodurnos inferunt. Unde fit, ut hismalis 
divexati , cachexia, multoque halitus foetore , viva veluti cadavcra, vix mortem effugiant, ni(i 
forte ipfo morbi initio fummum ftudium adhibeatur. Theriacam, non infinite alias dignitatis, 
ob febrium incendia raro admijtendam cenfent. Barbarorum aeque ac noftrorum udtatif- 
fima ac prxcipua remedia funt , recentes frudus acidiflimi Caragmta. didi , eorumque liquor 
deftillatus , idque exigua quantitate cochleari exhibitus,obvehementiam addito mellisfilve- 
ftris parum. Semina citriomm rcccntia ex fyrupo Arantiorum & Caraguata pro^'mata^ mul- 
tum profunt. 01eiarantiotum6c Cittiorum praeftantiflfimi , quod ex corticibus per alembi- 
cum elicitur , guttuke quinque vel fex cum didis fyrupis , vcrmibus turn cardialgiis ventrifque 
torminibus contrariantut. Latidum recens ano immifllim , fi lumbrici in inteftinis inferiori- 
bus hircant, cos expellit. Deinnuces arboris Angelynzb indoda multitudine valde coni- 
mendantitf; fed quia nullamin hocefficaciffimo rcmedioobfervantDofin, fimulcum lum- 
bricis , vitam infantibus aliquando intullfle memini. Licet autem a quibufdam animantibus in- 
ftindu naturali, ut6cab Indis&rufticis validioribus atque aetate provedioribus tuto contra 
ha?c & alia mala expetatur, tamen, ob indomitam vim, jufta dofis ac praeparatio rcqui- 
ritur. Nimium fiquidcmeft, quod dimidium fcrupuli excedit, ficutpoftea fuo locolatius 
demonftrabitur. 

Cap. XI. 

T>e Ventris Fluxibm. 

Vifcera naturalia oppilata , actotiesabhumoribus qualitatc& quantitate peccantibus la« 
ceftlta , tandem exonerationem moliuntur. Ettunc quidemfluxus varii pro diverfitatc 
partis affedae 6c naturae humoris vel bene vel male morati, fequuntur. Undevelcritici, vel 
fymptomatici judicantur. Sicut enimexintemperieventriculi &chyhficationisfruftratione, 
fymptoma Licntcriae fcprodit, & liuxum hepaticum laefa heparin fubftantia 6cvcnarumme- 
iaraicarum regurgitatio profcrt : Praeterea ficut inteftinorum eorumque venarum erofio, 
ulcus dyfentericum ; itaaniexefio inflammationem & putredine mcaufatur, quae Bicho Lu- 
fitanis dicitur. Adhaec orgafinus acerrimi humoris ex aere 6c frudibus calidis 6c humidis 
prognatus , choleram , mnltafque colicas pafliones producit . Horum omnium proximo &z 
immediate caufce impeditce tranfpirationes vel obftrudiones non funt 5 fed illorum potifft- 

j) z mum 



GVILIELMI PISONIS 

n L qui diarrheal flaxusalvi vocantur. Sin vero ab aliqua acnmonia & malignitatc ma- 
c S morbific* , vcl atonia partium incidant talcs , qui Dyfentcri* fluxus hepatic, vc cholera: 
pciLur, fymptomaticiLbentu, Diarrhxafimplcx , vcl ex arte vcl ocr^ ^ «o 
curmoncm recipit ; fin minus in pejorcs fluxus degencrat, qui vcl ex cahda aut ft ig.da materia 
or uZ Qui ex frigida, album alvi profluvium fine febre vocatur (cxapitur autcm ilk qucm 
Galenus'ab%e, atalorc ignco liquefado proficifci tcftatur) qnando mmuum cntdus ac 
Dituitofus humor perpetuo delabitur , xgrumque abfque magno dolorc paulatim langue.ccrc 
facit Atque hie quidem fluxus omncm promifcuc aetatem, hybcrno potius quam a:ltivo 
tempore irfeftans , admultosfapc menfes , nonnunquam ad annum durat. Tamctfi fine febre 
minufquc lcthalis fitauam cateri , non inter eos cenferi debet tamen , quern Hipp, in pradift. 
1 2 f> mitcm&pamm durabilcm cflerradit 5 quod hie diuturnus & difficiks admodum dc- 
prehendatur Cum hujus mali caufa fit cruditas pituitofa rcdundans ex fngorc , quaz tranfpira- 
tionem & circulationem impediat, collcda,& aprxcipuis corporis partibus ad intcftma abcat, 
curatio'primo a clyftcribus abftergentibus qui mcl filvcftrc imprimis rccipiant , incipit. In- 
terna corpus fyrupisaliquandiu fimilibus praeparatur. Dehmc ad radiccm Ipecacuanha tan- 
quamadlacramanchoram, confiigicndum, qua nullum pra:ftantins aut tutms, cum in hoc, 
turn in plcrifque aliis , cum vcl fine fanguine , fluxibus compcfccndis , natura excogitavit re- 
medium. Qiiippc prxterquam quod tuto & efficaciter tenacifiimos quofque humores per 
ipfam alvum, fxpiilime autcm per vomitum ejiciat , & a parte affedaderivet , vim quoquc 
afiridivam poft ie relinquit. Non enim vomitus folum fpontc fupcrveniens , ut ait Hipp. 
Aph.i 5.I.6. fed &arteconcitatus, fub eodem Aphorifmo comprchendi poteft. Illud vero 
hoc modo perficitur. Dragmae dnx Radicis Ipecacuanha in Jiiij. vini coax , vel per noftcm 
maceratx , cujus infufum cum vel fine oxymclis §j. exhibetur. Poftridie femel atque itcrum 
pro re nata, fecunda imo tcrtia ejus decodio repetenda , tarn quod aegri dcbiliores cam facihus 
fcrant ; quam quod aftridoria ejus vis tunc magis efficax apparcat. Cxterum nuces Pinhonis 
(quibus vulgusimperitum non tarn utitur quam abutitur) cum vehementer per vomitum & 
feceflum exturbent,fi ex pnefcripto cxhibeantur, haud exiguum commodum praftant.Rec.nu- 
clcosfexvel feptcm, ablata tarn interiori quam exteriori tunica , conterantur amygdalarum 
inftar pro emulfione , addito momento facchari & fol. fen. gj. vel gjfi. feminis anifi gl$. in pul- 
veremtritamifceantur, fiatque paftillus in furno ficcandus. Sic nuces Anda , quarum nuclei 
quam Pinhonis praedidibenigniores , etiam citra ullam prxparationem , dignitate illis non ce- 
dunt. Deinol dc Copaiba guttae aliquot faccharo diflblutae, oriex ovo forbili, five ano per 
clyfterem immittuntur. Quod firemediahaec enarrata, forte non in promptu Tint, eorum 
locum Mechaocanna, vel pugillus feminis Ricini Americani in fpiritu vini macerati , fup- 
plerefolent: hoc fiquidemhumoremvitiofum acredundantem fortius , illud vero benignius 
cdiicit. Non parum quoquc hoc morbo exhauftos reficit decodum ligni Cacaranda & Saflafras 
indigenum. Accedant jufculagallinarum addito aromatum momento ovivitello, atque im- 
primis croco terreftri Vrucu , quae virtute & tinduraipfo croco non multum inferior. Em- 
plaftrum fuper ventriculo imponaturex Gummi Icicarziba, balfamo de Cabureiba & Copaiba , 
vel ex pafta de Tipioca , vino de Acaju , pulpa item prunorum Araca , flore Nhambu , atque duo- 
bus ovorum vitellis. Adhxc tofta potius quam liquida aut frixa alimenta cligat , idque faepe »Sc 
parum. Vinum non aquambibat, eiqueindantur gnttulae aliquot oleicort. arant. praxipue 
turn, cum vchtris cruciatus inftar colici, adfit, qucm vefparum quoquc ( Maripofas Hifpanis 
didx) nidus ex vinopotus, velventriimpofitus, clementermitigat. Idemfeliciterpracftant 
Herbae caftae five mimofae in aceto frixae. Quando neceflltas ad magis corroborantia & aftrin- 
gentia compellitjhis & fimilibus remediis quae Brafilia profcrt,utendum Summitates fruduum 
Bacoba aut Banana femitofta aut arefada ex vino rubello vel vino de Acaju & immaturo porno 
Ianipaba. Tefta? teftudinis fluviatilistoftxrafuram&corallum album maritimum omncs in- 
come in hoc fluxus generc, fcliciflimc propinant, quod validc aftringant. Idem pracftant je- 
curcapreae toftum &cx arte cxhibituni; & caftanea celeberrimae arborisCedriBrafilienfis. 

Cap. XII. 

T>e Tenejino. 

/^Um omnia qua: ad ventrisflnxioncs fpedant, inexamen revocaflfe ncccfllimfit, opera* - 
^pretiumduxi,caqux circa Tencfmum, (Belgis <©2Ujip!oop/ Lufitanis Pucho didum) 
cottidieobfervavipaucisexhibere. Morbus nimium familiaris & mcrito formidabilis P rx- 
gnantibus , quod fectum firaul cum fceta , mifere cxtinguat. Irritus enim hie conatus ex quo- 
visacri&ulccrifcro humoreano adhacrefcentc natus , nullam aliquando nifiipum* velian- 

guinis 



deMedicinaBra^sil. Lib. II. 29 

guinis ant puris excretionem comitcm habct. Quibus,fi oculi nidantes, inquicradincs, crucia- 
tus, longsevigilia: atque cxcubiaenodumae accedant, tunc acgre finirifolct. Exaliis fubindc 
dyfcntericisfluxionibusnafcitur hie morbus, quibus medetur acfinera imponit, curatuqnc 
tunc eft facilior, cum tantum Tint reliquiae &fanies ulccris intcftmi recti, lntcrdum verocx 
piruita acida & bile mordaci dyfenteriam prxcedit, quae fi noil exturbatur , cam lethalem efii- 
cit. Qucmadmodum enim omnes morbos fucceffione deteriores fieri conftat , ita pracipue 
hunc ob jaduram virium & dolorespragrcfibs. Quando ex luperioribus ventris partibus , vi- 
delicet ventriculo , mefenterio & inteftinis materia cruda delabitur 5 praeter incefTiones & re- 
liquaquaeanum refpiciunt , cauftfovens revulfione per vomirum tollcnda, idque pracftantif- 
iirno atque ufitatiftimo illoremedio, Radice Ipepacuanha. Eadcm porro curandi ratio fere 
circa externa, qua: eft infanguinis profluvio, eaque humidis fuffimentis & fomentis aftriti- 
gentibus tepefadis ex foliis arboris Aroeira, Araca, Acaja &. fimilibus, ft protuberet aut hiet 
anus; fi ulcus adfit , facculis ex lade, femine pfyllii & cydoniorum , B.//2/»r<-fummitatibusac 
malvx floribus, inftituitur. His enim. turn intus turn foris continue admotis, multum promo- 
vetur • quinpe quod fymptoma ipfumque adeo niorbum tollunt. Allium quoque aflatum , fi 
caufa plane frigida , cumfucceftuadmovetur. Somnus qua fieri poteft , concilietur ; primo 
pultibus ex Carima & hordco. Quibus fi minus provocetur,lenocinia foporifera addenda funt, 
interponendo clyfteres abftergentes. A motu quoque & exercitio corporis abftinendum, 
quo (pedat illud Celfi confilium haudquaquam negligendum : Cumin ommjhore ventru, turn 
in hoc pr&apue tenefmo , necefje ett, non quoties Ubet dcfidere , fid quoties oportet, ut hdic ipfii mora in 
conflict idinemferen&i oneris inteftina deducat. Si tandem aftringentibus remediis internis fluxi- 
bilitalem humorum cohiberc conducat, piaster fuccum ftillatitium pomilan/pabaimmatun, 
rafuua infuper ligni fandi Brafilienfis , alias Iacaranda , ut & nuclei frudus Gueticaroi triti & 
jejune ex convenient liquorehaufti, eximie profunt. 

Cap. XIII. 

T)e Cholera. 

PEmiciofus nee infreqnens his quoque regionibus eft fluxus ille qui Cholera dicitur. Mor- 
bus Temper fymptomaticus & vcrc acutus, ab acre calido & humido , corpus perpetuoam- 
biente,immodicoquc fruduum fugacium & horariorum efu proficifcens. Orancra aetatem 
omni anni tempore infeftat. /Eftatc tamen ab xruginofa porracea atque aeftuante bile , potu 
calido intempeftive acccdente, juventutem vehementiusexercet, cumfubita quadam 1 piri- 
tuumefFufioneaclypothymia extetris & fuliginofis vaporibus orra *, adeo, ut fi ante viginti 
quatuor horas non evadant , fuccumbant. Quod ex manifefta diagnofi conftabit , fi nimirum 
pulfusdebilior, autimpedita refpiratio, extcriorum membrorum, turn fudorum frigiditas, 
funimum interiorum circa cor incendium , cotivulfioncfque interveniant. Hunchumorem 
enerum&quafi orgafmo adfuperiora & inferiora delatum compefcere, res profedo haud 
exigux difficultatis eft. Primum ad ea remedia quae cor, ventriculum ac inteftina modice refri- 
gerando & aftringendo corroborant & furorcm acerrimae bilis retundunt, confugiendum. 
Corpus enim evacuate (etiam invita Plethora & Cacochymia)quamvis benigne,pericuio non 
caret, turn quod vires collapfze atque cxhauftae, ulteriori irritatione reformidandx fint. Ultra 
Tamarindos,quoshsec terra producit, quxque biliofos & accenfos humores refraenant nihil, 
tentandunij fed fytupis potius & conditisdcMtmtcuja, Ianipapa-, limoniis, arantiis, Araca, 
Guajaba ; ut & Ficubuslndicis, Ubapitanga,Murecy, imprimisTipioca uteris , caeteri/que me- 
dicamentis roborantibus, & rcfrigcrantibus ex Tipioca. Extcrnis quoque feqtientibus infiftes. 
pomenta&inundioncs fint ex aftringentibus &• rcfrigcrantibus. Turn cataplafmata cxpor- 
tulacarecentisplantaginis, myrto, Araca, oculis arboris Imbaiba confeda, qiias cumaccto 
praiparata rite sgroto impofita, prscordia fovent, ventremque ac anura afflictum demul- 
cent. Clyfteres cjufdem generis (modo tantillum temporisfuperfit) requiruntur, cxteraque 
remedia in capitc de dyfentcria &inflammatione aniprolixe cnarrata. Verum, qucmadmo- 
dum haec fepc auxilio funt,non raro confulto ob temporis anguftiam & morbi faeviticm,omit- 
tuntur , confeftimquc ad foporifera devenitur. Quje duo potifllme funt decantata ilia fupcrius 
tradita. Extradum Croci Bontii , & conditum noftrum magiftrale , tarn in anum per clyfte- 
rem, quaminosperpotioncmexhibita. Linimenta denique opiata , capiti & pedori admo- 
vcrc convenit. Adeo nihil tutum nifi fomnum omni induftria concilies. Cholera ficca eifdem 
remediis fere curatur , maxime fi regione hepatis coraeae cucurbitulae appliccntur , quae cum 
potcntiQlmeperfudioncmoperentur, mcritodeiishocteftor, quod GalenusdeEuropads, 
quas in colico affedu incantamentiinftar operaritradidit. 

P 3 Cap « 



GVILIELMI PISONIS 

30 



Cap. XIV. 

T>e T>yfentcria. 

^ a fi.hrr & fanzine ut fuat Dyfenteria, fluxus hcpatichs & inflammatio 

S«S ^AT^Td^** niminm his terns eft fami.aris. 
Jam, L "^ fngorisnodurni acventi mcditcrranci fiibito admiffi «- 

Oritur potiffi ^"; i f u °; acium & gculcntipotus immoderate ufu, acccdcntc acre cahdo 

SoSppairt Quibus excretio biliofa, adafta & fpumofr, ut in jurcnibus fepe videic eft 
mEbXlScSbctur calamitofa atq 5 fcmfta, quippc qu* nullisremcdns cedat, licet 
W tellus TbSna minimaquc vulgana auxiiia medica prodncat contra malum tarn 

S ^ J-wSaoi ante aP aliis d.c natura & corat ioocDyfcotcn. d^ ^ — | P£ 
fequar quibus potiflimum different ab iis fliixibusqm in Europa grafiantur. Arkdui nu c 
3 brth« G muka cacochymia adfit) tot fimul folcnt fupervenire Symptomata, tamquc hoi- 
Situciatus, ut ..piilnne anguftia rci & tempo- ^^^^^^^ 
itaaue ncceffitate exi-ente , venam tuiwcrc , haud confuitum habent (mfi ipfo quidtm princi- 
p?o au ^febre atquc^hepate affedo idmaximc poftulantibns) quoniam , ctiamfi rcvellendi 
indication! tbrtefatisfadumeatur ; maiignitati tamen materia mortafic* & vinum inopiz 
male fit quod rarooccafiodcpcrditumrcfarcicndi, adfit. Porto, vel foloRheo, vel laxativo 
quovis benieniffimo mordacem humorem provocaiTe, partilque affed* cruciatus ingcmi- 
naire a-ro pernicicm nonnunquam attulit. Siquando tamen evacuation! locus, radiccm 
ipep*cu*nh.t\ exquifitiflimum naturae munus , fyrapis laxantibus, catenfque remedus pra> 
ferre conducit: quamvis ingenue fatear, omncs pariter incolas ad fudonfera & cordiaiia^uam 
adpur»antia, benigniora licet, inclinare, ctiam tunc cum scquc magna cacochymia: quam 
ulcerations fignaappareant. Interim morbo durante prater confolidantcs , abftergentes & 
refricrcrantes clyftc-es , nutrimentis & anodynis ex iufculo gallinarum hordeaceo aut furfura- 
ceo,\decaprmochalybeato&fimilibus infifrcndcim. Pra cscreris pulmento ex Tipioca & 
emulfionibus hide fadis, quod multis indicationibus fatisfaciant , utendum per inferior* 
scquc acfupcriora, quippe mirificc confolidante & refrigerante qualitate partes a'ffhchs de- 
mulcent , fluxionesquoque ruentes compefcunt atque coagulant & orificia venarum clau- 
dunt. Quod fi necetfitas ulterius infurgat , viribus corroborandis & fiftendis fluxibus , hoc 
elednatium magiftrale opiatum a %& ad |j. identidem exhibcrc folco. Rec . pulpcc feu 
carnis cydon. I v j. Con/: roC rubr. de Araca & G**jah a Jiiij. Diafcord.Fracaft. £iij. Confed. 
Alkerm.Diacinth.an.&j.Trochifc. De terra figillat. De carabe an $iij. Coral rubr. pp. lap. 
harmatit.pp.an.9iii). ambr.grif.Brafil.9ij.fi fang, dracon. laud.opiat.an.giij.Bol.Armcn. 
9iiijfpec.Diamargar.frig.gijrequiesNicolai|j.Rob.frua.Mm-eci&Murucujaan.5tj.Syrup. 
Granat. Diamor. Araca-goacu an: q. f. F. Eleduarinm. Vcl optimam illam Bontii opiatam. 
Rec. opiieled.fang.Drac. Benzoin. Croc. Oriental, an. p.e. ambra nigra.' partem tcrtiam, 
Conjiceinvasvitreumoblongum&colloangufto, aflfunde aceti e vino fortifltmi tantum , ut 
mafiam fuperemineat in fundo tres aut quatuor digitos . Vitrum bene claufum & obtura- 
tum, radiis folaribus exponc. Hac omnia hoc modo colata, fortiter expiimantur, exprefla v£ 
foliscondcnfentur,inqueconfiftentiam extradi cogantur. Hnjus dolls agr. fex ad nove'm, 
in formam catapotii coada vel in cochleari convenienti liqtiorediffoluta,porrigantur,ma- 
xime nodu, quod fummopere tunc inteltinorum mala exafperari folent. Ea quoquc qua 
lumborum , ventris & jecinoris refrigerio & robori funt , ncntiquam intermittenda. Praterea 
fingulis vicibus, quibus alvus dejicitur , fomentistcpidis,iifque qua confolidant, immiflis, 
putrcdincs & calores , vel praefentes , vel futuri avertantur. De quibus lathis dicctur in capite 
de inflammatione ani. Potus quo ager utatur,ptifana fit,ex decodo de Carwia. Ovum quoquc 
forbile cum tribus quatuorvc guttulis olei Copaiba admodum conducit, quod confortando 
fimnl partes lafas confolidct , ac proinde totidem guttulacum albuminc ovi ex bombacc 
ano inditavelper Clyfterem injeda folamcn adferunt. Aflata elixatis praferantur. r.tcofa 
& Banana femitoftas , fape pro alimentomcdicamcntofoaccipiat. lidem quoquc frudns dif- 



lecan- 



deMedicina Brasil Lib. II. 31 

fccantur & in folc ficcantur , atquc in maffam , addcndo accti momcnto , coguntur loco pa- 
nis. His acccdunt plurima alia remedia nativa, aftringcndi fimul & rcfrigcrandi qualitatc pol- 
lentia, quaeprimi incolx partim ut arcana celant, fecumqucintcrirecupiunt, paitiminno- 
tncre & in tradatu dc fimplicibus tradita funt. 

Cap. XV. 

T>e Fluxu ahi Hepatico. 

ANno 16 3 8. urbc Salvador in Bahia, racnfibtis admodnm pluviis obfefla, nulla clades aeque 
cxercitumnoftrumattrivit, quam fluxus fanguineus , fignis & curationc nonnihil a Dy- 
fcntcria divcrfus(vide dc hujtis morbi caufa Platerum & Scnncrtumjqui,licet non minus quam 
ilia pemiciofus , fymptoraatibus tamen longc minoribus comitari folet. Sarpc cnim ad fincm 
ufqilc,abfquc ullis tomiinibus,cruciatibus,exulccrationibus,cumqucfacili cxccrncndi raodo, 
exiftit. Dcjedio autem haec eft, vcl puri fanguinis, vcl cum grumis vcl loturae carnis fimilis; id- 
quc dupliciter fit: vcl ab atonia hepatis., qux licet curata, ad priftinam cruditatcm redit: 
vcl aquantitatc ex venis mefaraicis atque intcftinis regurgitant* , qua: plus timoris quamde- 
trimenti inferat, & juventutem maxim c infeftct. Quippc tales excretiones aliquando febrium 
acutarum criticae habentur , exque eutonia jeeinoris, non inteftinorum cxulccrationc cau- 
fatx funt. Fit demum hie fluxus ex qualitatc fimul , orificia venarum corrodente & refcrantc. 
AtquetuncquidemDyfenteriam propter ulcus &dolorcs inteftinorum mentitur. Ea quae ex 
hepateprofluxio fit, iisremediisoppngnanda, quae confirmando jeeinori fuam opcram tarn 
intrinfecus quam exttinfecus dicarunt. ^Raro in principio folamcn ullum a clyfteribns confo- 
lidantibusautanodynis accederevideas. Vcnxfcdio, lametfi inrcliquis fanguinis profluviis 
vixadmittatuir, inhoctamena vetcranis incolis laudabilis habetur: noftratibus vcroutique 
mollioribus intenfiorique calori nonafiueiis, cautius ac parcius inftituenda eft. Immoin 
cncurbitulis'rcveilcntibus, lumbisac natibus impofitis, aliquando fubfiftendum. Rcliqua 
qucetradutemporis exfurgunt circa curationem , quum Dyfcntcricis affedibus magiscom- 
munia funt , iifdem remediis , in capitc de Dyfenteria monftratis , propulfantur. Ad cum aii- 
tcmfluxum'qux ex atonia hepatis nafcitur , compefcendnm , irriti , utplurimum, curandi 
fiimtconatus, itautprxviriumlapfuncquidem Rhabarb. myrobal. aliaquc fimilia adhibere 
confultumfit, acproindeadopiataftepenumero confugiendum. Ut funt imprimis Extrad. 
illud Bontii , noftrumque conditum magiftrale fupcriiis tradita. Quod fi ex acrimonia malum 
profluxerit , ad femina frigida recentia accedendum. Turn ad ea omnia qux urinam benigne 
provocant,\itfunt,dcco:hun Turipeba maris , radicis ^/w* , frudus Alkckcngi , rad.liqui- 
rit. Erva motra, Erva dc Capitaon & Pagiwirioba, atquc fimilium quae hepatis & venarum mefa- 
raicamm ardorcs mitigant,& orificia demulcent. Horumprae caeteris palmam obtinentEmul- 
f tones & pultes qux Carima didae ex Tipioca dc mandihoca. Inter frudus in pretio habentur, la- 
nip abx , Murucuja, Guajaba , Araca minor & major, quae pyra & prima funt Granatcnfia. Aqua 
quoquc ftillatitia ex canna faccharea & fiorcGuabiraba cumalbumine ovipota, addito mo- 
mcnto fucci aurantiorum. Deniqne cataplafmata ex portulaca & Erva moira cum aceto tem- 
pcrata , dorfo & ventri applicata , mirificc intemperiem hepatis folantur , fluxumquc inor- 
dinatum compefcunt. 

Cap. XVI. 

. T>e Vlcere &• Inflammatione Am. 

XJx a Barbaris mcaquc longa experientia circa rationcm & curationem tarn funefti & la- 
^mentabilis mali confecutus fum , in medium profcram. Hunc affedum Lufitani Bicho 
^/cWoabnfivevocant, velquod dolor pruriens principio fentiatur, vcl quod gangraenam, 
acqueac pedum illivcrmiculi, inferat. "Ufquamterrarum adcoquamin Brafiltahoc malum 
craflari a nemine obfervatum memini. Nil autem aliud eft , quam inccndium & corruptio am 
cum ulcere depafecnte, fine vel cum fanguinis fluxu dolorifico. Hunc morbum , aut praecc- 
duntfluxioncsDyfentericx cum inteftinorum caioribus; aut per fc, Sccitra iillum morbum 
praevium ingruit. Cum Dyf cnteriam prxcedentcm habct , & ob mcdicinam adhibitam Sym- 
ptomataexcretionefquecefTant, non nimium fidendumeft: nifi forte fudor cahdns & mul- 
tus pulfufaue ac cxtera omnia refpondeant. Detcnta fiquidem materia accrrima , a calorc ni- 
miojamaccenfa, maximeque a fquallcnte «5c fordida corporis colluvic intns alta, magnum 
putredinis gradnm , cum tarn atrocidolore & inflammatione acquirit, utmufculumfphm- 
"dcrcm atquc ora venarum hsmorrhoidaUum ftatim exedat. Undc fluxus crucntus exontur, 



Q 



, GviUHMi Pi;oni! 

ilfq; ad intcftlnoram tunicas afccndit, tarn deformi afpcdn, ut anus late didndus cloaccc in- 
ft llSdo ^plnmbcocolorcapparcat^acturpitcrpatdcat. Nonnunquam vinumhoc per ft 
™an feftatnr nimirum ex dolorc, cum retention cxcrcmcntorum, qua: jeemons ac Mcfarci 
c K ^car SSiSor^noa fine maxima difficultatc & cruciatu eg— ^ft„n- 
cantia apparent Aliquando vcro,ingcnti licet conatu,nihil protfus cjicitur (utipfcin me quo- 
p"S m) -o multum prominente. Hinc atroces fcpc dolores ex rctcntis fecibus 
fufcitantur quos febres poftea , laffitudines, vigilix, pulfus vehemences , concitatio ftomacn,, 
ac capitis imprimis dolores & ardorcs fcquuntur. Quamobrcm, antcqiiam i malum fcrpat (fer- 
pit autem citiflimc ) internis & cxttrnis laxantibus & rcfrigcrantibus remedus rcliltatur. Uy- 
ftercsejufdem veneris femelatquc iterum admovcantur. Suppofitoriis,inundionibus lava- 
cris balncis , fuffumkiis perpctuo infiftendum. Vemefcdioncs pnecipuc non ncghgantur . 
Onibus omnibus fi morbus non brevi cedat,procnldubio in lethiferum degenerabit. Mul- 
totics praetcrca fieri confuevit, ut nullo morbo intcftinali , vel quovisaho figno praccdcnti. 
parti minus fcnfibili feminarium claminfmuctur,ipfumquc*grum &mcdicuminpnncipio 
lateat Quod , quoniam gangrxnam non raro inferat, incurabile habctur. Si autem prodat 
fc malumTprazvia utcunquehac diagnofi fieri folct, ut, fpontanea laffitudinc, capitis &mcm- 
brornm doloribus, appctcntiae cibi languore , calida totius corporis intempene , infomnns, 
pulfu arteriarum insquali nimifquccclcri,abfqucmanifcftarodiasaffl»aioiic, mfi forte ali- 
quoprurituautinaniexoncrandialvumdcfiderio. Quamobrcm in omni intcftinali praecipue 
affedu, de ani difpofitione Medici percontari folent. Quo incolae Empirici non contcnti, yiiu 
& tadu explorant podiccm,num aliquid preternaturale appareat ; mox pulpx limonum aftnetu. 
partes illas tcntant & dolores excitant. Differt autem ab haemorrhoidibus hie affedus , fc- 
qucntibus potiflimum fignis. Gravis capitis dolor adeft , ac hiantis late ani oftium fatifcit. 
Dein, ratione pn >gnofeos, quod moi >^s hie Bieho (ut barbarc loquar) nonnunquam mortem 
&quidcmconfcftimadferatjhaemorrhoides autem non item, qua: ei/dem,quibusinEuropa 
medicamentis , imo folis hirudinibusBrafilienw^uscurantur , & liquorc pulpae Nucis Cocos 
putrefadae ixpius admoto, mitigantur. Caeterum, qui contra hanc labemfc tueri ftudct, aqua 
manna rrigida vel tepida& limoniorumfucco recentium, anum, quoties ventrem exoncrat, 
probe abluat Quando vcro ex indiciis fupra didis conftiterit malum invafifle & ferpere altius, 
doloris atrocitas, haud permittit, acribus medicamentis vel per anum, vel per os uti, fed 
blandifiimis. Si lapfus virium contra indicet venaefedioni, cucurbitulac infra dorfum affigan- 
tur. Exindc ad clyfteres refrigerantes , confolidantes & adftringentes , qui anodyna imo ftu- 
pcfacientia opiata recipiant, progrediendum. Poftea vcterumincola rum ritu, aquafaccha- 
rea, gummitra^acanth. amyl. ex Tiptoe a de Mandzhoca, foluta , duobus digitis infertis pofte- 
rioraproluantur. Pofthxc,dilutumcxceruffa,aquarofafum Scflor. Guabiraba, faccharo ru- 
bro , ovi'albuminc & lade mulieriscummomento opiiconcinnandum , in quo taeda made- 
fada , ano profunde immittatur, idque frequenter. Idem fere praeftant herbae quaedam natives 
prae caetcris contra hunc morbumreccptauifuquelongo comprobata:; utfunt, folia & Ac- 
res utriufque Pagim'moba. & Tapia arboris longe praeftantiftima; , addita ErvaMoira, totics 
inferta quoties defidendo taedac vel fuppofitiora intromifla removentur. Quod fi pars affiicta 
rnanuumattadumreformidet, fuffimenta ex emollientibus & ficcantibus fubftituenda funt. 
Porro quantum advidusrationem, alimentis frigidis & roborantibus maxime uti convcnit > 
irritantia autem cane pejus & angue declinanda. Abfit motus corporis. Quum vero opii ufus a 
raultis tantopcrc cxtollatur per omneslndias, ubi morbi acutiflimi , imprimis ventris fluxus 
maligni, grafiantur , profedo adverfus hunc ani affedum egregie opitulari, expertus fum. 
Convenit ut ventriculo vacuo ncc cibis deinde replendo, aflumatur: Turn & poit totius cor- 
poris cvacuationes ; fecus enim pedus opprimit hoftemque introcludit. Si dolor atrox vero 
ex reliquiis tantum materia: calidae & mordacis fnperfit, morbum fimul & fymptoma tollnnt 
opiata . Qupd certe aperte propter tria quae adfunt hie fieri confuevit , nempc infomnia , 
fiuxiones contumaces & virium proftrationem ex iugenti dolorc. 

• 

Cap. XVII. 

T>e Morbu Mulieribus &- Infanlibus Familiaribus. 

QUodolim a prima ftatim hujus regionisinvafionc Medici Lufitani de Mulieribus & In- 
fant*) bus, antequam vitia vitare didiciffent, id ego jure denoftrati'bus hodic conqueror. 
Maxima enim carum pars calamitatcs incurrit partis iftins nobilioris , qua fexmm dignofci- 
musj imprimis quidem frigidam uteri intemperiem , undc cxtcra maia,tam"matri qnam in- 
fanti cnafcunmr. Infuctae calori diurno & frigori nodurno mulicrculx noftrx obeliores 6c 

feden- 



deMedicinaBrasil. Lie. II. 33 

fcdcntarix aerem frigidiorcm dejedis veftibus ac ftragulis, captant. Quo fit, ut paulatim no- 
xium hoc &pcnctrabilc frigus , foccundum ilium alias naturae agtum , debito & naturali fuo 
calorc defraudet, fieri) : tatemque , finon penitus inducat , tonum tamen uteri dejiciat. Ita 
utfi vitalem , raro tamen longxvum foetum cdant. Acccdit potus illc frigidittimus , qucm 
a~.^; r V iridiflimis Limoniis conficiunt: turn nimius & afliduus fruduum horatiorum 
ufus. Undc tandem cum ipfo ventneulo uterus, ob afhmtatem mutuam, iummc refngc- 
ratur, profluviumquc & hydiopcm patitur 5 imo propter dcbilitatem ac laxitatem liga- 
mentorum, ejus aliquando procidentia fucccdit. Quid minim fi generationi deftinata ma- 
trix ob ortam intempcriem magno illo naturae opere deftituta , cloaca: inftar tot excre- 
mentorum & cruditatum fiat receptaculum , inquc vauias calamitates mulieres dctiudat. 
Affirmarc aufim noftratinm ut & judxarum (quae intempeftivis balneis ex rtligionc ob- 
ftiifoe) nc quidem dimidiatam partem profluvia uteri evadere. Quod, vel ex pudore 
vcl ne<4bentia dum occultare (Indent, pallidas, exfangues, triftcs & viris ingratae, tanto 
temporis°decurfu , conduplicare malum folcnt. Hifce morbis , partim ex inftitutis au- 
thorum partim mcthodo Incolarum rcmediis nativis occurrerc oportet. Cum enim 
hie aftedus , licet aliquando compofitus , ex frigiditatc tamen potiflimum natus cenfea- 
tur, calidis'curari poftulat. Quamobrcm abftinentia fit a frudibus frigidis, laducis, po- 
tuque omni frigidiore & crudiorc. Ob imbccillitatcm corporis fint coopertx , nodu im- 
primis loco a° mediterraneo vento libero vivant. Vcnaefcdiones rcquifit* vcl ad de- 
plcnda'vafa, vel ad humorcs dcrivandos, fuccedant. Purgationes ex mafia noftra Pan- 
chymaao-a! ad pituitofam cacochymiam praeparandam &minucndam inftituantur. Ca> 
tera cvacuantia, prxfettim tunc , cum profluvia haecmodum , tempus & eolorem variant, 
fecund. Aphorifm. 36. lib. 5. non negligenda , quibus prxmiffis opiata fubfequantur , 
quod iis mirum in modum vires reftituantur, hunr (que ruentcs coagulentur. Dcco- 
dum poftea Carcaparill. & radicis Ftfqueira atque ybtraee ad fudores & urihas moven- 
das quodqueroburaddantpartibus,dies ' quot cxhibendum. His aUifqucejufccmodi prx- 
miffis locus affedus confiderandus , cui imprimis conducit mcl filveftre decantariflfi- 
mum rcmedium in hoc & fimili affedu, infignitcr abftergens & confortans •, turn ven- 
triculi & intcftinomm , mox renum &c uteri cruditates & vifciditatcs , digcrens. Exhibe- 
tur iciunis utcunquc vcl fimplex vel compofitum hoc Medicamentum addito vino Hi- 
fpanico & aromatibus , turn & cxpis fi nihil impediat , ad confiftentiam vini codum. 
His fucccdat exercitium. Si neceffitas major urgcat ante didum potum exhibitum, per 
fpatium femihorx circitcr ingrediatur balneum ex aqux fontanx paribus tribus & una 
vini confedum, cumMyrta, artemifia, foliis piperis longi , BeteU, CMalva jfca Czmomcl 
filvcftiis ^yilbahaca , Mcntaftto , Iaborandi & fimilibus , quas profert Irafiha. Hxc per 
duodecim vel quindecim dies pro re nata continuentur, ex quo fingulis vicibus probe 
abftcrfx corpori corroborando aliquid alimenti capiant. Veftitx fedcant , & fi de do- 
loribus uteri quxrantur, per infundibilum , fuffitum ex calefacientibus & ficcantibus ; ac 
cipiant , turn & pcflaria fyringafquc , fi maritatx fucrint. Quin minimc contemnendum 
oleum illud ex toftis vermibus in palmis viventibus, confedum 5 quod circa umbilicum ll- 
linitum,multumprodcit. His & fimilibus rcmediis haud vulgarcs effedus vidiflc conti- 
sit & mix inter ftcrilcs habitse , fibi & generationi convalucre. Ex imprxgnationc ma- 
aiuim fubfidium ob ficcitatcm & duplicatum calorem fubfequi folct. Hadcnus dc Mn- 
fieribus non gravidis. Sed quia utcrum ferentcs magis diflblutum fxpc modum infti- 
tuunt, laxatis appctitus habenis, plurima vitia incurrunt: qmbus haud facile eit appk 
care medicinam quod vcl difficultatcs pariendi vcl abortus promovcant. Infantes enim 
in luccm cditi , vcl lcviffimo cxtinguuntur morbo , minorque pars ad puentiam pcrvcnit. 
Hue accedit quod praeduris illis ac flridiffimis fafciarum involucris non exiguo famtatis 
difpendio, conftringantur. Cum tamen Indigcnx ipfiquc qitoque Lufitani, mi (lis 11s qux 
fummopereperfpirationcmimpediant, ab ipfa nativitatc denudato corporc , capitcprx- 
fertim, infantes fcliciter educari frigidaque cos tempeftive lavari fatius cxittiment. Isutn- 
ccs deniquc Brafilicnfcs & /Ethiopifix , lade fuo falubcrrimo complurcs noftratinm 
infantes cnutriunt 5 cum Europxis mulierculis ladis vires ingenitx , ob fupradidum Vi- 
vendi genus , non raro depraventur aut cxtinguantur. Prxtcrca haud tutum cxiftimant 
Incolx ante biennium fubflrahere nutricem; quod tcnclli , mutatiom huic ferendx impa- 
rcs fenfim deficiant j vixque bimuli, raorbos graves incurrant. Hmcfit, ut tones tulles, 
dec'olorcs, aquofoquc humorc inflati , ob debiliora vifecra extenuentur, dunfque paula- 
tim hypochondriis contabefcant. Si qux medendi prafidia adhibcri contingat , raro pro- 
funt. Qusedam tamen, longo ufu comprobata ab Empyiicis acccpi , caque P otl ^ u ^ 



G VILHLMI PISONIS 

externa, uttindiones, fridiones, fuffiimigia, illotioncs, cataplafinata ., &cmplaftraemol- 
Hem L, attenuantia, & aftringentia. Ex omnibus probatimmum qindcm ampiexus f un , 
nunccmplaftri uunclinimenti forma prsparatum) quod ex radicibus d ErvadeCa^aonK 
Nimphcs, cnmolcocariindcmhcrbarumAningc&capparam, atque fimilibus concinna- 
tur & per multum tempus applicatur. Intcrnofircmcdio locus, extradum ex cortice Ft*, 
raehd mellis confiftcntiam *gro propinatur , gratumque & tutum eft medicamentum. 
Prater lumbricos inteftinorum , quibus divexantur pucruli , vcrmium quoque genus exi- 
cruum & fordidum in ventriculo (ur in difiedione infantium aliquoties vidi ) generatur, 
quorum morfibus provedioris quoque actatis homines , invitis medicamentis , interire faepe 
commit Nihil horum videre eft in Brafilienfibus Mulieribus vel earum fobole. Nam 
robufte vegets agilefque , five praegnantcs, five puerperae , vivacem enituntur pro- 
lem Antequam finiam , illud fubjiciam, quod non prorfus extra limites inftituti no- 
ftri fit fed inter Ariftotelis forte difcipulos de viribus imaginatioms & fuperfoetatio- 
ne lites movebit. In Paranambuco Anno i63 8. ex /fcthiopiffa & Lufitano Ge- 
mclli Mafculi nafcebantur, validiffimi, alter alba cute, alter nigra, crifpis capillis, ocu- 

lis casfiis. 

Cap. XVIII. 

T>e Adorbis Contaviofa. 

Videre eft in Brafilia morbos Endemios familiares , imo malignos , licet rarius , e tetris & 
fuliginofis exhalationibus , terras paludofe & aquae ftagnantis natosj nulli autem ex 
mutationetalitempeftatum, qua: ftatis temporibus faeviunt , autfyderum maligno influxu & 
noxia qualitate caelitus dependence oriuntur. Anno 1639- magno noftrorum com- 
modo, juxta finum omnium fandorum, tertia pars claffis Hifpanicae maligno & conta- 
<*iofa febre extinda eft. Quippe hoftis longo & faftidiofo itinere defatigatus, & fuba-qua- 
tore diu propter folitas malacias haerens, multa faetida pluvia , cibique ac poms corru- 
ptione & penuria fradus , paulatim attritus eft. Contigit quoque pecora femel atque 
iterum , miro aftrorum afpedu , pluviis ex continenti ortis , ac mollioris vend mediterra- 
nei amatu, morte repentina periifle. In tantum vero aeris malignitatem unquam accre- 
viffe, utpeftis exinde enata ac graflata fuerit, nemo unquam expertus eft. Mihi bis tan- 
tum contigit toto feptennio , febre petechiali laborantes videre , maculis per totum cor- 
pus diffufis , morte poftridie fequente. Anthraces maligni crebrius , fed non contagiofi 
graflantes , ac curatu multo quam in Europa faciliores , dantur. Mapnos autem & fre- 
quentiflfimos illos Dyfentericos ac malignos affedus , nunquam in Epidemios tranfiifie 
admiratu dignum. Vlcera porro (ut hoc obiter dicamj luis Venerea: & alia mala con- 
tagiofa & ferpentia, beftias jequeac homines mutuaconverfationeinficiunt. Idem- faciunt 
foetida ilia Variolarum ulcera. 

Quod autem ad Variolas & Morbillos (quos BeJ/gas uno vocabulo Lufitani vocant) at- 
tinet, etfi non evadant eos Meridionalis Americas Incolae, benignius tamen corripi iis fo- 
lent. Citius curantur laborantes , ob perpetuampororumapertionem, vidum fimplicem, 
humorumque minorem fceculentiam, modo ab aere nodurno ambiente fibi caveant fe- 
dulo. Quemadmodum autem ventum declinando facile rcftituuntur •, ita per aerem vel 
clementilfimum rctropulfe , mortem accelerant. Cum febres paulo vehementiores & ar- 
dendores prxcedunt , Lufitani • non verentur in principio fecare venas , idque cum fuc- 
ceflu. Epidemic ex accidente bis quantum conftat fada: flint variola;. Neque enim pefti- 
ferae variola: vagarifolent in puerosficut Profp. Alpinus dc /Egypto bis anno fieri teftatur. 
Primo , ante annos triginta /Ethiopes Angolenfes Brafiliam ingrcfli , <Sc variolas ex A- 
frica adducentes, infigni mancipioruTn ftrage, reliquos infecenmt. Etnuper Anno 1641. 
idem fere accidit. Ita ut aliunde derivata, non inter nos nataEpidemici iftius morbi prin- 
cipia, humidiftima acccdente hyeme, per integra territoria prope annum, graflata fue- 
rint. Lufitani autem his remediis vulgaribus, tanquam facrae anchorae fe fidebant, fuof- 
que non infeliciter curabant. Fimum equinum arefadum & in pulverem tritum ex con- 
venienti liquore iterum atque iterum aegrotanti propinant. Poftea pedori <3c sutturi 
defendendis , gargarifmo & potionem ex albo Graeco , cannse faccharca: & aurantio- 
rum recentium fucco concinnatam praparant. Pro alimento medicamentofo ex Ti- 
fioca de CMandihoca. pultem optimam , pro potu, ptifanam feu dilu turn ex cadem 77- 
pioca , exhibent. Utrumque hoc ardores compefcit & nutrimentum fuppeditat. His 
fuccedit mel filveftre vel fimplex, vel, fi calor obfit, dilutum ex aqua cantwe facclra- 

rex 



deMedicikaBrasil.Lib.II. 35 

re* quod hydromclis inftar immundities pedoris & vifcerum abftcrget, aegrofque fuayiter dc- 

mulcet. 

Cap. XIX. 

T>eLue Venerea. 

LUes quaedam ex coitu non tantum per contagium, vel parcntum hxreditatio malo in libe- 
ros , fed ex leviori attadu atque per fe contrahitur , orta potiftlmum ex alimento fcetido 
& falfo , pom rancido & cormpto.jlntcr Afros non folum atque Indos , fed Lufitanos & Bel- 
gas quoque faevit, tumoribufquc fchirrofis & virulentis ulceribus, tomm corpus infeftat. Quae 
quidem lues huic rcgioni eft Endemia SzBuba* abHifpanis & Brafilianis appellator. Etficuti 
citius fanatur a folis remediis indigenisj ita citius contaminat, quam ilia quae lues gallica vulgo 
, vocatur & ad Incolas hue defcrtur. De qua diflTertationem inftituere non eft propofiti mei, fed 
depraefenti, quae licet in quibufdam conveniat cum ilia 3 accidentibus &curatione tamen 
maxima ex parte difFcrt. Empyrici initio data opera earn negligunt, quod curationem ante 
quintumvelfextuminvafionismenremperperaminftituiajunt, humorifque tenacitatem , in 
quo mali fomes maxime inhcEret , tot menfium intervallum requirerc ad praeparationem , cre- 
dunt. Vitam interim intemperatam vivere interdicunt, aquae calidae lavacrainftituunt, fri- 
gus nodurnum , ne pcrfpiratio' cohibeatur , maximopere arcent , carnes recentes , imprimis 
ferinas, toftas, femotoomnipifciumgenere, praecipiunt. Vinumpermittunt, quodfudores 
& fuligines non fine aegrotantis levamine, per poros expellere, comperiantur. Qui abhoc 
medendi modo rccedunt , fy mptomatum quidem pro tempore levamen allaturos , fed poftea 
reeidivam artuumque dolores fuccefiliros, ratum habent. Tandem praeparato hoc modo 
corpore , evacuationesinftituunt: mox, cos,qwprafcrtimtcnuioris fortisfunt, admolendi- 
nas faccharcas ignefque luculentiftimos ablegant ; & folo deeodo, emus bafis Caaroba &c Car- 
caparilla, eurationem ex inftituto propemodum Europaeo, feliciflime abfolvunt. Ulcera quo- 
que folo attritu aut lotione Caaroba aliarumque herbarum exficcantium & abftergentium 
fucco, tollunt. Indi autem foliis Caaroba nunc codis probalneo, nunc ore jejuno maftica- 
tis, ulcera, qua: perfe non evanefcunt , exliceant & malignitatem extrahunt. Quodipfum 
aliquoties per Chirurgos in Nofocomio imitari jufti , & voti nos compotes reddidit. Ne quis 
autem fallatur , h*c lues five ex Hifpanica mixta, ut f;epe fit ■ five fimplex Endemia , Euro- 
pxis prsefertim , nonadeo parvifaciendafive in prineiplo five inprogretfii. Nequc cnimut 
quidam exiftimarunt, intra Tropicos levior ob halituum a folc perpctuamextradionem 5 gra- 
Vior tantum in feptentrionalibus regionibus datur. Ac fi nodurnum frigus modo leviter ad- 
milium , apertos diurno calore poros non cum fummo detrimento aegri akius occluderet 2 
difeuulonem tctromm vaporum impediret, verfiifque perioftium, in quo dolor, repellc- 
ret. Sicut quotidie fit , vel aegromm vel mcdicorum incuria , qni diflferentias diei & nodis 
contemnunt. Et tunc quidem male morata ulcera, quibus hoc malo infeftati turpiter fcatere 
folcnt, fimaligni illi halitus minus exfpirent, cariem in oflibus , cxteraque fymptomata, 
xque acinpatria caufari videas. 

Addam quae de Gonorrhoea , Scantamento Lufitanis dida , notatu digna exiftimavi. Go- 
norrhoea fimplex, ficuthauddifficilis habetur eurationis , ita facile acquiritur, modo a lb la 
cquitatione fub aeftu meridiano. A purgantibus initio fibi cavent in onini Gonorrhxa, vixque 
blandiflima 'ex Manna , Caffia , fyrupis laxantibus cxhibent , ne quid cacochymicumprovo* 
cetur aut irritetnr. Tamfalutaria contra hunc affedum domi naneifcuntur remedia Ineolae , 
utraro in exotica, quae in ofEcinis ptoftant , inquirere illis necefiumfit. Prxferunt, Guabi- 
poiocaiba , Lufitanis Pao Podre , quam ego Arborem Siliquofam , in tradatu de fimplicibusap- 
pellavi. Ejus radix in taleolas difieda & in aqua ex canna faccharea deftillata , maccrata , ae-, 
riqneexpofita, earn abfterforia & diureticaqualitateimbuit, quae mane & ve/peri pota , pa- 
raftatas Serenes in figniter mundifieat. Cavendum tamen ne immodice hoe medicamento 
valido utare , quod fanguinem ducat. His aecedit Iuripba , Canna Jacuacanga dida filveftris, 
radix item Iaborandi, quae nodu fub dio macerata in aqua fontana diluitur, ejufque dilutt 
quatuor plus minus unciie perquindecim circiterdies bibuntur, undcrcncs&veficarcpur- 
gantur. Poft hoec pro pom quotidiano , ejufdem cannae filveftris decodo utuntur. Atque 
alternatim ob calores fufcitatos, manephtifanamfculiquoremcxr//vWrfexhtbcnt. Dilutum 
z&dicis dcMalvalfeo, Pagimirioba> Fedagofo ,Caapomonga, Emulfiones ex Tipioca, mice Coco 
recenti & (eminibus frigidis, cannaeque facchareae aqua praeparatac,familiaria illis funt remedia. 
Contra retentiones & inflammationes lotii, poft frigidam dorfi & perinaei inundionem, geni- 
talia emollientibus fomentant, nempe decodo fummitatum Bafurinha & Imbaiba, floribnfquc 
malv* American* & fabarum vulgarium > atque id genus aliis. Calorifica vcro , tarn a medi- 

£ 2 camento 



G V I L I E L M I P I S O N I 



c u S q^^^ 

bcndis medicamentis quam in diftinguendis morbo '™ ^^^nto. Quod 

dendi fbrmulis .apparel ^^ 
q uiIevitarevelit,adcatPlat.^ 

fLch^o vcl oko oliUram difibluto atquc per os & pencm in^o. 

Cap. XX. 

2)e Vuheribm &~ Vlceribus. 

T W pleraque vulnera * ^ra^ «£ 

1 patriaexiftant; eatamenin qu ibusdifi eru*.ffl ^F^^° ita maxime in externis. 
tismalis intcrnis confidcrandum qua: infra hepar fint aut c|U^ lupm 

Qua: fuperne funt, pr*cipueincapite, multo benigniora *^^™' b ^ 
qiTod ab humorum peccantium affluxu libera tarn quod «P^^^^^^ 
cio & fola muodificationc rcftituantur fepe. Ea autem qux in f^ n ^^ d S^ 
maxime in pedibus exiftunt , difncillim* curationis funt 5 ^ mm ^JX^cZtcmZlZ 
& mobilitatem calidi humoris in acrimoniam degenerantis ; P^^^^^. 
tricem dcbiliorcm Atquc ^quidem^ri^d^d^^^ 
dcat, nimirumconftitutiocahda&hamidai sftate ^ mm / 1 ^'P ? ;{ f ' vnlnera & ulcera 
rantur Quid mirum , fi hac rcgionc qua; toto coelo ab Europa diftat vulnera 6c ulcera 
aer Spot a, divcrfim quid & pccuUaic habeant, cum authores pamm teftentur, non- 
nu quam obdiverfum urbis autregionis fitum, aut pejora autmehora turn capitis, turn 
pedum malaficri. Longa experientia obfervatum eft ab Incolis , oleis unguentis aut empla- 
Lis, minus pronci quam in Europa, ob impeditam perfpirationem halituum. Haud facde 
fedmioveripatiuntaravegetabilibus qus aftringendi facultate pollent ; etiam turn, cum db 
malignitatem altiorem , ad /Egyptiacum , pwdpitatum , alumen ufturn & fimilia afcendere 
debent. Tamen ab ipfo prindpio ufque ad curationis finem , five loci affedi corrupted five 
vicina carnis mollitiei invigilantes , nativas fuas aftrigentes & ficcantes herbas , refinas & pul- 
veresnondeferunt. Quod cordatiores , prsmiffis generalibus purgantibus , tentant. A vino 
afruftii imprimis illoTdcbri^«a»a/P, fibi cavent. Quia non folum curationem vulnemm 
& ulcerum remorari , fed & in pejus difponcrc, rccidivamque facere conftat , quod calore 
infenfohumoresaccendat. Diseta utiquc illis tenuis & rcfrigcrans cffcfolct. Porroiis, quibus 
recensinfliaafunt vulnera, duoprccipue hie obfervanda funt. Primo acftum diurnum devi- 
tent, ne fanguis attenuetur, venarumque orificia aperiantur , quod mgenti vinum jaftura 
ob diffipationem fpirituum & febrilis caloris accenfionem in caftris aliquoties contigiiTc 
memini. Deinde ne noftu fub dio cubent, unde maximam calamitatem, fpafmos, convulfio- 
nesmortemque ipfam poftea incuurant. Cum veroin curatione vulncrum & ulcerum Lufi- 
tani plerique & Brafiliani peritiores longo ufufadi, & filvas remediorum quavis regionis 
parte, omnique anni tempore fibi inpromptu habeant, eaproferamquxoppidoapprobata 
& a noftris rcccpta , longaque rerum experientia confirmata funt. Optato fucceflu balfamis 
illis fragrantibus Cabureiba & Copaiba , vulnera reftituunt , haimorrhogiamque non tan turn fi- 
ftunt, fed & interne ac externe exhibita nervis opitulantur. Gummi illud praftantiflimum 
admo'dumfamiliare, Icicariba (quod Elemni vere dixeris) nervorum & capitis affedibus pra: 
cstcris remediis medetur. Tipioca autem , ficut pota' fluxus fanguinis hepaticos & dyfente- 
ticosinternoscoercet, &incralTaf,itahaimorrhogias avulnerc concitatas , five haufta, five 
plagisemplaftri aut cataplafmatis forma applicata, mundificat, temperat & fanat , quodex- 
cellens remedium fi tamen fimplex exhibitum minus profit , opiatum aliquod admifcenduni; 
ut coagulentur fimul hnmores moti . Porro fuccum ex arboris Ambaiba fummitatibus expref- 
fum mira operari perhibent , quippe graviffimis quoque inftillatus vulneribus folatium adfett. 
Populare eft medicamentum hoc corroborans , mundificans & exficcans , quod ex radicibus 
Araca & Limoniorum myrtique foliorum fucco fit. Communia denique funt rcmedia , folia 
Nympheie, Lavapratos,Iuripeba,co£umqi\£ dccod:a.,Figitero d' Inferno, Hcrva de IXjfl* Senhora-, 
Pagimirioba, Cuipouna , Ambaiba, Tapia, Folhos do Spinhera, fuccus Bacoveira, aliaquc pene infi- 
nita incolis ufitara , de quibus mox in hiftoria fimplicium. Addantur , fi fimul pedum tumores 
adfint, balnea velfomenta excorticibus arboris Cepipira, fummitatibus Anhga , Alyrto fil- 

vcftri, 



de Medici n a Brasil. Lib. II. 37 

veftri , Bafiurinha , Guabiraba , Camara & flmilibus. Gangrxnam, Europceis relidis rcmcdiis 
Mis foliis rccentis Tabaci contufis, toties ab Empiricis reftitutam vidi, quippc majorcs facile 
ipfisredeunt frudus incurationemultorummalorum, ex ufu foliorum viridium eorumquc 
fuccis & oleis j quam ceteris orbis incolis ,ex fumo exficcatoram. Furunculos & Apoftc- 
mata maturare folent foliis Araticu vulgaris , Bredos , Bulger a , Pagimirioba , Herva Mimofa , & 
bulbis Lilii Brafilienfis, Meeri didi : Turn & radicibus mirabilis Peruana: rubrx. 



Cat. XXI. 

T>e Tapulis &■ Impetigbw. 



I 



Nter vitia Cutanea nondum Scabiem , Lepram, ElcphantiafinobfcrvafTccontigit, ficutin 
n /£gypto aliifque fervidioribus regionibus graffari teftatum eft ab Autoribus. Scd papulae 
fcufudamina, quibus cutis exafperatur & rubet (vulgo De ftOOttjOItt) advenas fcreomncs 
recens Brafiliam ingreflbs, genioque imprimis largius indulgcntes , fummo cum prurituin- 
vadunt. Vid. Tulpii Obf 44. 1. 3 . Hx puftulx totum corpus fxpenumcro arrodunt, fixxque ac 
ftabilcs totam ventris regionem occupant,ut Zona, did pofllnt. Quod malum. balnco quidem 
aquae marinx frigidae cumlimoniorumfuccocompofito, abolerc plcriquc ftudent, fed minus 
tamen confiictum eft exhibere quod ardores intropcllat , feu frigidae lotione, balneoque nimis 
aftringenti id fiat, five per fortiora purgantia acrem humorem a circumferentia rcvocare infti- 
tuas. Si vero malum nimis excrefcatJongiufque fcrpat,levcs admodum & facilcs purgationes 
cxtemperatiscomponantur,qux hepatis calorem, fentinxque corporis , mefentcrii fcilicet, 
obftruftioncs tollant, ut funt,iyrupus ex novem infufionibus & ex cichoreo cum Rhco. Cre- 1 
mor tartari Tamarind*. Decoda radicis luripeba &- limoniorum qua; cichoreii vicem fup- 
plent. Vcnasfecl:ionifcmclatquciteruminfifi:endumeft. Externis ita utare , utfudorecrebro 
abftcrfo , fubuculam frequenter mutes. Mox fo mentis ex aqua fulphuris & nitri, albumine 
ovi, feminibus frigidis majoribus, cum accto & limoniorum fucco codis , immiuo lintea- 
minc, corpus defriccs. Quae, licet primo attadu acres fxpe dolorcs excitent, cutemque 
velliccnt , ftatim tamen celTare folent •, quos , fi quis impaticntior ferre non potucrit ; eorum 
loco, baineotepido exrefrigcrantibus & emollientibus herbis utatur. Sciendum eft, quod 
plcriquequamdiuhocmalo tentanturacpruriunt, a multis morbis flnt immuncs, acpro- 
fpere valeant. Quamobremqui hxc incommoda fanitatis gratia aliquatenus obdurare ma- 
lint, meo quidem judiciorediusfeccrint. Ante omnia moderatam vivendi rationem infti- 
tuant , ciboquc acpotu frigidiore utantur , ut materia attenuata , felicius per fudores evoce- 
tur, ne ex intempeftiva ilia materia; biliofae repreffione ad interna , iluxus ventris Dyfenterici 
cnafcantur , quod aliquotics fadum memini. 

Quumveroeruptioncshx biliofae per porosexitum fibi quxrentes , intra cutem dctentx, 
viquefrigorisautaurxfubito admiffx reprefix atqueobftrudx in acres & igneos halitusde- 
gencrcnt, cum multa materia falfa&adufta, in orbem quafi fe cogunt & conglomerantur, 
pertinaciterquc ad annos fxpe cuti adhxrefcunt. Et tunc quidem perverfam & plane alienam 
naturam induunt. Aliquando autcm mobiles puftulx fejugatx non fine cruciatu, maximoque 
fcalpendi ardore ac pruritu , prxcipue xftate juvencs ut plurimum infeftant. Has fting-toOgtlt 
noftrates , Lufitani Empige ab Impetigine vocant. Quando inftar Hcrpctis exedentis , ali- 
quandiu malum duraverit, externis fupradidis facile refragatur. Inter topica tamen remedia 
qux rcquiruntur crxadiuima ilia graminis junceifpecics, Ervad' Empige dida &Siliquxfil- 
veftres longiflimx , inter fimplicia defcriptx primarium obtinent. Horum attritu morbus 
non leviter emendatur, imo in totum nonnunquam tollitur. Intcrdum locus affedus mutatur 
& xque vehementer poftca hominem fi ab interna caufa foveatur , divcxat. Quamobrcm 
medicamentumcompofitum ex fuccis fupradidis adiavamenti vel unguenti formam , parti- 
bus affedis applicuiflc , eximiam utilitatem prxftitit. Rec.fiicci graminis &filiquarmn prx- 
didarum partem unam , fulphuris vivi & nitri partem dimidiatam, Ttirbith.albiparumung. 
rcfrigerantis caphurati partes duas. (Videporro remediorum infignium copltm contra impetigtnem-, 
quam BaulustLMgineta & alii nobis fubminiftrarunt.) In tradu Paraybienfi exercitatiores in- 
colx nullum remedium prxferre folent cortici Cebipira , cujus affridus & lotio , flcut fca- 
biem, malignaquc quxvisulcera exficcant& curantj itaabftcrgcndibcneficiohanc quoque 
impetigincm fclicitcr reftituunt. Multoties tantx malignitatis hie affedus confpicitur,utvc- 
nxfedionibus , purgationibus fudoriferis ex farfaparilla fimilibufquc remediis , & dixtx rcfri- 
gcranti , licet rite inftitutis, vix ccdat. Tunc curationemnifi per ipfumMer curium, tanquam 
proprium antidotum,non recipit. Ex quo tamen intempeftive intus atit externefumpto, non- 
nullos ardentioris pruriginis impatientes in morbos animiq 5 deliquia, non fine vitx difcrimine 

E 3 inci " 



GVILIELMI PlSONIS 

I iidiflc vidi, ob materiam virulcntam ad cor ufque *V^^^W^£^ 
„aoriaobfita, Mercuriilitumnonferant. Enecarc ^^^^^^ m ' 
to fi corpus cinxerit , ego fane, quidquid audioes fenbant , nondum conlpairc potui. 

Cap. XXII. 

T>e Extemis Malts quorundam InfeBorum. 
Bicho dos pes. 

MTnutiffimos vcrmiculos Lufitanis Bicho , Brafilianis Tunga h*c terra nutrit . Qui fepc 
cum pruritu, raro cum dolore pedum digitorum extremitatibus innafcuntur. Ma- 
ximopcrc infeftant prs ceteris cos qui nudis pedibus, loca arenofa perambulant; in qui- 
bus utpote calidifilmis vivcrc amant invifibiliter, fugiuntque pavimenta lythoftrata. Initio 

cutem fine noxa penetrant, inqueeaferecondunt. Nihil cum Guineenfibus vermiculis com- 
mune habent , qui longi, lati & albicantes chordarum fpeciem referunt. Hi vero exigui intuf- 
que paulo profundius occultati & veficula orbilata inclufi , nigricantes apparent eofque per 
Msfocopium explorare oportet • fecus enim ne alynceo quidem exade fans perfpici poflunt. 
Tandem ubi ad juftam magnitudinem, quod eft circa triduum vel quatriduum cxcreviffe com- 
pertum fuerit , tunc maxime de excifione cogitandum , quod folius acicute aut argente* cu- 
fpidis beneficio a Brafiliano aut /Ethiope , facillimo negotio fieri confuevit. Ea folum adni- 
bendacautio, ut vermis membranula inclufus integer eximatur, nevmofus humor quidani 
contentus , quod fepe contingit , difpergatur . Tunc enim nova parti vitiate exfurgunt acci- 
dentia Rupta enim veficula, ftatim novi generantur , qui vicinas & iltefts partes depafcunt. 
Ettunc quidem 11011 minus calamitofi, quam illi in Guinea liabentur, adeoque gangramam 
ipfam mtulifiememini, ut pedum digitos amputarc non femelcoadus fucrim. Videremihi 
contigit in Nofocomio, cutem ir, .cake pedis callofam , fub qua innumeri latitabant vermicu- 
li, militibus penitus fuiflc refedam. Remedium quo precautions gratia Lufitaniseque ac Bra- 
liani inungunt plantas& digitos pedum, eft mordaciflimum illud oleum glandium, qui po- 
mis arborum Acajtt adnafcuntur. Quod quidem oleum fit extradum ex immaturis & crudis 
glandibusj nam fi maturuerint, qualitate uftiva caret, & gul* potius delicias, quam huic 
affedui remedium prsebet . Lachryma flavae arboris Camacari didx admotum eidem malo 
prodeft. Quod ipfumquoque gentem nauticampice navalipraftarevidemus. 

Maribonda Luf. "Brafl. Copuerufu. 

INfeftiflima vefpamm examina in arboribus nidificantia non armenta, fed viatores,aufugien- 
tes licet, perfequi amant ; imo turmis equitum non parcunt irritata , Maripofas vel Martbun- 
da4 Hifpanis appcllata. Nidus earum quern inramorum extremitatibus fabricant, inmedici- 
nam receptus eft, atque contra frigidos affedus, turn interne turn externe potiflimum abhibe- 
tur. Magnitudine & figura Europseis vefpis haud diffimilia funt , fed crabronibus atque ceftris 
omnibus infenfiora. Noxiahax infeda velocifiima , ipfo eodemque momento, quoinful- 
tant, aculeo rigidifilmefaciempetunt, atque mox avolant. Unde atrocifllmus dolor cum 
acdorc fummo exfurgit , duratque ultra horam, manente rubore & elata cute. Vixullumfa- 
tis prafens tarn immani cr uciatui exiftit remedium conveniens , quod pars eorum balfamis in- 
digenis , atque refrigerante quodam unguento de Imbaiba-, pars cauteriis potentialibus , calo- 
rcm extrahendo prseftat. 

MofcitcsLuf. *Braf Marigue. 

A Liudporro genus datur vermiculi alati nigrum, adeoque parvuni, uttadus fenfupo- 
-*■ *-tius quam vifus percipi foleat. Culicum more gregatim volitant. Nunquam apparent 
nififumma exiftentemalacia, idque vefpertino tempore potifiimum, circa fluviorum ripas 
inter paludofas illas arbores Mangues didas , liferent. Merito ab omnibus paritcr incolis cxti- 
mefcuntur h#c infeda moleftifiima j quippe adeo cxercent & lancinant agricolas , ut non fo- 
lum membra eorum nuda, fcd&lcvitcr vcftitamorfu dolorofo infeftcnt, acuumquc mucro- 
nesreferant. Scapha fluvium lento gradn afcendentibus mecum Hifpanis , adco intimiucrat, 
veficifque ac rubore confperfa erat nobis facies, ut a familiarifiimis ne quidem dignofecrcmur 
amicis. iEthiopem jufiu domini fui palo affixum , perquc intcgram nodem (minim fupplicii 
genus) relidum , poftridie delirio captum , ex meris doloribns , memini. Pcrcgrinantes per 

deferta 



de Venenis eorvmqje Antidotis ,Lib. Ill, 



39 



deferta denfaque Brafilia? nemora , quo defatigata aura marina vixpertingit, .pncfentiorcm 
cautclam non ampleduntur , quam ipfum ignem integrofque rogos : turn quoquc balfamum 
Copaiba & Cabuberiba , quibus membra nuda inungunt. Ante horam unam atquc alteram 
humores&pundura?evanefcerefolent,modo non nimia fridionevelfrigidacafperfioneirri- 
tentur partes la?fa?. Dolores apprime fedanturmucagine cardui littoralis , tum&hcrba Pa*/- 
mtrioba&Imbaiba, cseterifqucejufdem generis fuccis infpifiatis, quae frigida & anodyna qua- 
litatc pollent. 




GUILIELMI PlSONIS, M. D- 
LIBER TE RTIFS, 

Qui agit 
T)e Venenis eorumcjue Antidotis. 

Agno venenorum proventu, quibus paffim animalia , planta? , ac mineralia 
t urgent, univerfus Orbis terrarumluxuriat. Praeter primum Naturae inftitu- 
tum accidit, ut quiddam alicui fit malum & noxium. Nam quod multis ali- 
mcnto,quibufdam eft veneno ; ac viciffim , quod uni eft veneno, utcicuta 
homini, quibufdam animalibus ut Caprae & Sturno eftalimento. Sic radix 
'altilis Mandihoca a venenato fucco nondum repurgata , homini lethalis, 
equis&bobus csterifqueanimantibusnutrimentumpra?bet. Celebris quo- 
que ilia herba Mimofa Ittquiri dida, ovcs 6c capras pingucfacit , interimit homines. Bafilifco 
vcncnum eft naturale & aliis animantibus minimc. Non aut'em Plinio afientiendum , qui in 
cum finem a natura produci teftatur , ut iis pro libitu homo , incurabili vel animi vel cor- 
poris morbo detentus, utatur ac violentis toxicohaufto cruciatibus& vita? finem imponat. 
Nifi hoc forte attribuendum huic genti Barbara?, artibufque Magicis fupra modum dedita? & 
in omnibus propc venenis dignofcendis mire folerti, quibus hoftes & focios , lucri aut libidi- 
nis caufa , pari forte exftinguunt. Mancipia ilia ex Africa hue deduda, ubi horrendi voti com- 
potes fieri nequeunt, cumdominorumvitxinfidiantur, duriflimae fervitutis jugi ,incdia? ac 
variorum calamitatum impatientes , ad unicam illam libertatis viam, nemini nonperviam, 
confugiunt. Veneno ubique obvio , fibimetipfis atroccsmanusinferunt.Gratulantesfibi na- 
turae renuntiare , vindidamque , dominis plus jufto feveris , reponere . Sed ha?c , rclido ab- 
nfu, fecus interpretanda funt : cum animalinonfolumrationali, fed & irrationali inftindus 
fitdatus , per quern creatis omnibus dextre utatur, bona & vitx litilia feligat , fugiatqueno- 
citura. Ecquid enim, per Deum immortalem , ex quo non aliquam pcrcipiat utilitatem \ ex 
ipfis viperis adverfus viperas conficit Antidotum , quo venenis omnibus & venenatis morbis 
refiftat. Ex Mandihoca radice, maximo fcatente veneno , optimum alimentum non fblum, 
fed & Antidotum concinnatur. A Scorpio, Scolopendra,Colubro,rcliquifque Serpenti- 
busidus, ab iifdem petit remedium . Elephantiacosviperammcfu frequenter fanitati refti- 
tutos Galenus audo.r eft. Nee exiftimandum benignam naturam remedium denegafle, ubi 
morbum invexerit , fed omni veneno alexipharmacum indidifle atque oppofuiffe. Bafilifci 
lethifero veneno, muftela? virus, falivam hominis jejuni, Serpenti, Vipera?, Scorpio ca?tc- 
lifqtie venenatis adverfari conftat. Adeo placuit Naturae nihil efTe fine pari. Equidemvixdixe- 
ris venena an alexiteria plura fint pronata •, & ubi fpecificum incognitum , Diafcordii & 
Theriaca? ufus, vicemfupplet. Sic folia, flores & frudus Herbarum Tangaraca &Iuqttertj, 
venena Brafilia? facile prima, propriamfuam unaquaeque radicem, oppofitum habet Anti- 
dotum. Bufoni Cururi aliifquc infedis venenatis, folius 2(hambi decantata? illius Panacea? 
fuccus fufFiuus, praefentem mortem infert. Plurima alia hujufmodi hie producuntur, Barba- 
ris multo quam Europa?is ac erudiris , notiora. Qui viperarum pinguedinem & capita , turn 
& integra infeda qua? vulnera intulerint, ex arte parata, audader&felicicumfuccelTu, ve- 
nenatis idibus applicant. Adeoque per ipfos cfFedus comprobarenituntur in omni venenato 
contincri fuum Antidotum. Videatur locus Galeni lib. 11. de Simplicib. cap. dc Dracone 
marino ; & libr. de Theriaca cap. 11. 

Quamvis autemoccafionemultoties defiderata multa nondum explorare licuerit, ca ta- 
men qua? affequi atque addifcere potui , pofteris ultcrius indaganda relinquo. Nee cnim facile 
eft veneni fpeciem cito diftingucrc \ neque etiamfi cognofcatur , protinus iJlius proprium 

alexi- 



GVILU , M I 



P I S O N I 



4° 1 <• ..^^hnmr n ux in Europa venenata, hie 

vcrca.vciraltemminmnoxiaCnt.&viccveifaiqnppeianxap 

dari.itamOphiophag.diapoffmt c*r«*mriM virides & nigri, tofti & 

dlS V S H truncis viventes, in pretio illis font PUnius 1*. x v ■ i . cap. i4 - 
diuioiisiuvciuiu y . ,.„„., mrrtrt vermes in ufumultislndiseflc- 

/Elianus lib. x i v. de A^^^S qua:,quod eotum aliqua forte fabulofa, 
Innumcra aim portentofa a Tapuyen fando a «^ 1 ^ ' ]c e erime ^ to corum vcrit3s 

to Sucre S fo "qui ficu?Tenebrioncs font in porrigendis venenis & pertinaafllmi in 
Sis Xod fc^crisj ita officiofi inexhibendisantidotis ; didoquc emus ubi de na- 
^tSttrilinidficaciffimas herbas colligunt , quascontufas inftar potionis 

non contend mifcri mortalcs , ac fupcrftitiofi barban , futiha illaac illicita, utfaicinationes 
^cannmm^Sira ac fortilcgia ampleduntur. Quod tamen ex parte condonandum huic 

Sis , ultv quam crcdi poteft, deditx. Illud mirum repcrin etiam inter Chnftianos, quos 
infana hie c ridicula credulitas involvat. Pudetprofedo, quarn indigne homines cetera 
cordatos , mancipiorum & pecorum fuorum externos & internes affedus nefcio quibus prx- 
fti-iis a fe curatos gloriari , meamque incrcdulitatem haud parum accufantes , audiverim . 
Ouurn tamen qua; primum technis impoftocum, veneficiis ac magicis incantamentis obvelata 
crant lon-o poft tempore ingenii aciem intendentibus , deteda ftolidam opimonem exeme- 
runt Nemo cquidem tarn excors, quin fateatur plurimos prater expedationem Medici, citra 
artcm, abfque manifefta caufa fanitati reftitui velfola imaginationis vi 5 quin imo vxcordia 
potius ciTet, omnia manifeftis qualitatibus afcribere & occultas illas totius fubftantix proprie- 
ties tolleue. Videatur Andreas Cxfalpinus quxft. xm. Sed hxc nihil ad prxftigia aut patroci- 
nium impoftoram refpiciunt. Verba 6c charaderes font Medicinx dxmonum, fyrupi & Apo- 
zemata hominum, inquit Paracelfus. Ex Agyrtis & circumforaneis qui plufculum fapiunt, no- 
runt quo tempore & quibus morbis fua amuleta inftituant. Si fucceflhres careat , xgerin- 
cufatur. Inminimo cnimqiiipcccat, omnium fit reus. In myfteriis magicis , qui caditfyl- 
laba, cadit caufa. Plebecula maxime dedita cjufmodiniigis, plus fidei& fpcriis ccncipit, 
eaudens fallifpecieredi. Orationcscumcertiscxremoniisdicendas fufcipit, & jamvix de- 
murmuratis verbis vi fortiffimx imaginationis, aliquam convalefcentiam fentire feclami- 
tat. Quodipfum quoque Galenus his verbis tcftatur 5 -plurcs fanat , cuiplurcsfidunt. Unde 
mcrito cuedulos Agrippa ad facra magix cxremonialis admittit. Sed longius provedus , dum 
me tantx credulitatis pigcttxdetque, revoco me & ad venenatorum enarrationem redeo. 
Quorum occultx qualitati , abdita quoque medicamentorum proprictate (qux per experien- 
tiam fucrit revelata) fuccurrendum. 

Inter venenata Brafilix animantia , Serpentes primum locum occupant, c quorum tm- 
mero circiter viginti hadenus innotuerunt , utfunt , Boiguacn , five Iiboya, Arabo , Boiobi, Boi- 
cimnga, Boitrapo , Boycupecanga, Eoipeba, Cacurucu, Can'mana, Curucacutinga, Gu'mpsikgmra, 
ibyara, Tacapecoaja, iblboboca, Iararaca, Mamma, Vona, Tareiboya & Cacaboya, Amorepmima, quo- 
rum trcs noviflimi font angues aquatici. Frequentiorcs xdes & filvas pcrreptantes, in hoc ha- 
bitato Parnambuci tradu attingo 5 reliquorum minus cognitorum naturam, cogor prxterire. 
Horum Scrpentum Amcricanorum aliqui, Europxis minus font noxii, utcunque tamen majo- 
res &vegetioresiisexiftunt; quafi harum rcgionum calor extcrnus , nativum in hitce frigi- 
dis animantibus intendat. Practer Galeni aliorumque teftimonia , multa funt argumenta ab 
ipfa experientia defomta, qux cvincunt temperiem nadameflc frigidam, omnem lacerto- 
rum 6k Scrpentum cohortem , contra Avicennx opinioncm . Nam non folum contadus 
ipfe frigidus vel maxima xftatc , hoc arguit , fed coram nonnulli ad menlcs , nonnulli ad 
feptimanas aliquot vivi abfquecibo refcrvati , hoc conformant $ cum tamen fi quidclculeiui 

illis 



de Veneni s eorvmqjve Aki'i .otis L ib. III. 41 

illis pnebcretur , comcderent. Idem teftatur magnus Scaligcr commentariis in Hiftoriam 
Aiiimalium , lib. 11. &c. 

a BOICINININGA. 




Primo Serpens illc , Boiammmga , quern CafeavelSc Tangedor Hifpani nominant , propterea 
quod fonitum inftar tintinabuli Cauda edat , in triviis juxta ac deviis locis ccrnitur , tamquc 
celeriterproreptans ut volare videatur. Huic tarn perniciofocolubro,benignanatura , cautio- 
nis quafi gratia , nolam addidifTe videtur , ut illius fonitu admonitus quilibet tempeftive fibi 
caveat a vicino hofte. Brachii eft crafTitie , longitudine interdurii quinque pedum , lingua bi* 
mica , dentibus longis & acutis, colore fufco & ad flavam vergente. Quptannis articulus, quo 
infeftarc folct , in cauda crefcit , cujus extremitatc in anum hominis immifia , mortem infert 
confeftim 5 venenum autem quod ore vel dentibus infert , multo lentius vitam tollit. Ex vul- 
neremox fanies cruenta effluit, carolivet, ulcufquepaulatimferpit. Ad remedia extrahen- 
tia , vulnus dilatantia , fcarificationes » cucurbitulas , & fi pars lzfaintercipi poiTit , ad vincula 
feftinandum, idque junco Iacape, cuiremediomaximefidunt Brafiliani; fin minus, cauterio 
utendum eft. Interim dum veneni qualitas ad cor penetrat, curandum utinterius praemuniatur 
Tipiocd hanftu , fudorefqueevocantibus infiftendum. Praefcntifiimum prae caeterisremedium, 
quod Barbaris contra hujus aut qualifcunque Serpentis morfusreftat,eft ipfius nocentis caput, 
quod contundimt, contufum emplaftri forma vulneri calens applicant : cui remedio fimul ad* 
dunt , in omni iv.ie morfu , falivam hominis jejuni , qua perpetuo partem afFe&am demulcent, 
(Pliniuslib.vn. cap. 2. Galenuslib. x.Simplic. Scaliger iiiHiftor. Animal. lib. 1 1. cap. 1%. 
hanc falivae vim quoque agnofcunt) adeoqu- 3 hisduobus Antidotis nituntur, ut v fperent,fi in 
illis voti compotes non fiant. Ego haze & fimilia remedia, quae longa illis experientia di&avit, 
jubenteneceflitate, lubentei fum imitatus. Non intermittendo tamen ea quae a veneranda 
antiqukate & authoribus nobis font reli&a. Ne nimium temere hifce novitiis , aut pertinaeius 
veteribus viderer adhaerere* 

Cucurucu. 




C u c u r u c u eft anguls cc-aflhs , cineritii coloris , intcrius flavus , extcrnis maculis nigris 
diftinftus, & iifdem ut Cafeavel fquzmis veftitus ; novcm & interdum duodceim pedes longus. 
Maximc eft venenatus & plurimum metuendus , licet caro ejus prxparata a Barbaris comeda* 
tur. Praecipuum illi venenum incapite, ideoqueBrafilianiinterceptoquantocius caput am- 
putant&coopcriunthumo. Abilloiftus, corripiturvertigine,tremoribus, torminibus, ani- 
mi deliquiis , febribus ardentibus , quibus fudor frigidus ac tpfa denique mors , intra diem na- 
turaleni , aliquando & celerius fuccedit. Prater enarratas qualitates , peculiarc eft huic Ser- 
penti, quod morfu ej us virulento, venae erodi videantur , tantamque inflammationcm &ar- 
dorem efneiat, ut fanguis bullicns mox e naribus, auribufque , tmo manuum & pedum ungui- 
bus promanet. Huic malofi quae Medicinadetur, ipfius Serpentis, qui morf urn mtulit, ca- 
put emplaftri forma, vulneri applicatum; turn & folia Tabaci recentia, leviter tantum ab 
ignis flamma ta&i', mirabilirer profunt > ciuteriiloco. Idemprxftat contra hujus , alicrumque 
Serpentium morfus radicis Caaapia decoftum . Deinde foccedunt fudonfera , vel iplo ftatim 
initio convenienter exhibit*, utfum rat ' ces Ittrepeba , rrucu , Mahifeo , labor andi , inter fim- 
plicia fatis fuperquc defcripta. 

c 1 g J a c u. 

Bo t gvac v,five//%*,$erycntmn! omnium facile maximus >pe&us fere hominis craf- 
fos Lufitanis Cobre de Veado du od Dorcadcs integras devoret , idque fugendo potms 

qua'm mafticando.Ex horum gc tc < aid . jl ododecim vel quatuor & viginti pedes rcpenun- 
tur lon<n- Cincritio, fpadiceo 1 c .ato ft at colore. Non xque veneno, ut multi aln, turgene 
Carnc romm non folun. Indigow k Nfccite, kd & noftrates vefcuntur . ^»™^ 



41 



G V I L I r L M i Pisonis 
^uisvelexdimietisprofilit, caudaaque fus titans, horrende f c crigit & ftrennuc cum fcris 
&hominibus luttatur, & Cbuktirritttus : vclcxarboremfidiofcmviatorcmdcfiht^umouc 




validiffimis cingit amplexibus , ita ut vel fola complexiohe intcrimat : nee minus vahdi atque 
fcroccs exiftunt,duoingentesilliW>* &cCucuracm, hominibiis aeque ac capreis iniichan- 
tur Quippc omncs hujus generis folidis vertebris & coftis praeditos ex Anatome animadvert!. 
IftuscSrumvixccnfctur venenatus, & per fe aliquando , etiamfi nullo vel leviori faltem ad- 
hibito rcmedio , curatur. Ita ut hi inter non venenatos Scrpentes, de quibus paflim auctoies 
multateftantur,debeantnumerari: quibus Caninana, Mavim & VocU annumerare licet, quod 
nihil vel parum faitem hominibus noceant.Vidc Voffmm de Idololatria Gentili hb.iv. cap. 5 s . 

Iararaca. 
Brcvis eft hie Serpens, raroque femicubiti longitudincra execdit , venis quibufdam in ca- 
piteprominentibus, inftar vipcrarum , Sdiandalicerquaminxftridens: rubns & nigris ma- 




culis infignis , caetcrum tcrreo colore : ejus morfus venenatus non minora adfert fymptomata, 
quamveh-eliquorumSerpentum, exceptisiis qui lente& clam vitamdepafcuntur. Ipfa fera 
poftquam vulnus inflixit , a cute , cauda , capite & intraneis repurgata, & in aquaradicis Iure- 
peba, cum fale, oleo, porro, anetho&fimilibuscoda, a vulneratis comeditur , magnoque 
illis folet cflfe praefidio. Convem't denique prae caeteris , Caatia , quae merito Herva de Cobras di- 
citur. quod foris & intus exhibiu, hujus aliorumque Serpentum morfus facile reflituat. Idem 
feliciter pracftant acini arboris Guibira , contuft & morfibus applicati. 

B O I T I A P O. 

Boitiapb Brafilienfibusj Lufitanis, Cobre de Cipo, anguiseft vix brachium crafTus , feptem 
pedes longus, Olivacei coloris , vi&itans ranis. Maxime venenatus, ac aeque calamitofis 
malis auftor exiftit , quam morfus Cmurucu , quippe eadem vi , eodemque modo ab extremi- 
tate membrorum fanguis diftillat. Remedio autem vix ulli cedit,nifi igni forte vel ferro,modo 
pars lsfa tarn violentumremedii genus admittat. 

I B II A R A. 

I b 1 1 a r a m viperam ( Iconem vide apud Marcgravium ) Cobre Vega , vel , Cobra, dedos Ca- 
becas appellant Lufitani , quod duo capit." 1 videatur habere, fed falfo. Ipfe Plinius , qui idem de 
eadem teftatur aliorum forte relatu , deceptus fuit. Familiaris &frequenseft,fubruderibus in 
terra latitans, Formicis vefcitur: digiti eft craffitie , fefquipedis longitudine , atque argentei 
coloris. Ejus morfu nihil eft virulentius, non tamen citra fpem curationis exiftit, fi fupradiftis 
remediis tempeftive interne & externe utaris. Quae, quod nihil immutandum occurrit, toties 
repetere fupervacaneum duco. 

Ibiboboca. 




Ibiboboca Brafilienfibiis, anguis pulchcr, Lufitanis Cobre de Corats appellator, duos pedes 



longus. 



de Venenis eorvmqje Antidotis Lib. III. 43 

longus, polliceir autem craiTus, colore niveo, & nigris, rubrifquc maculis varie^atiis. Morfus 
illius venenau iTimus, non cxtcmplo vitam depafcitur , fed tardc fe promovet. Sanatur cmpla- 
ftro e capite Scrpcntis concinnato & cfficacitcr appofito. Pulvis plants Nhambi, turn & fuccus 
folionvnCaapcbaScCaiatia , vulncri inflillatus, cxtrahit virus. 

B O I O B I. 

Bo 1 OB 1 Brafilicnfibus , Lufitanis Cobreverde, ulna: eft longitude &pollicis craffitic; 
colons porracei & pulchre micantis. /Edificiis gaudct , neque ulli nocet nifi irritanti } morfus 
tamen illius venenatus, remedio quamvis cxiniio vixecdit. Radix autcm ilia nodofa herbx 
Caa-apia contufa & ex aqua pota,fummopercprodcft,cxtcrifquchcrbisaiitidotalibus facile 
palmaminhoc cafuprxripit. Miles quidam grcgarius angucm nunc inter arbufta latitan tern, 
dum pede forte content , ab eo in femore demorfus, paucispoft dicbus, toto coiporc tu- 
mcfado ScTivefcentc , dcficicntc radicc Caa-apia, caetcrifquercmcdiisfruftraadhrbitis.pras- 
fentibus commiiitonibus , quam miferrime exfpiravit. 

Caninana. 

C a n 1 n a n a Serpens , ventre eft flavo , dorfo autem viridi , odo circitcr palmos longus, 
inter minus vencnatos habetur : ovis viditat & volucribus : Capite & cauda refedis , ab Afris 
& Amcricanis comeditur. De pcculiari illius antidoto , nihil adhuc certi affirmarcpofllim. 
Vulgaribus alexipharmacis five Europxis , five indigenis fupra enarratis , malum fi quod infert 
facile expugnatur. Familiare autem illud decodum antidotale , ex radicc Iurepcba , cum 
pauxillo falis, huic aliifque morfibus velpundurisvenenatisfxpeapplicandumeft} nee non 
frudus Ananas viridis , ifque in cataplafmatis modum contufus. Denique fineceilitas ultcrius 
urgeat , pars lxfa fcarificctur , moxquc vivus gallinaccus pullus imponatur. 

I B I RA-COA. 

Ibiraco A Brafilicnfibus, Serpens eft variegati colons, albis , nigri. , -ubrifque maculis 
infignis. Ejus morfus eft admodum vencnofus, & peffima fymptomata ? .„,* , haud fecus 
quam Cacurucu , ut a Brafilicnfibus accepi; quippc fanguis quantocius a morfu , ex auribus, 
naribus & oculis profluit & nifi ftatim fubventum fuerit , moritur vulneratus. Si virus nondum 
ad cor abierit , carne ipfius anguis coda cum radicc lurepeba , Iaborandi , Malva ifco , Caapeba, 
Capypuba , additis fummitatibus Nhambi , ex vino interne exhibitis vulnerati reftituuntur. Ad- 
datur externum rcmedium , ex capite ipfius Ferx contufo & cum Herva de Cobre , aliifque cjuf- 
modiantc enarratis, prxparatum. 

Tareiboya & Cacaboya. 
Poftrcmo angues duo amphibiorum more , modo in lacubus, modo in ficco degentes con- 
fpiciuntur, ac proindc hydri velnatriccs jure dicipoflunt, tametfi non xquepcrniciofi ac no- 
ftriEuropxi effe pcrhibcantur. Atri funtprorfus necvaldemagni. Irritatinoccnt, vulnufque 
facile curabile infligunt. Prior Tareyboia, pofterior Cacaboya appellatur, qui lutei eft coloris, fex 
palmas longus, ruricolis potins cxtimcfccndus quod Gallinas devorct, quam quod homini lc- 
thalc vencnum inferat. Tamen fecuritatis caufa Hcrbx 7ihambi & Erva de Cobras appofitx ex 
arte , vim veneni , fi quod modo fit , rctundunt. 

Crocod ilus. 

Crocodili in fluviorum , ftagnorumquelatebrisdegunt, Africanis Crocodilis fimilcs , fed 
utiquc minores: raro quinque pcdumlongitudincmcxcedunt, 7^WBrafilienfibus,noftris 
<£npitiatl£ didi; hominibns natantibusinfidiantur, ridu late didudo, acutiiTimifq; dentibus, 
ingentia vulncra inferunt. Qux vulgaribus rcmcdiiscoalefcunt, prxfertim vcro adipe ipfius 
animantis. Vulnerati pariter , 6c non vulnerati Crodilos fummo ftudio venantur, partim pro- 
pter virtutem Medicamadipis; partim ob ipforum teftcs myrothcciuminfiguitcrrcdolcntes, 
quos magno pretio divendunt. Omafus quoqj hujus Iacarc exficcatus & in pulvcrcm redadus, 
contra morbos calculi ab incolis cxhibctur. Ova qua: plus quam viginti vcltrigtnta fubindc 
profert, anferinorum ovorum magnitudinem execdunt, nee folum a Barbaris , fed & militibus 
noftratibus cxpetuntur 6c comeduntur. Idem de ipfa came Crocodili exentcrata didum volo. 

B 1 b o R A. 

Inter tot lacertorum excrcitus , quipaflim in filvis, xdiumque rudcribus conipicinntur, 
unicustantum, quantum quidem conftat , rcperitur venenofus , qui Bibora dicitur. Cxtcris 
lacertis non adeo quidem difllmilis eft , fed minor , digitiqnc majoris magnitudinem vix exec- 
dit. Cute eft cineritia & magis albicantc. Corporc omnibusque membris craflioribus , vene- 
noquc tumentibusj canda denique multobreviori&latioricxiftit. Plaga ab eo illata dilutam 
fcetidamque frniem effundit , cum tumorc livido , cardialgia , torminibns , ac magnis crucia- 

F 2 tibus. 




GVILIELMI PlSONIS 

*L Pcculiare huic male anridotum nondum eft inventum. Q^proptcr b*c aliaquc com* 
niuiiibus alcxipharmacis tam exoticis quam indigems , exturbanda iunt. 

ScOLOPENDRyE. AmBVA. SCORPIO. 

Scolopendrx grandes & exigux , ut& centipedes hirfuti Ambu* di *;"" rc ^^ 

tes ad Venenatorum ordinem referuntur lllae aedes,nae 
filvas pcrrcptant, olcrumquchortenfium frutices non 
folum ,fcd & homines infeftant. Scorpioncs Europaeis 
funt fimiles, licet nonaequc noxii, proinde idus co- 
rum caratu minus difficiles. Vcrum :nmhorumtrium 
infedorum natura & curatio ab Audoribus paffim 
ante me tradita Tint , nee quicquam ad ulteriorem illu- 
ltrationem occurrat,acquiefcam.Quippe folum oleum 
quod corum viventium qualitates abforbuerit , contra 
morfus vel idus cum fucccfiii applicatur. 
Nhandvgvacv. 
Ex Araneorum genere infignis& ftupendae magnitudinis hie repcritur ( forte idem cujus 
Plinius meminit in Indiis paireris magnitudinc confpici ; qui in ruderibus & veterum arborum 
concavitatibus nidificat, 2{hmduguacu appellatus. Eum caeterorum minorum ntu texere non- 
dum compertum eft. Exuvias cfeppnit 5 niger eft hirfutus, dentibus acuminata & praelongis ar- 
matus,ob pulchritudinem & ufurri in pretio habitis. Irritatus venenatum aculeum cuti inhgit, 
ita tenuem, ut vix confpici poult. Hinc tumor lividus non fine cruciatu, multoque dolore ex- 
furcrit. Nonnunquam ratione partis percutTae &fymptomatumfupervenientmm malum adco 
exaTpcratur , ut incurabile reddatur , omnibufque remediis , cum ab Indis , turn a me inventis , 
prorfusrefragetur. Proinde ratio habenda ut vulnus dilatetur, remediaquepaffimex oihcims 
& authoribur pctita. forinfecus & intrinfecus adhibeantur : Inter quae fit Cancer Aratu prxpa- 
ratus eodem -^udo ficutin capite de Pifce Guambajacu fum didurus. 

Pisces Venemati, 
Inter pianos Pifces cartilagineosdanturPaftinacaemarinae,Torpedinurri &Rajarum ipe- 
cics , L-e ves , caerulea: , fine fquamis vel aculeis in toto corpore', praeterquam in caudae princi- 
pio , ubi duo breves non ferrati , fed ad fagittae figuram formati apparent , ac proinde hi Pifces 
anoftratibus mcrito Jdijlftaettf; aBrafilianisiV^r/^r/' appellantur. Iconem vide apud Marc- 
gravium. Non procul a littoribus degunt , vefcuntur Pifcibus , quibus ex occulto infidiantur, 
radiumque iis infigunt, quo ablato edules funt , ficut fere omnibus illis terreftribus & marinis 
pecoribus contingit , quae idu vel morfu tantum venenum infundunt. Pars vulnerata infeftiifi- 
mo dolore , aliquando & paralyfi mifere afficitur. An aculeus etiam mortua paftinaca vires 
fuas fervet , atque non folum in animantes , fed & infaxa & herbas, exferat eas, ficut Oppianus, 
/Elianus,& alii tcftantur de Europaea paftinaca, ego nondum comperi. Dolores fedantur opti- 
ma ilia radicc CMangue affata , eodemque modo ficut in idu Pifcis T^iqui didum eft. Dein di- 
latato vulneri ejufdem Pifcis jecur, & teli ipfius cineres cum fucceflu applicantur. Ita ut hie 
quoque Pifcis veneni fui antipharmacum in fe habere videatur. 

De Brafilienfi Torpedine , ejufque malo , vix ad horam unam atque alteram durabili . quia 
cumEuropaea in plcrifque convenit, iifdemque remediis & eodem modo curatur , particula- 
tim nunc agerefupervacuum duco. 

M o v c i c v. 
Move i cv Brafilienfibus , excrementum maris pellucidunv, pulchre rubrum & levifli- 
mumj bullae inftar, figura varia, nunc ovali , nunc triangulari fere, aquis fupernatatj fla- 




tuque intuscontentoturgidum, ftrepitumedit fi vi rumpatur. Qui nudis pedibus littoraob- 
ambulant , bullamque hanc venenatam minus provide conculcant , magno dolorofoquc 

ardore 



de Venenu e q r v m q_v e AntidotIs Lib. III. 45 

ardore afficiuncur in plantis pedum licet callofis. Ad horas aliquot dui at malum , invito 
quovis remedio refrigerante & anodyno , ad quod confugiunt faepe fruftra : ego fclicius 
caufticis & calidis ad extrahendum ardorem ufus fum : applicato mordaci illo clco caftanex 
de Acaju difibluto in Jpiritu vini . 

N 1 q^u i. 

Noxiis pifcibus annumerantur quoque uterqueilli, qui Niqui dicuntnr Brafilicnfibrfs. 
Aculeisincapite &dorfo pra'ditifunt admodum noxiis, quibusirritati, tanta vehementia. 




punguilt, ut dolor non folum intenfus inde exoriatur, fed membfum pamiyticuni pro teni- 
poremaneat, prae/ertim fi telum (quod aliquando fit) in parte vulneratarelinquatur. Praefcn- 
tiffimum remedium eft , dilatatio vulneris , applicatamox radice UWangue aFiti 8c contufa. 
Unde quidem dolores in inftanti exacerbantur, fed mox cenanir. 

Ha&enus de Natura Serpentum eorumque animantium , quae morfu vel i&u virulento 
hominibus infidiantur & toxico fuo noccnt. Quibus calidas & humidas hafce regiones abun- 
dare haud mirum eft , quod pauca agricolarum induftria excultae , nee vi frigoris a venenatis 
& noxiis animantibus repurgatae , eae in immcnfiim multiplicentur. Nunc ad ilia venena quae 
intra corpus aflfumuntui defcendamus. Quae quidem duorum funtgenerum, nempe vene- 
nata tantum , vel etiam manifefta qualitate noccntia. Utri/que fua remediorum genera , ma- 
nifeftaevel occults; quautatis oppofita funt , quae licet diverfa, tamenin curandi modocon- 
veniunt. Nam cujufcunque generis venena ore percepta, fi in prima adhuc corporis regione 
haereant, pervomitum & clyfeeres exturbare convenit : fin in corporis reccflus abierint , cir- 
cumferentiam veifus trahuntur. Interim cor adverfus hoftem admiflum , muniri debet , modo 
veraSt infallibilia figna veneniintus alTumti compareant. Non cnim ceque manifefte hie at- 
que in morfu vel i£tu Serpentum morbi caufa feprofcrt, fed fere latet , quia qui venena fubmi- 
niftrant variis technis dolum non folum tegunt, fedexecrandisartibus, novasquocidie mix- 
tures comminifcuntur, applicando attiva paflivis, & qualitatibus , aut addendo, aut dc- 
mendo, ut longo tempore poft, figna ilia & fymptomata ulla vixfc prodant. Nee enim(ut 
fieri folet iis qui forte improvide fimplex aliquod venenum haufcrint) femper animi &. viriunl 
defettus, cordis anguftia , vertigo, vomitus , tor ^safpectus, aliaque fimilia fubfequuntur, 
ficutGalenus docet cap. vi.de locis affe&is evenire. Quid; quod fubinde vix ulla primis 
menfibus triftitia aut leviffimum aegritudinis indicium in illis notetiir. Donee tandem longo 
temporis intervallo , ungues & corporis extrema livcre incipiant. Aliquando nihil nifipoft 
mortem exterius apparet prorfus , atqueunumvelalterum vifcus corruptum actabidumper 
anatomen fefc offert. Cur & quantum venena lateant docet Thorn, a Vega Com. in loc. 
Affed. Utinam Barbarorum nequitia numquam excogitaflct tarn pcrniciofos horum ve- 
nenorum abufus , minorique folertia praeparare novilTent, ut ociusvel tardius operarentur. 
Nam licet obmajorem velminoremfubje&i rcfiftentiam , caarte concinnare ilia nefciant, 
utftatahorainterimant : tamenutexperientiapotius quamrationeconftat, ignaviorcm eflfe 
cicutaeacopiioperationem, quamarfenici autfublimati: ita venena illi habent velfimplicia 
velcompofita, quaeexhibita&admota ad menfes aliquot fepuka manebunt , antcquamfuas 
facilitates exerant. Unde liquet venena haud unaeademqueratione operari, nequere&aad 
cor femper ferri , fed cam partem maxime occuparc , cum qua occulte inimicitiam excrccnt: 
Cum alias telle Aviccnna oporteret omnia venena eflefrigida &ficca. Nam ficutSolanum 
&Hyofciamus ; ita quoque fel pifciculi Guambajacu cum capite antipathiam habet. Fungi & 
Mawpuera ncrvos infeftant, fpafmos convulfionefque mortiferas inducunp. 

F 3 Suppli* 



6 GVILIELMIPISONIS 

' sunplicium quidam Brafiliani vcncfici fubituri,mihiobnixcrogaati_, utmehorum arca- 
num ptmfqulmcvi^ participcm faccrcnt, inviri paucioia quxdam reveh- 
runt, faffiquc funt , impunc non folum fc hxc & Gmilia vencficia cxcrccrc , , f<* & i*S»n cHc 
laudemque met en inter fuos , ingenii folcrtia cxccilcrc, novafquc veneni mifccla, excogi talk. 
Illi namqtic fagittas , aquam , aercm , veftes , cibos & frnftus crefcentes inficmnt , ut tardms oc 
pedctcntim, non ftatim homines cxtingnant. 

Sic fcllis Bufonis Cnruru & vcrmiculorum ex vencnato fucco Mmipucra pronatemm, 
herbarum deniquc Tangaraca , Iuquery , frtiftuum Ahovay & Mucima aliarumquemukarum 
vires artificiofe &variis modisab illis intenduntur ac retunduntur. Itautin his ac fimilibus 
vencnis , ad innatam abditamquc eorum vim , occulta quaedam mixture acccdat , ac proindc 
enrationis aliquandofitexfors. Qnapropter ipfo Vencno , quo noxa eft illata, incognito, 
ad communis pri'mum antidota, pamm a Diofcoridc,aUir q ue authoribus prodita, dcin ad pro- 
pria ilia nariva, abincolisprimiscclcbrata, confugiendum. Multa fane ad hanc doftrinam 
facicntia % lerantur, acfortaffe Temper defiderabuntur , invito fedulo acindefeflb, occulta 
remedia iTcftigandi ftudio , adverfus tot abditas & tarn malignas rerum qualitatcs, caiamitofo 
generi humano infeftas. Si vero contingat figna venenoram calidorum & frigidorum , turn 
& obftruentium , fufFocantium atqtic crodentium in aegris apparcre , fingulis ftatim qualita- 
tibns fua opponenda effe remedia contraria nemo ignorat. Minus tamen confultum folis 
illis fidcrej quia licet manifeftarum qualitatum fymptomata multa graviora videntur, aliis 
latentibus, occulta tamen magis exitialia adeoqucpluris facienda funt. 

C u R u r u. 
Inter venena qua: dclctcria potimmum vi pollent eft: bufo Cururu , infignis &c tumens , du- 
ploque Europajo major, cineritii vel fpadicei colons , nimium notus, ac quovis modovel 
mictu & faliva cxterius, vel intus, longc qui- 
dem pejus , r -'.jguuic , imprimis fcllc aftum- 
to, inficit. • a pcrditiftimi Barbari aliiqne 
corum sem.uli torrefa&os inpulvcrcm redi- 
<runt, & lcthalia indcpocula conficiunt , ca- 
quc vel minima quantitatc clam propinant. 
Hincfancium ftatim &gutturis inflamma- 
tioncs, ficcitates, anhelitus, faetores , fingul- 
tus , vomitus , dyfenteriae , animi dcliquia, 
oculorumcaligines, convulfioncs , deliria, 
ac pallorcs. Siremcdio locus, corpus fta- 
tim per fuperiora & inferiors evacuant & li- 
belant a reliquiis vencni , exercitio , balneo, 
asgro in furnum calentem vel animal difcif- 
fum impofito . Gencralia alexipharmaca, 
compofita, per dies aliquot, juxta & Tiptoe a, 
turn radices nativas antidotalcs ex vino pro- 
pinant. Prae caetcris vero herbs Nhambi, quae pra?rogativam abenigna natura videturaccc- 
pifle , tarn magno malo adverfam , exhibencla. Nam etiamft bufo , hie tarn perniciofo tnrgcar 
veneno , non tamen ita invincibile eft ut fuo contrario non ccdat. Quippe folus fuccus 
Nhambi, cxprcflus & capiti veldorfo bufonis (praefertimprins interram fticato) inftillatus, 
ilium dido citius interimit. Ranx quoque dantur variae , terreftres & paludofte , partim cdu- 
les , partim , ficutin Europa , non cdulcs. Idem Plinius lib. xxxi i . cap. v. de quibufdam ranis 
teftatur. 

C o t o it a. 

Ilia quae Cotora a Brafilianis nuncupatur, intus aflumta , veneno eft , quod fupradi&is remc- 
diis facile cxpcllitur : forinfecus vero applicata & ex arte linimenti vel emplaftri forma prscpa- 
rata, doloribus articulorum & membromm exfrigore natis, medctur. 

Pisces Venena ti. 
Inter tarn immenfa fluvi->rum & marium pecora Americana , quacdamin totumedulia, 
quaedam parte aliqua vel externa , vel interna venenata habentur. Quod ut in aliis animanti- 
bus,itain Serpcntibus & quibufdam Pifcibus evenit. Sicut enim Draco marinns in Europa 
folisfpinis, Paftinacafolo radio, Jnlidcsfolo morfu venenum infundtint , aliis partibus fine 
pernicieedulibus: ita imprimis in his Pifcibus GuambajacuvidcrccR, qui non minus externa 
facie, quam interna qualitatc funt admirabilcs. Ceteris autcm ejufdem fpecici pravminct 

familia • 




deVenenis eorvmqVe Antidoti s Lib. III. 47 

ramiliariffima raiia pifcatrix , Guambaiacu atinga, parvus , vixpalmam longus , pidus, pulchris 
oculis , rotundus , qui inter Orbes habitus , Lufitanis & Bclgis mcrito fiifflator dicitur , quod 
mirum inmodumab aquis cxtra&us ronchum qucndam cdat & ad oipis figuram feinflct, 
atque inmomento intumcfcat ac detumcfcat. Multum cxpetitur & pro epulis, maximo 
intcrdum vita: difcrimitic, ab impcrita plcbe apponitur, fi a folliculo fcllis non probe libcrctur. 
Intra horse namque fpacium, ejus patticulavcl ciccris magnitudine aflumta , tarn horrenda 
fymptomata infert , ut mox azgro caligent oculi, mens vacillct , lingua tardefcat , membrorum 
tremor , fudorquc frigidus fubfequatur , facilitates omncs rcfolvantur & fileant , moxque vc- 
ncno extinguantur. Scd benignamaternatura, prazfensac facile remedium huic calamitati 
oppofuit. Cum pr-jedicti enim orbes Cuambajacu juxta fluviorum oftia, ubipaludes &fta- 
gnantia loca fingulis seftibus inundantur , fedem figant , iifdem quoque locis plurima Cancro- 
rum genera viv tint & arbufta habitant paludofa . Qups inter non ita magni repcriuntut f mul- 
tiplici ac varicgato colore, cxiulco, albo, rubro , violaceo , chclis aequalibus armar quotum 
crura pilisni^ricantibus funt veftita. Hos Aracu appellant Btafiliani. Exhisunus -Jf mifus& 
ex vino, citta moram aifumto veneno (nam ante horasquinque velfcx lethum fscMc infett) 
propinatus, per vomitum virus exturbat, qualitatcquc occulta malo validiflimo rcfiftit. Prar- 
miffisrpecialibas, communia quoque praefidia fupcrius tradita non negligenda , ut funt 7/- 
pioca de Mandihoca, radices labor andi? Ipepacmnha, Caiapia, Vrucu, aliaque fimilia remedia qux 
necemtas excogitavit. Ncc forte natur a differt hie Cancer Brafilienfis, abillo dc quo Gale- 
nas in libro fimplicium contra Pelopcm praeceptorem fuum contendit , Cancrum rabiofis 
conferre occulta, non manifcftaqualitate. Et Plinius lib. i x. cap. 3 i . eos contra Serpentum 
idus mederi dicit. Et imprimis illud lib.v. cap. 3 2. Cancri fluviatiles triti potique ex aqua re- 
ccntcs , contra omnia venena profunt. Motfis vero a cane rabido , item Phalangio , Scorpio 
aliifque vencnatis prodefle etiam apud Ariftotelcm legere eft lib. 1 x.cap.v. Diofcotidem lib. 1 1 . 
cap. 12. & Galenum lib. ix. dc fimplicium medicamentorum facultatibus •, /Etium lib.vi. 
cap. 24. /Eginetam lib. v. cap. 3 . 

Alius datur Gmmajacuguara Brafilienfibus didus, priori multum fimilis, fed viriaioris colo- 
ns. Noxam fere eodem modo infert fel illius , fed longe remiflius , quam praxedentis 5 cura- 
tur autem eifdem remediis. 

Tertius denique Guamajaca-ape Brafilienfibus, ejufdem quidem generis, non tamen orbicu- 
laris , fed potius triangularis ■, a fquamis quoque ut cxteri nudus , verum qnafi fcutifcrus 
& loricatus. Hicfi ex cacabo ferventi accipiatur &calidus comedatur, adeo mentem fta- 
timturbat, utnonnullicbriis, quidam & phrencticis fimilesvidcantur: Sin verb codus per 
integramnodem fcrvctur, ceteris pifcibusdignitate neutiquam concedit, atque tutocon- 
vivis apponitur. .} 

E V n g 1. 

Novem fungorum fpecies divcrfis nominibus funt diftindae , ficut alibi traditum eft , quos 
omncs ©cncuali nomine Car apnea nominant. Horum quoque ia hoc America: tradu, ficut 
in Europa , alii venenati , qui coiiftadi vatii funt coloris , lividi 3c cxGi , ex Stetquiliniis ligno- 
que putrido protubcrantes: aliicdulesac copia tantum nocent, quia ventricuium frigorc 
& flatibus nimiis diftendunt , caloremque naturalem cxtinguunt & craffo lentorc ftrangulant. 
Ob regionis tempcriem calidam & humidam , nodium denique frigus & vapores venenatos, 
minustuti judicari debent qualcfcunq; Fungi,quam in aliis regionibus frigidioribus.Inter illos 
pejores qui funt , fingultum excitant , inteftina cxulcerant , corporiac faciei inducunt pallo- 
rem. urinam rcmorantur, arterias intcrcipiunt : ad haec frigus , tremorem , fudorem frigidum, 
mortem denique afferunt. Praster communia alexipharmaca calidiora , eximium & prscfens 
natura produxit Antidotum , utranique nimirum radiccm labor andi , de quibus fuo loco agc- 
mus , quse fudorcs & urinas cundantes provocant , 3c colorem nativum fufrocatum a frigido 
malignoquevaporevindicant: imo defperatos revocanta lctho, fiftatima fumto veneno, 
fuccus illarum ex hauftu vini exhibcatur. 

Tangaraca. 

Tangaraca omnes fpecies lcthifcrae (ficut in tradatu fimplicium dicemus) ac proinde inco- 
lis & advenis pariterdcteftabilcs habentur. Quarum folia & floiVs , facie licet externa, non 
tamen efficacia diffemnt : foliis enim aut floribus deguftatis, corpus mox intiimcfcit, mens 
tiirbatur; oculi incipiuntcaligare, vertigines, animique deliquia oboriuntur , denique mors 
ipfafequitnr, fi remedium non protinus adhibcatur. Reliquis antidotis merito prxfcruntiir 
radices ilk decantatae Pecacuattha 3c Caiapia , totics defcriptx. Aliqui prae ceteris Antidotis 
tutimmum exiftimant, ipfi radici hn jus plants Tangaraca fidcrc, quam miro ac fclici cum fuc- 

cefiu, 



, GVILIUMI PlSONIS 

4 , -i i? u^^ u<vr arm nro cenxdofi nititur , quafiidcu- 

ccflTu, indifcreta quantitatc exhibent. Barbara hie gens r * r ° cc - c ~ illisemnv 

quam in defeftu, nc Antidoti inopia forte a veneni copia vincatur. 

Herb a Casta five Mimosa. 

EximiT ilia: herbs can* five Mimofe a Clufio,aliifquc Exoticornm confultis defcripts/ed 
* nemine adhuc, quod fciam, earum qualities bona: vel mal* explicate. 

Primoc rUdcmcarum folia in pulvcrem rcdada , & cxigua quantitatc ahquoties exhibita, 
chmexitiumhominibasinfemnt,pccoribusalimcntaliacxiftunt. 

Sccuado radices carum non minus tutum prxftant Antidotum , quam folia perniciofom- 
oentveneno, Graultum&fepc inufum adhibeantur. Providiautem cftMcdiainhoc&fi- 
n mcfrrp^tcrfpecificaadgcneralia quoque confugere alexipharmaca , five exotica five 
Zmlt Turn quod fcekrati homines hsc& fimiliavenena, vane componant & clam 
dbte imi lifceant , turn quod fubinde in principle vix quicquam evidenter ac fignis prxvus ap- 
p r atTfenfimque vitam dcpopulctur. Quippc non folum pro fubjedi refiftentia fedvenem 
quoque mifcela & quantitatc, tardius vel citius vitam depafcitur hzc herba, ut cachedhci , an- 
helofi, trifles incedant, donee tandem vita defungantur. 

Manipv era. 

Tametfi intratatudcMandihocsradice, demedica Scvenenofa qualitate egerim in ge- 
nerc, ordotamen nuncpoftulat, nonintaftumrdiquilTcvcncnumtam famihare nc dicam 
domefticum, Mampueram , id eft , fuccum dc Mandthoca , qui potatus vehement* inflat cor- 
pus , ventriculum afficit dolose , cum rudu , naufea & tenefmo : hinc mox oculi obfufcantur, 
vertigines, perpctuique dolores capitis accedunt , tandemque extremorumfrigus , ainmi deli- 
quium & ipft mors fuccedit. Quapropter famulis hanc radicem praeparantibus , ne a noxns 
vaporibusi. ^antur, fiorcs 2{hambi & radices Vmcu , efculentis&potulentis admifcerene- 
ceffe eft, ad muniendum cor, & ventriculum. Sed diabolic! venefici tarn pnefenti veneno non 
contend, exfuccohoc, ftudio refervato ufque adtotalemejus putredinem, altiorem corru- 
ptionis gradum ex vermiculis inde pronafcentibus (qui Tapuru ipfis dicuntur; quaerunt, uf- 
que in pulvcrem redaclis .hominibus pro libitu infidiantur,ita ut exigua licet quantitatc vitam 
certiflimc & citiftimc adimat , fifimplex exhibcatur-, Qcompofitum & viribus imminutis 
(quod potiftimum pulvcre herbal dc T^offa Senhora & Nhambt fieri folctj longo poft tempore, 
nenefandafcelera in publicum prodeant, miferc intcrimat. Multa quidem remedia contra 
hoc malum excositata , omnium tamen praftantiflimafunt , quae ipfo ftatim principio morbi 
pervomitoriainftitimntur. Horum Ipecacuanha & CaiapU facile praecipua font , quodalexi- 
teria & vomitiva vi fimul polleant. Clyfteres veneno frigido refiftcntes , ac flatus tctros dif- 
cutienres mox fucccdant , eofque Tip/oca & radix Iaborandi imprimis ingrediatur , quorum an- 
tidotalis vis altcpofita eft aNatura. Pofthaec praeter Diafcordium & Theriacam , malum per 
fudores & urinas educentia", familiaria praefidia font , radices <\cCMahalfco , Piede Galinha, 
Mambh facape, Iurupeba , Vmcu, Vifqueira , Caapeba. Adhaec radix & praefcrtimfuccus fru&us 
Ananas, largiter & crebro hauftus. 

Araticv pan a. 

Scquitur frutius arboris Aratictt pana , qui ('licet anonnullis comedatur , quia copia tamen 
teditj dum frigore nimiocaloremnaturalcmopprimit, eademqueventrisfymptomata exci- 
tat , quae venena frigida folcnt movcre , ad venenatorum claffcm refcrri folet. Nihil ulterius 
dehocfru&u dicendum reftat, quod in praecedentibus fit iritaftum , quippc iifdem medica- 
mentis, quibus Fungorum & Manipuera noxix qualitates, haec quoque expugnatur. 

MVCVNAGVACV. 

(JMucunaguacu, faba , in tanta Siliquarum & Silveftrium multitudine , ceteris pulchritudine 
ac magnitudinc facile prsecellit. Crefcit ex arbore quae ejufdem eft nominis. Faba autem hxc 
nigra pellclapidis fere duritiei , pilisflavis mollitcr eftveftita,manumlonga, <Sc tres digitos 
lata. Vi cnracia, pulchcrrimi globuli , interftitiis divifi, cxinde prodcunt, tres quaruorvc, 
punicei &rubri colons', rotundi , lxves, magnohylo, qui fi in aqua macerentur vim no- 
xiam ex parte deponunt , dzcnmTiphca de AfW/^fdprxparatiBarbarisedulesfiunt. Itauc 
venenata eorum qualitas, non ufque adeo alte pofita a natura videatur, quin retundi fc 
patiatur a correciorio convenicnti. Quippe cum interior faba: fubftantia acris fir cVmordi- 
cans, vifcera vellicet & ufque adeo corpus turbet, utvomitusviolentus cv alvus moveatur. 

Rcfri- 



de Facvltatibvs Simplicivm L i b. IV. 49 

Rcfrigerans & dcmulcens, alimcntnra hoc medicamentofum ex Tipioca fadum , ceteris An- 
tidotis praeferri folct. 

A H o a Y. 

Duplex datur AhoAy arbor; altera Ahoay-guacu, five major, altera Ahoay-miri, feu minor, 
clicTta. Propter arboris non folum , fed & fruduum quoque magnitudinem, diffenint. Quippc 
hcec pofterior vix nucem avellanam, cui multum fimilis eft, adaequat : ilia plus quam caftanex 
ma^nitudinis nnces profert. In diflitis tantum ncmoribus ha: arbores reperiuntur , foliis ma- 
anis oblongis, deterrimi odoris, quarum frudus monftrare, totics ncgarunt Barbari,prx mem 
ne aliquando in illos haec cuderetur faba. Cum enim prxfentius venerium , quam nucleus pra> 
didi frudus , ab illis nondum fitinventum , id fecretum fibi fervandum arbitrantur , uttuto ve- 
neficia fua diabolica exerceant. Nucleos enim illi in pulverem redados , variis dolis S c tc chnis 
prseparant, & clam ciborum obfoniis vel Nicotians immifcent, ut ocius vel tardius vfo exer- 
ceant. Scrupuli enim plus minufve quantitas ore aflumta, graviora facile fympto^ata , quam 
ab aliis illis venenis illata,inducit. Quibus fpecificum antidotum ad haec ufq 5 tempc a nondum 
eft inventum, quamobrem mortem quantocius adfert,fi generalia & communia alexipharma- 
ca nihil profint. Horum fruduum putamina, duriilimafunt & tinnula, quare ab illis tirmnabu- 
lorum vice ufurpantur , & brachiis pedibufque circa talos infaltationibuspotimmum circum- 
dantur ornatus gratia. Quo modo filis e goflypio inter fe connexa fint, vidcreeftcxlcone, 
quam dedit C. Clufius in Exoticis, in notis ad Hiftoriam Garcia: ab Orta, lib.n. cap.xi . 

GUILIELMI PlSONIS, M. D- 
LIBER £jr A RTFS, 

Qui agit de FacuItatibusSiinplicium. . 

Cap. I. 

T)e Saccharo. 

O s t qjj a m ilia America: pars, qua: nunc vulgo Brasilia dicimr, inter 
duos fluvios Maranhon & de la Plata , fita , paulo poftCapralis acceifuma. 
Vefputio Emmanuelis B.egisPortugallia:aufpichs 5 paulo accuratius anno 
circiter cId Id. eflet cxplorata, Lufitani, intra promontorium Olindx 
amocniffimum&Infulam/Mw^rfww, primum littoraantca incognita lc- 
gerunt. Ubi juxtarupemfinamBraiilianorumtuguriisconfpedis, ad ter- 
rain appnlcrunt , & de nomine loci folliciti > quantum potnerunt inquiren- 
tes, Paranambtico , hoc eft, mare perforatum vocari, aBarbaris reiponfum tulerunt. Unde 
hodic quoque omnium Pracfedurarum Brafilieniium fclicinlma & princeps, idem nomen 
obtinct. Cujus receffus cum altius cxplorarent , indignum exiftimarunt, lignorubro, licet 
maximi proventus ad tingendos pannos , acquiefecre : prxfertim cum prater confragofos 
montes& faltus inacceffos, miro Dei beneficio, longelateque partim in planities folntas, 
partimin colles clementer afiurgentes terras confpicercnt ; turn & prseftantiflimis frudibus & 
frugibus Europads inve&is, mirabili proventu , ca producerc & foetificarc cxperircntur. Tan- 
dem foecundum hoc folum cannis Sacchariferis aptifllmum jndicaruntreafquc a campeftribus 
quondam hominibusdete&as in Infulis Fortunatis , hue detulcrunt, quae tandem obfuavcm 
fuccum quafi ad mantis traditx, ufum qucm polliccbantur , olim filv'eftrcs, nunccxcultaecv 
domeftiese, toto fere generi humano praftant. Ita ut coelcftc hoc donum, Attico melli multis 
partibus prsefcrendum , excelfis inclnfum arundinibus , hifecrcgionibus imprimis conccnima 
fit. E quibus turn aquaria mola, turn bourn indefeflb labore agitata, dulciflimus liquor cxprcf- 
fus, in ahenis excoqueretur, quemadmodum hac fequenti imagine exprcifum videtur. 

Multxhodie Lufitanorum «5c Batavomm hujns generis machinx hie compiciuntur. Ncc 
ulla hu jus terra: mcrx eft, ex qua plus lucri &cmolumenti ad negotiatores redundct. Nam. 
Saccharorum ex orani Brafilia olim colligebantur Arobac decies centics milk , idque quotan- 
nis, atque in Europam deveda, certiftimo compendio divendebantur. 

In /E^ypto Sacar Arabicum (undeSaccharum noftrum didum volunt) exhumili & cxi- 
gua planta, inftar cryftalli vi Solis coagulatur. In India vero Orientali, ex Manb'tt arbore arun- 
dinea (vide Garc.ab Orta cap. xii.) &nodofa, populo infigni non abfimili, Sacar Manbu, 

G quern 




GVHIELMI Pl^« lS 

so * «rAminirp conftatait Avjccnna 3 




tare adxcmau huic anindinaceo poffe, nemo credat. Planta ftquidemhzcnoftra ftutias mfUi 
firmitaSita, fuccodulci target. Silveftri amndini externa faeie eft Gmi luna, mfiquo-J 
teT« brioribns articulis aliquando diftingnatur , imprimis fi anni , te^que mtempcne m, . 
nusKfpondeat. Qnoenimmajoraintemodia, eofeUcioremmeffem, quo bre V1 ora o mfe- 

liriorem n^ricolcepi^enuntiant. . . . 

H^rundo , via Brafilienfibus difta, minus in montibus & colhbus, licet unguis qu im 
pradl crkboils & pinguitms , luxuriat , ficuti videre eft in Pamambucenfis prafedura maxima 
fertilise & plamtic agris.optimeque cannifcris: qui inclytis undiquaquc aumibus dividuntut, 
^apluvlisiinundationibusripasegredicntibusngantur", quorum bencficio aformicis . 
terifqueinfedisnoxiis Kbcrantur , ficutpernivemin Eufopais regiombus lolcnt. Scd cJtfa 
disrenloneadpropbfitumredeo. .... w .„ 

. Primo aari vomeuc invcrtuntur , cratibufque aut fecro ancipin larriuntur inquc rectos 6c 
» qualitcr dlftantes fulcos profcinduntur. Qwbus cannauum talea ita mhumantur , ut iumnu- 
tates utriufque fe contingant : atque earatione lacuna vomere fada , manentrepleta , qua: 
ipfa eadem terra poftea adimplentur. Plus terra aftate,quaoperiantur, rcqmrunt, nc inrenhor 
Solis aflas penetret, cannafque exficcct : Hyeme vero minus, ut facilius i ihgine imbuanrur, & 
terra pondus germinationem retardet. Quo major lmmiditas,eocitiusexlurgit arundo,hinc- 
que quilibet articulus novam producit cannam,ab omni parte cannas fuas ac radices,ex lacuna 
cui impofita eft, extendens. Nodo canna circumcirca pullulatturio, a quo, terra incumbens 
truditur, frutexque emergit. ita ut decern aut ad fummum duodecim menfium fpacio , canna 
maturefcat, inque juftani longitudincm excrefcat. Expertiores agricola menfes Auguftum & 
januarium planrationi confecrarunt. Augufto tamen,qui menfium hibcrnorum poftremus,fe- 
licius hac inftituunt, quod tellus noviffimis pluviis imbuta,plant as fuo grcmio mollius foveat 
Arundo maturata tempore prafato exfeinditurjnonnunquam & ad annum ufque fequentem 
in agro relinquitur , & tunc canna vetus nominatur, quafi feges reftilis. Intra hoc tempus nova 
denuo progcrminat, qua poftea fimul cum veteri refecatur. Si intra biennium non fcindatur, 
nulliuscxindepretiihabetur: paulatim cnim in agro marcefcit, acdeficiente humore extin 
<mitur 5 nifi forte pcculiari terra beneficio prorogetur ultra ordinanum duratioms tempus. 
Plants tcnelkc & juvenesbenc inhumata, denuo propagari numquam fere indigent, quod dm 
turnitate temporis non emoriantur, ne ad quadraginta vel quinqu&ginta annos qnidem •, ita uc 
fuapte natura vel nemoris durationem adaquare valeant, nimirum folo bene pingui , nam qua 
in fitienti & arduo crefcunt, vix ultra quinquennium vivunt. Intcritum autem ex accident! 
cannis inferunt , fideiatio , caries , potiffi mum vero fi immiflb aftate incendio , ncc luperve- 
niente pluviaad radicm ufque pranimia ficcitate comburantur, magno herclc poflcflbris 
damno. Proinde qui x mas inutiles & frugiperdas exftirpare, fuoquc bono comburerc cogi 
tat, ut nova" renafcan hybcrno tempore, nonaftivo, hoc iMituat. Immodica quoquc 
inundatione cum nulla ca aina,cmergunt,canna fuftbeantur: ita ut utriufque exceflii, nimio 
aftu exarefcantjiiimiaq-, flu\ mmm illuvie,eaque ftagnante refrigerentur, unde inrpitus evelli, 
aliaquc dc novo plantari poftulant Genus deniqite quoddam vcrmiculi nic,ri alati Giurspc.xcoci 
Brafilicnfes , fao de Gaimhavulgus appellat , inlocis potiftlmum uliginoiis , radices corrodit, 
cannafque mterimit. Poftremo ab herbis voluntariis male illis fit,qua mirum in modum (ape 

luxu- 



b e Fa 



ltatibvs Simp 



C V L T A f I B V S MMPLICIVM Lib. IV. 

luxuriantcs, hifcc fafivis admodum obefTc folcnt. Proindcfingiilisannistcr quatcrve imo 
&fa?piusaliquando, fi terra poftulct , agcra noxiisherbis libcrctur, idquc tantifper , donee 
•adtantam maturitatem pervencrint talccc, ut fuo robore Zizaniis obniti poffint. Terra fi- 
quidem carnm herbarum quas ipontc profcrt mater eft , caeterarum vcro quas qnafi vi eoada 
fufcipit , fa:pcque invita fovet, novcrca judicatur. 

Porrocannre maturacfada:, circa fundum ac inipfo geniculo abfcinduntuf , quod in cd 
aqueus quidam humor contineatur Mox amputate, froildibufqiic, quibus maximam partem 
veftiuntur, refedis, in fafcicnlos coguntur & currni imponuntur. 

Molendinatribusgraviflimis axibusex folidiffimo ligno confedis , circulifqnc ferrcisob- 
dudis , nituntur. Inter quos arundo contincntcr inferta & axium fe contingentium angu- 
fb'a compreffa, liquoremfundit dulciffimum. Mola aquaria nallis indiget jtimentis. aqua: 
fiquidemimpetucircumagitur, quaslongiffimo canalc deduda ,' lapfu impetuofa c ^^oin 
fuper nos eximix magnitudinis rots lintres decidit. Quod quidem licet eclcritis fiat , fSifque 
facchariindercdundet, quamafexvelodorobumnimisbobus: eorum tamen contcnticne 
exadius & fidelius canna cxprimitur. I 

Getcrum liquor hie qui in Saccharum ipfum poftca abit , ad viginti quatuor duntaxat horas 
durat, moxque acefcit , & ad conficiehdum Saccharum prorfus fit inidoncum: fcdfidiutius 
fcrvetur, bonum inde nafcitur acetum . 

Axes aflfcrefque per quos fuccus cxprefifus fluit, mn & alveiis, per quern decidit, bis 
fpacio viginti quatuor horarum , vcluna Tareffa (TarcfFa efrfpacium tcrrx, cujus quadra 
viginti citciter eftpaflimm, & tot cannasprofert, quotpcr diem Naturalem moli pofTunt) 
lavari debet. 

Canna primo a tcrgo axium execpta , vicino denuo immittitur, ut fi quidfucci in ea fit 
reliquum, penitus exprimatur , tunc Bagajfo vocatum, quod tanquanl inutile excrcmen- 
tum flammis abfumitur . Adeo corufcantes & formidabilcs > node dicque conftruuntur 
igncs, quiahenis fubjiciuntur, utaquindecim lignorum vehibus adquadraginta ufque fpa- 
cio diei naturalis , pro ut cruditas liquoris rcquirit , abfumantur , integnequ^ i.'vx exfein- 
dantur. 

>uccus quern Caldo vocant Hifpani , pcrcanalcs& dudus ligneos , in ampliffimos aereos 
cacabos derivatnr , in quibus contincntcr, nunc vehementius nunc lenius , toto quomoiae 
agitantur tempore, fervefcit , frigidxque afperfione intenfior ebnllitio coercetur , ut fubftantia 
minus confumatur. Abhoc fucco in primo aheno confiftentc , modicoque fubfhrudo ignc, 
paulo foeculentior & copiofior (puma aufertur , vocaturque Cagajfa , quae folis pecoribus 
cfcam potumquc fuppeditat. 

Sublata Cagajfa , liquor feu Caldo in proximum ahenum, Caldera de me/lar~Lutitmis , effuil- 
ditur, in quo coquitur & prxgrandi cochlear!, crcbris foraminibus pertufo , a fordibus libc- 
ratur. Utexquifitiusimmunditiesfeccrnatur, forte quoddam lixivium anxmditur. Hincper 
lintcumpercolatur, ac tandem fuccus co pado noviffimum excrcmentum, fi quod habct, 
deponit. Hx faeces mancipiis vidum fufficiunt , qui iis contend tarn improbos atque indc- 
feffos labores exhauriunt : quippe toto femeflri xftivo, nodes atque dies perpetuo molendina 




agitantur. Vinum quoqueexindc,vulgo<7^z/^didum, conficiunt, intermifcendoaquam: 
quod avidiffime cxpetuntincolx, coquc , fi vetus fit redditum , fcinebriant. Vinum iraqae 
Saccharcum, vinum aduftum, acctum, mel codum, ipfumquc Saccharum ex primo hoc 
Hquore concinnari poflunt. 

C 2 Porro 



G V I L I E L M 1 P ISONIS 

5 2 ,. ^ ; „ n „n in( . nniH-im fum adconcuticndurm 

Porro minor* qui fubfequuntur cacabi, TM ^^^^^^ nden f AX uv , donee Se- 

qu idam ad coquendnm parati. In quibus ^XfhS laborc , pnmum 

?apii &mox Sacchan confiftentiatn acquirat. Adtecvth e ™™ * ^-^ ita „ 

in^joribus, turn in minor** ahems inter ^'XuX' nndC ™^ * 
rur, qnatirurque, & ad alritudincm viginti plus, minus, pedum attomtu , 

va(aprolabatur intcnfl ff im um vehementioris ebullitionis habenda eft 

, £SJS ne ignis vehementia Saccha- 

ratl0j HnniddmS^ 

rum ahquid de time mi cap , ific ° atul: Saccharo cooficiendo plane foret incptus. 

lonficSe' Si denique momentum fucciLimonii, velacidi quid in,iciatur, Sacchan confi- 

fomti p/ampliffimis *dibus (Cr/? <fo W vul S°) «ponuntur 5 mox fupcnmpofito luto 

E formis exeuflum , candidum a nigricante , Mafcovado dido,feparatur & in ^™ «^Mfc 
foil fereno exponitur , probeque exficcatur , donee ciftis rccondatur. Hxcom^ m ^f* 
funrlaboris &ingentium fumtuum; praeterquam quod operanorum multitudoj ,umento 
rum infupcr & raancipiorum affluentia, r. iltum ex emolumcntis dcrogat. 

Mcdica Sacchan auxilia, quoniam maximam partem Europans cognita, paucis tantum 
funtperftrinzenda. Cannae viridis fuccus ftigidus eft , multoque fi deftilletur per Alembicum 
durabiUor&cfficaciorj mnltis oculorum mails , turn hepatis , renumque ardonbus medctur. 
Scdcum medulla hacc cannammtotmutationesfubeat, antequam repurgata in grana rcdu- 
catur primamnaturamdeponit, imo alienam induit , palato magis gratam , quam valetudini 
proficuam. Saccharumenim,multalixiviifortiffimivialbefa£rum, indeliciis quidem opta- 
bilius- fed qualitatem facile acrem, vifceribus& capiti infeftamretinet. Quamobrcm lllud 
quod fanitatis gratia culin x vcl Pharmacia: infertur, praeftat ut modicc tantum repurgetur: 
quippe quod ingenitas refcrvet vires , intenfiufque ferapia , eleduaria & fimilia dulcificet. 
Imo rubrumSaccharum, alias inferius habitum (ficut &illudquod exlnfula S. Thomas af- 
fertur, omnis lixivii expers) minime contcmnendum , praecipue in clyftcribus. Saccharum 
itaque primo gradu licet calidum & humidum , tameri quo antiquius & defecatius eo calidius 
eft, faciliufque inbilem convertitur , atquc intenfius digerit & folvit. Rccens vero non folum 
pedori & Stomacho, fcd& veficae renibufque prodeft. In omni denique aegrorum condi- 
mento, vetcri Saccharo & melli longe debet antefcrri. 

Cap. II. 

f T>e Mandihoca. 

FRumento complures Indiamm regiones ad haec ufquc tempora caruerunt : ea tamen , qui- 
bus hominum & animalium fuftentatur vita , defiderari , benigna mater Nitura noluit. Ra- 
dix enim fativa feu altilis , quae Mandihoca Barbaris appellatur, in farinam redada tritici 
locum fupplet. Qua planta licet Angolae & Hifpaniolae atque aliarum Infuarum incola: gau- 
deant (ubi radicem hanc Hiuccam , prseparatam &in farinam redadam Caffavi vocari Mo- 
nardes teftatur ) Brafiliae tamen natur&cm , fummoqueftudio excultam conftat. 

Plures hujus fruticis, quern Maniiba & Manduba Brafiliani vocant dantur fpecies: qua: 
licet prima fronte inter fe haud differre videantur , tamen ab experientibus agricolis dignitate, 
canle, & colore diftinguuntur ac diverfa fortiuntur nomina, quorum haec praccipua funt: 
Prima , CMandiibabmra. Secunda , CMandiibparati , albicantibus radicibus & truncis. Tertia, 
Manditbucu. Quarta ,CMandhbumana. Quinta,o4V/>*. Scxta,Tapccma. Scptima, Jrpipoca. 
Odava , Mandtfupeba . Nona , Macaxera. Ha: feptem pofteriorcs rubentibus funt Sc lacte- 
fcentibus radicibus & caulib us . Omijium harum ftirpium radicibus folum Mandihoca nomen 
inditum, & alimentofis, medicamentofis , venenofifque qualitatibus , licet impari inter fe 
gradu, pollent. Quas proprictates , utpoteadmiratione digniflimas, penitius intro/pcxifie 
opcraepretium erit. Hae ft' tices omnes cleganti ac ftcllatim fefc explicante funt folio. Caulc 
redo, nodofo , hominis ftaturam raro execdente. Ejus era ftitics pro fcccundirarcfoli.ccc- 
lique temperic, varia. Florem fert exiguum , femen autem , Ricini Amcricani femini fimilc, 
fed mutile. Reliqua ex ipfa planta ad vivumdepida cognofccrc licet. Frudum vero fubrcrra- 
neum, ipfam fcilicet radicem efculentam Mandihocam, paftinaca: haud diilimilcm .produ- 

cit, 



de Facvltatibvs S i m p l i c i v m Lib. IV. 53 

cit , qus ladsum trahens fuccum , ab oculisprorumpcntibus , e tranci intcrnodiis natis, hoc 
iiquore egrcgie intumcfcit. 

Terra minime glebofa autirrigua, utcannafaccharifcragaudet, fed ficca potiiis , fitienre 
&montofa, atquein tubcrculos, quafi a talpis, egefta. Adeo humidiratis omnis inimica 
eft, ut sftivis dumtaxat menfibus, terrscommittivelit, idquc locis apricis ac minime mm 
brofis. Quod , Haiti in hacita in quavis plantatione obfervandum , quia guttatim ex arbo- 
ribus deftillans aqua pcrquam noxia habcatur. Cum adeo acclive & arenofum 'folum requi- 
ratur, maluntincolxdenfiffimademolirinemora, demolita exurere, eaque arvis& fegeti- 
bus ( chocas Lufitanis ) deftinare. 

Tres hujus plants trunci , frondibus fpoliati, figura propemodum pyramidali , haudpro- 
funde fimui terras gmmis, trium circiter pedum inter fediftantia, inferuntur, prominenteC- 
que ad palms altitudinem , fuperius feinvicem ampleduntur. Qui foliis licet denudati, no- 
vis tamenilicoveftiunttir, nee quicquam radix inde detrimentipatitur,modocaulis integer 
&illsfusmaneat. 

Dignitate & mole cxcellit Mandih.ca , fianniterrsque temperies ficca fuerit: rfric enim 
quaelibet radix fefquipedem, vel duos, interdum etiam tres pedes longaevadit, craflitiem 
habens brachii vel etiam cruris humani , quando fatis adoleverit. 

Ratio habenda ut-ager a zizaniis, qus valde fuppullulant , ter quaterve repurgetur, do- 
nee plants adoleverint, ad otto nimirum vel decern menfium Ipatium. Maturitatem afle- 
cuts radices , quod annuo circiter a plantatione /pat^o fieri fblet , ad tertium vix Tub terra du- 
rantj altero tamenplerumque anno pars illarumputrefcit&cormmpitur: ideo ad fiimmum 
linquuntur annuo fpacio, & de novo per taleas plantantur. Ingruente nimis humiditatis ne- 
celTitate , exfeindi ftatim poftulat , fex menfibus ante juftsmaturitatis tempus. 

(JWandiba quae vocatur Ma.ndiibuma.na omnium citiflime crefcit & maturefcit , atque opti- 
ma indeconficitur farina. Hasc planta maximegaudet folo arenofo & magis ambufto quam 
reliqus. Primaria omnium, inque quotidiano ufu&lucro, producitur quidem promifcue 
in quavis terra , vocaturque Mandiibparati. 

E terra evulfs radices, vix per triduumdnrant,etiamfifidcliterhorreisrecondantur. Mun- 
dats,& a cortice, quern tenuHTimum habent liberate, molstrufatili, cujus Iconem hie daturi 
minus , a duobus hominibus circumads, admoventur, fcrriqj cufpide conteruntur 5 & contu- 




farum radicnm farinam excipit alveus. Alii radendi modi pedctentim exolcverunt,ob majorcs 
labores & fumtus. Paupcribus tamcnufnsScobins manualis fupercit, qus ab Indigcnis Ta- 
pti nuncupatur. Rafura dcinccps torculari velprslofubjicitur, quo magna vi humor ille fn- 
pernuus&noxiuscxprimitur, ut ficca atque abfqucnlla humiditatcmancat. Mox cribro, 
Vrupeba. didopercolatur. Exindeplanefadofidili aut sneo injicmir, in quo fubftrudo igne 
circumagitatur tantifper donee coquatur. Semicoda veto &adhuc mollis efcukntaeft, & 
vocatur Farinharclada, quod eft farina coda non exficcata. Rcliquum quod iuperett & rc- 
fcrvarc volunt, fupra majorem vel minorem ignem pro«arbitrio mifcent , atque exade ficcant. 
Farina cnimhicc quo plus exficcata &cxcoda, eo durabilior eft. Optimc tamen ficcata & 
fidelitcrab aeredefenfa, ultra annum vix fervari potcft : nam fi vel levhTima uligo caminfe- 
ccrit, corrumpitur, unds nonparvam militum ftragem in caftrL exortam vidi. Quaproptcr 
noftri, Barbaros imitati , eaminbolos ,quosvocant59V^,paftillos&libacogunt,fuperqnc 
craticulos modico igne indurat.am in penu aliquandin recondunt. 

Ex hoc frutice expreflb manat liquor CManipuera Barbaris didus , qui vafi infufus poft 
duas horas fundo adhsrefcit : ex quo alia fit farina , melior priori , acmajoriaffiucntiafloris, 

q $ quam 



G V I I. I E L M I P I 5 O M I S 

^amcremorcmdcri/^vocant. ^. a ^ a u ~^, liqu oddamfcupotius amylum ex ca 
ficiunt, Tipioceto didos, optimi fapons. Turn ^™4 dQlcisfit £ p0 ris, abanimalibiw 

^z;h:%^^BB - dicc — non CXFCffus 

(•qaod mium ) cetera ^XTI^K^, albicans , imo & panis fdigineus 

* iTZ^l i"^ ^umlmmuscft^imi- HocaUmentum integrum & 
& bifcoftus , quads e inc v rfb ibus in pa bulum cedit , refcrvatur. 

T° m TS XSrcohortil , hxc planta mifere folct infeftari , magno 
A vermibus & mtcgus tormicam ccau i cm) fed ipfam quoque radicem depo- 
.gricolartu.uncommodo non folnm folia atqnec , p ^ 4^ & no(totinm 

pSlantnt , feraram greges & animal a domeft .ca. ipu . £ dbis & 

Lnruci, hnjus plamxfo ^^^^^ VoL nuncupant Brauliani. 

^Xc^^ 

:{drsrSSS- : — — „**. 

° P pmdsdenique genus prsparant ex Jft»i^, quodnoinena^^~£*^ 

c^modlpiS?cs, cmulfioncs, atquc adeo ptifanas faluberrimas inde confectas exhibei 
SL f qu dem & C« pota , vel fyrupi fpecic cum aqua florum annacorum & pauxillo 
Schari Sita, antidoti loco plcrumque eft. Ego quanti dignitates Ttptoca KCarwa fa- 
ciam m defcriptione morborum Endemiorum fatis explicavi. Ttpiou . enim, fimulta lo- 
tionedefoe ta a tque exficcata , probe abomnihumiditaterefervetur, Tabidis & Dyfentt- 

re e ™ 

Pmei ■ h*c violento excrcitio fradis vires recuperat , fudorefque immodicos compefcit, 

Ptifana illius fimplcx. Quafcunque hsmorrhagias , imprimis exvulneremfliaas,tum intus 

aflfumta, turn emplaftri forma applicata, cohibet. 

Ex^a*** optimum fit vinum, ferumladis fapore referens. LMandihoca rafa, vulne- 
ribus&ulccribusantiquisimpofita, eamundificat, atque attemperat. 

mumpuera coda craffcfeit pultis in modum , alimentoque convenienti exiftit. Quodh 
oryzam &Saccharum , cum aqua deftillata ex floribus aurantiorum fupermfundas, con- 
ferva: gratiffims formam induet, mutatoque nomine MarmcUd* de ^W/^t appellatur. 
Poftremo ilia fpecies Macaxera, praetcrquam quod viccm farina: prxdidta: fupplcat, ignc 
etiam affata, abfque ulla alia praeparatione, comcditnr, ac Macapera appellatur. ^ 

A ceteris radicibusabftinendum eft, quod prsefens fint vencnum. Danturenim qusedam, 
quas citius combuiTeris,quam ut virus fuum dcponant,& ad edendum idonex reddantur .Quin 
ipfiBrafilianiolim minus exercitati, infepararione alimentofi& venenofi , multotics mortem 
oppetierunt: nunc eruditiores fafti , non folum illis prxcipuo exiftit vitx fuftentaculo , led 
omnibus Lnfitanis & noftratibus. Idque pani triticeo prxferre non verentur , licet minons ha- 

beaturnutrimenti. 

/Ethiopes & Brafiliani inter edendum pugnos farinx plenos in os lnjicuint , ut manu quo- 
que longius ab ore remota , vix tamen mica pereat. Raro aut parum inter prandendum potu 
utuntur, qnod farina aquam nimis imbibat, & ftomachum inflet. 

Cum aratrum ejufque ufiis hie ignoretur , & improbi ac multi jugi laboris tccdia dechncnt, 
facilem banc & nimis xrumnofam agriculturam , tarn vitx ac rei familiarituendx , quam xti 
corradendo, cgrcgieadhucample&untur. Quippe unius dumtaxat mancipii induftria c\-li- 
bore, centum tuberculos , aliquando unius diei decurfu abfolvunt. Hujus autcm farina: una, 
qua: viginti cantharos noftrates continet, aut fefqui Alkeira , hoc eft ^ modins nnus ant icfqtu, 
homini robufto Sclaboriofo, in menfem integrum plcrumque fufricit. Quern modinmlcx 
aut feptem aut ad fummum o&o folidis comparaveris. 

Hxcfunt qua: ufu Scfedulain hanc radicem inquifitione , arufticis & hortorum culto- 
ribusrcfcifccrcpotui} qu* fufius& cxpUcatiusperfcquivolui, quod hxc planta ubique tre- 

quens 



deFaCVlTatibvs SimUiciVu Lib. IV. 55 

qucns fit & domeftica, iamqucexceilentisufos,ut vaftifhmiorbis Americaniincolis , abunJc 

yi&umfoppeditet. 

Tapuyeri vita & moribus agreftiores ,necMandihocam hanc ; ncc quicquam fimilc plan. 
Unt, fed arbor urn fru&ibus, variis herbis & melle agrefti 1c fuftcntant. Inter radices quas go * 




M- 



medere amant , eft OWandihoca quaedam filveftris, fponte proveniens, frutexque arborefcensi 
cacterum fativa fimillima, fi caulem & folia confideres, verum dignitate longe inferior. 
Mcditcrrancis Cuguacucuremia, maris accolis CmuUmandijba, dida. Cujuslconemexpref- 

iam hie videre eft. • - 

Cap. III. 



T>e melle Siheftri. 

Minis iis , quae vel ab aliis ante me tradata , ut Ambragrifea & nigra , Lapis Bczoar * vel 
aliunde hue font tranOata, ut Zinziber, Tabacum, Oriza, Goffipmm, Milium Tur- 
cicum Anil, vel Indigo } aliifque praeteritis, quae potifli mum quaeftui , non autem Medi- 
cine font comparata : Ilia tantum perftringenda duxi , qux Incolis longa cxpenentia mnotuc- 
runt, atqueinMedicinam fontrecepta, atque a me ad artis noftrx mcrementum prolpero 

ufurpata foccelfo. , " , A . 

Inter prima quidem, Brafilianorum folertia , etiam antequam Canna facchanfera me co- 
lcretur, melSilveftre , quodipfi //r* vocant, ex vaftiflimis fflvis & faitibus fibicomparavit, 
quod in ufo atque deliciis, Europceis xque ac gentilibus , tarn fams quam xgns habetur, 
Cuius dictates ingenti mortalium bono quotidie magis magifque illuftrantur. 

Apes ~Eirub* illis didae, diverforum genemm hie repenuntur, qua: in arbonbus, nuns 

& variis modis nidificantcs, noftris quidem non plane font diffimiles, fed utcumquc paulo 

minores,quammexaminaubiqueperegrinarivideas. Regcm vero eligant , necne, nonia- 

-tishadenusconftat. Reliqua quaBdcillarumrcguninc produntur, obdifficilcs adcasin nc- 

mora aditus, nondum expend datum eft. Ignavum pecus, fucos, aabroncs, aitra, vci- 

pas 



GVILIELMI PISONIS 



5 ° tiifrns & non mdlifcras , pluraquc alia infcda fimilia , dc quibns in Infcdorum Hi- 
pas mcllifcras cY non mcmicrab ., pu i v iatoribus & armcntis infcftiflima , 
ftoria dicctur , quae nimis quam muita crauiia nurnu, \j 

nU ?ndnftri? aMue ufiis pnctontia , cxteris omnibus infeftis alatis, prxcdtam facile Apes 
Jmfifa rre a u n duodeeim ad minimum genera obfcrvantur ut funt Amanacymm, 
n elhfkantes , quai ma ^ Tukm ^ r , lM y > BrrKa , a» C«fa.«, 

r . T cml urn Ima C«^>«« a BraClienfibus contemner. Qux aurem inter rllas 
oaincsmcritoobfcrvandas, funtpotiinmum hae fequcntcs. 



, 1W*, grandiorcs, non pungentes , qua: bonum faciunt mel, licet non quoti- 
i-ini ufus In concavitatibus aiborum nidificant, c qnibus vcluti alvcarns Brafihani arte & 
do'o mel eliciunt pet dudus aliquos ut foras emanct. 

D-i.dc £/** &C% apes minorcs , nigricantcs , extenus in comcc mdum affabrc con- 



diani 



ftrudum eomponunt inftar alvearii, favis ex arte & concinne difpofitis , ac propoh & cera 
candid" veftitis, e quibus optimum mel eolligitnr , fedminorequantitate, & quia infigmter 
acul^oa6bl-opinquantesinfeftant, minus expetitum. 

Denkme a P es Mimbuu flavx & exigux in arboribus nidificant : optimum hoc mel, de quo 
botiffimum aeo, & faluberrimum producentes, quoc* ablndigenis arborcsproccras CO n- 
feendentibus , ad Europxos incolas , magna quantitate , exiguoqne pretio affertur. Maxima 
autem copia hiijus reperitut in Infula Maranhon , cum multa cera nigra , ubi copiofius colhgi- 
tur vafifque intcgris completis , xftate, cum florcs Silveftres maximevirefcerefolent , fer- 
vatnr Inter hofce florcs repcritur unicus in arbore Tapuraiba flos , quern poftquam apes gu- 
ftarunt mel amamm conficiunt , ficut de apibusin Syria Abfinthio infidentibus tcftantur Au- 
thorcs' Qualitate&dignitatc, nihil hercle hoc Europxo melli conccdit , in fecundo gradu 
calidum confiftentia admodum fluida , clara & tcnui, odorc fuavi quidem , fed Silveftri , nee 
nimia autin-ratadulccdine, naufcam parit , fed gratiflimo acore , oxymehs inftar palatum 
afficit Abfterforia qualitate , partiumque tenuitatc , tantum ftomachum , vifcofis humon- 
busobfitumabfte-rgit, quantum calida, languidum confortat. Inteftina imprimis & renes, 
live fupenus , five inferius exhibitum a cruditatibus vindicat , atque urinas promovet. Turn & 
infantilis ad abftergenda & demulcenda vifcera , a reliquiis variolarum &motbillorum ob- 
fita , fummopere prodeft. Simplex vel compofitum ( ut in capitc de Mulierum morbis didum 
eft/ uteri intempcriei frigidxfummumadfertfolatium. 

Lon<*x durationis & magnae dignitatis vinumquoddam inde confici folet , fortifnmum 
quidem& admodum abftergens. Sin teniperatiusplaceat, hydromel vel mulfum ex aqua 
fontana, fine codione rori nodurno exponitur. 

Pharmaca denique nonfolum, fed &cibos potufquequotidianosingreditur decantamm 
hoc trium apum mel , ficut in Tradatu dc aere , aquis & locis didum eft : mcritoque de illo 
idem prxdicare licet quod Plinius lib. xxn. cap. 24. teftatur. Mellis naturamtalcm eflc, 
qua corpora putrcfecre non finat : turn , multos exftitifie qui fenedam longam mulfi tantum 
nutritutoleravcrunt. Hac tantum adhibita cautione , nc biliofis, hepatis, rcnura &ftoma- 
chi ardore laborantibus , nifi fumme dilutum exhibeatur. 

Cera ejus , qux nigricans eft , Europe poftponenda quidem , fed ad cmplaftra cmollientia 
& differentia, contra mala efrigprenata, utilifuma habetur. 

Cap. IV. 

De Copaiba. 

PRovincice Brafiliae variaBalfama producunt, quorum facile princeps eft quod vocantdc 
Copaiba, a nomine arboris e qua emanat. Copaiba autem arbor eft filveftris & procera , cor- 
ticecinereo, quae fuperius in ramos dilpefcitur. Folia habet femipedemlonga, maioraqiio- 
quc& minora, duo fibiinvicem oppofita, in cxtremitate autem duo conjunda: oblonga, 
acuminata, nervo & venis paulum rufefcentibus , fuperius viridiora , inferius dilutiora. In cx- 
tremitate ramorummajorum multi ramuli congefti funt, quibus folia frondium flgurainli- 
dentj ubi & flotes enafcuntur; quos fequuntur frudus baccx lauri magnimdine cctigura, 
initio virides,poftmaturitatemnigri 5 cum paucifllma came, fnbdulcis fiporis , a qua nigra 
cutis facile feparatur , quae craftlor eft , ut in pruni filveftris frudu : lapidem continct ovalem, 
durum , qui nucleum album in fc habet farinacei fiporis, fed non edulcm. Frudus , qui menfe 
Aprili maturefcit , comeditur a Brafilicnfibus , qui fuccum exfngnnt <5c cx/puunt cutcm. Si- 
mix valde illis ftudibus dclcdantur. Has ipfc menfe ]unio collcgi baccas , & mox femigcr- 
minatas, mandavi terras , lxteque provenerunt. Pinguis autem <5c odoriferus ille liquor , quo 

vafta 



DEPACVLT\TIBV 51MPLIC1VM LlE. IV. 57 

vaftahxc arbor abundat , ab incifo corticcad medullam ufque, luna plena, tanta quantitate 
dcftillat , ut fpacio triuni horarum - ad duodecim libras olei effundat. Sin nihil forte pro- 
fluat, ftatim vulnu:. cera autargilla obturandum eft , ne quid effluere poflit , & duabus poft 
hebdomadis ;um foenore moram compenfafie videbis. Non adeo frequens in Prxfedura 
Parnambucenfi hrec arbor , quam quidem in Infula Maranhon , ubi valde luxuriat, unde quo-* 
que copiofe illius balfamum ad nos affertur. 

Nonautem folum mirifica polletvi mundificandi & confolidandi , & ad quaevis vulnera 
prima intentione rcftituenda, morfufque ferpentum curandos & cicatrices tollendas. fed<Sc 
ab omnibus pariter incolis & a me interne cxhibitum , infignem praebere utilitatem , obfer- 
vatum fuit. Tarn fuavis tamen odoris, ficut MafFeus vult, non eft. Calidum in fecundo gradu a 
crafium , valdeque pingue &refinofum. 

Pedori , ad ftomachnm languidnm , ventri ad colieos frigidos cruciatus , illitum conducit: 
guttuke aliquot convenienter exhibits per os , roburaddunt vifceribus, illifque tonum rcd- 
dunt: nuxionesmuliebres, curfus ventris & gonorrheas quoque fiftunt. Inanum perclyfte- 
res , in penem per Syringam cum Saccharo ex aqua plantaginis , vel okorofarumdifiblutum, 
adverfus eadem mala profpero fuccefiu injicitur. 

Cap. V. 

DOasarborum C^WAfpeciesaioninhabitataBrafilia, fedinremotiflimis defertis trans 
immenfaiUamontiumjuga, vidi. Utraqueeft excelfillima , vaftifiima&odorifera, fed 
corticc & ii<nio differentes. Altera rubefcentis eft coloris, odoreque Cedro Brafilic-ifi , quae 
Incolis Acajacatinga dicitur , non difnmilis. Altera , de qua nos in praefenti agimus folio eft 
exiguo, inftar Myrti, cortice cinereo , digitumcraflfo,tenuiniembranaminiati colons, ex-> 
terius cooperto , fub qua flavus liquor , quototus cortex turgerc folet, latitat , qui vetus gra- 
tiorcm xpirat odorem quam fi recens fit , fitque confiftentiae craflloris & coloris punicei. 

Revirefcente arbon circa Februariun & Martiuu , luna plena, ex laefo cortice, pendulis 
vafculis , excipitur hoc Balfamum fragrantiflimuri; & praeftantiflimum Cabureicica didum* 

./Edes non folum , fedx^ucos integro. graiifiimo odore, Peruviano perquam fimili , infi- 
cit. Subftantia eft compada & tenaci , fed caieradum fequaci &dudili. Circa fluviumpo- 
tifllmum Ieneiro & in diftridu div* Vincentii & Spiritus Sandi , quam in Parnambucenfi , cre« 
brins reperitur, licet non adeo magna quantitate indc ad nos deferatur. 

Ad internos & cxternos affedns non inferiori gander qualitate quam Copaiba. Calidum & 
ficcum eft in fecundo gradu diflblvens , digerens & confortans. Aliquot illius guttulae per os 
jejunis exhibits, Afthmati profnnt: intemperiem quoque ventriculi, vifcerum languores in- 
veteratos corrigit . tepidum pedori & hypochondriis illitum, eorum oppilationes & frigidi- 
tatestollit. Irrigatione &fridione capitis &cervicis ex pannorubro, corroborat cerebrum 
& prafervat a Paralyfi & fpafmo j imo debilitaturn omne nervoru <\ genus in priftinum vigo- 
rem reftituifie , faepiflime hie fumus experti. 

Catcrum Lufitani sque ac Brafiliani adverfus vulnera&morfus venenatorum animalium 
inelfeillivirtutemquandamfingularemteftantur, adquam animalia, inftindu folonaturali 
confugientia, corticcmquc deterentia , parti Ixfx, prsfentiflimum inveniant remedinm. Quae 
omnia in caftris & Nofocomio noftro, turn imprimis militibns idis a feris atque Barbaris, me- 
cum per deferta peregrinantibus, comprobavi. Quippe folo hoc eximio Balfamo recenter ex 
ipfis cotti :ibus colledo , vulneratos Scluxatosreftitui. Iconem videre eft G. Marcgr. p. 1 3 7- 

Cap. 1 a.. .3. 

C A p. VI. 

T>e aAcaju arbore& illius fruBu. 

,Dantum lenta folent inter viburna Cuprcfli, tantum inter csteras Brafilis arbores emi- 
^net i^eayatba, divino beneficio harum regionnm incolis concefia. Qux ut afpedu 
pulcherrima ," ita multifaria virtute eclcbratiffima. Ac quamvis umbrofa & patula , ramifque 
procerisfpeciofa, non tamen adeo in altum exfurgif, fed cum reveramalus fit, variis & fi- 
nuofis flcxibus fcfc incurvat , ramis humum vcrfus dependentibus. Eft durifllmo ligno a nan- 
pegis valde expetito,acGummi optimoturgente, quod fua fponte ceftivis menfibus eriimpir, 
ob facultatem, pellucidum colorem, fragrantemqne odorem Arabicovixcedens. Arbor 
haec nufquamlocorum, quam arenofis 5c fitientibus reperitur. Foliis eft,finervos,firlgu- 
^ l h ram 



Q 



5* 
ramrpeftes, jug 



Gyiiiblm 






landi fimiUbus , fed fra-antioribus , ncc aromaticum .dorem dcponcn 



tibas nill diftillatione forti. Multo auiem ma : 



<ns odorifera ilia folia, quae vcrno tempore Br.fi. 




licnfi pullulant , & hinc quidem pulchre & fature rubicantia palTim in filvis videas , annuaque 
folia tamquam inutilia detrudunt , circa hibernum tcmpus. Mox flos prorumpit pulcherri- 
mus, variegatus , rofaceoque fubinde colore; adco odorifcrus , imprimis mane (quod Sol 
dc die vires multas attrahat & hcrbarum arborcimque flores vehemenrer afliciat ) ur totis tri- 
bus menfibus Septembri , O&obri & Novembri , integras filvas repleat & viatorem miri- 
fice oble&et . In Alcmbico per igncra communicant aliquem odorem aquae , minus tamen 
fortcmautgratum. 

Circa Decembrem pomifera hxc arbor incipit deflorefcere , caftaneamque phafeoli forma 
ac cineritii coloris e fummitate pomi producit, oleoadco mordaci & cauftico , inter duos 
cortices, ut contre&anti valde noxium habcatur , quamobrem non nifi inter erodentia nume- 
ratur. Calidum eft a tertio ad quartum gradum , ncc nifi cancrofis & malignis ulceribus , vi- 
tiofa carnc laborantibus, adhibetur. Lychenes quoque , Scabicm , pedum vctmicuios, Btchos 
dittos, aliaque cutis vitiaexpugnat. 

Marurefcente autem caftaneaipfa cum oleointus contento fenfim mitefcit , acvimfuam 
maxima ex parte deponit; quod principio quidcm aufterum & acidum , dentibus ac palato in- 
gratum & noxium , mox a Sole exco&um & matutino rore turgidum , noftris Europxis 
gratiffimum , & in deliciis efle folct. 

Brafilianis vcronon minus quam Arcadibus olim Quercus, pomum hoc, turn glans ci 
adhxrefcens & fuperinnafcens , a tot jamfeculis,vitxfolatiofuerunt. Bella, qua: frcquentia 
inter illos excitari folent, ex parte hujus fru&us amorc geruntur. Victorcs enimcaftrispo- 
fitis loci expugnati pofleflbres tamdiu manent , donee omncm arboris fruchim depafti tlic- 
rint. /£tatem exinde fuomore dimetiuntur, nam femel in anno dumtaxat Celebris hicfru- 
dus provenit, idque menfibus Decembri , Januario & Fcbmario , tunc enim deficir nib la- 
titudine Parnambucenfib Prxfe&urx ; quia mcflis & vinden a^ :empora pro fitu rcgionis mu- 
tari folent. 

Pomum modice refrigerat & fauces conftringit : ventrii nio gracum , li maturum , fin mi 
nus, & immaturum inftar Limoniorum fucci , corrofivum c I ac mordaci ace : infeitum . i- 



gULU 



I 



» E i \ C V L T A T I B V S StMPLICIVM L I B. I V. r >9 

sura eft oblonga & turbinate , pyrum , haud malum dicercs: odorc grato & flagrante, co- 
lore qua Soli obvertiuu', rofaceo, caetera croceo&adaureum vergentc. Subftantia intus 
fpongiofa eft &multo faporofo liquore tumens fed acinis & feminum ccllulis carens. Cru- 
dumsequc cupide ac co&tim & prazparatum , expetitur. Saccharo quoque condituraLufi- 

tanis&noftris. m 

Vinumquodcxhocmaloablndigcniscxpnmitur, infignc eft; nee dubmmquindm pcr- 

durare, &complures in annos, ubi deferbuerit , firmum & floridum fervari poftit . Vctus 

citius inebriat quam recens, non fecus ac ficenj Europaea; licet adftringat, urinas tamen 

e^rcne movet , at in me & aliis compen Aquam quoque deftillatitiam , optimumque ace- 

tumlndc elici & componi videmus , quoa urceolis execptnm, vicemacetifupplerefolet. 

Caftanca; autemfeu glandes pingnes & fecundo gradu calidsc , renis leporum figurani x~ 
mulantur. Crudae ac recentes, fi cum vino &momentofalismanducentur, juglandes guftu 
referunt , fin aflatas aut faccharo conditas comederis , multo fuaviores , & durabiliorcs com- 
peries •, quapropter quoque pro deliciis inter bellaria apponuntur. 

Incolae arboris <mmmi rcda&um in pulvcrem , ex liquore convenienti propinant mulie- 
ribus obftru&ioncmenftruorumlaborantibus. Hcec dc i^dcaju arborum Brafilire facile prin- 
cipe, dicta fufficiant. Utinam aaque copiofc in defertis&rcmotisBrafilixmontibus& filvis 
anatura eflet collocata , ficuti in locismarivicinioribus. 

Cap. VII. 

Delcicariba? &- illiwlKefinci Idea, 

N arcnofis&cffsetisncmoribus excelfa reperitur arbor gummifera, quae a Katbans Tciaribd 
appcllatur a lachryma quam fundit , quae ipCisIcica, Lufitanis Almaciga dicitur. Arbor haec 

Fagi in modum crefcit, caudicc 
non ita craflb , corticc glabro & 
gryfeo. Folia fertinramulis,duo 
femper fibi invicem oppofita & 
tertium folitarium in fine.Sunt au- 
tem pyri foliis fimilia,oblonga,an- 
terius acuminata, craffa inftar per- 
gameni,ketc viridia & fplcndentia> 
nervo fecundum longitudincm, &: 
venis oblique difcurrentibus . In 
ramulis ad folioru*m exortum co- 
piofi pronafcuntur flofculi , race- 
matim feu verticillatim pofitifivc 
congefti., parvuli ,quatttor foliolis 
viridibus conftantes, ftcllulae penc 
figura : Foliola autcm ilia in am- 
bitu lineola alba funt circumdata, 
&in m.;dio exftant ftaminula ali- 
quot flavefcentia. Poft florcm fe- 
quitur fructus,figura & magnitudi- 
ne Olivae, colore autem maligra^ 
nati , intns habens pulpam odoriferam , uti & lachryma eft arboris. Cortex exterior fi maim 
vel paulum mulceatur , infignem mox odorem de fe fundit. 

Cortex hujus Arboris alte vulneratus , plcnilunio imprimis, ftatim , nonnumquam poftri- 
die , aut tertio poft die gummi feu rcfinam fundit odoratiffimam (odoris inftar Ancthi recen- 
tiscontufi)pr£ftantiflimamque, colore albicantc&virefccntc. Eft gummi Elcmni plane fi- 
mile , quod tamen noftro officinarum , utpote rccentius , odorc , & qualitate efficacius. Cali- 
dum eft ad tertium gradum, primum molle, mox indurefcens, praecipue frigcfa&um. In omni 
topico, five fimplex, five compofitum, ad vulncra aperta & ad intcriora mala , ex frigorc po~ 
tiffimum nata, adeo cxpetitum, ut profanum habeatur illud aut ignorafie aut non applicuiflc. 
Hoc cum , partim rufticomm indulgentia ad me allatum , in quotidiano ufu eflet, vix ulli um- 
quamemplaftro ftomachali, vel ceroto corroboranti adeo fumfifus, quam huic. Vifcera 
enim roborare, flatus difTipareScdoloribusfelicitermederialiquoti^sfumexpertusj ita ut in 
frcquentori praxi hoc prae ceteris commendare , rcliquifquc omnibus prceferrc volucrim. Po- 
ftremo , uthoc quoque adjiciam , capitis vulnera , licet graviflima, fanat, ac prima intentione 
reftituitj cujus rei Veritas facili experimento elucefcit. 

H 2 Cap. 




G V I L I E L M I P I S O K 1 S 

60 

Cat. VIII. 

T>eIetaibaarbore &- illius lachryma. 

T> Ariora quidcm aromata & bahama , pro fua fertilitate, hie Brafilis tragus F^^ 
iVcfcifccrc potui, qua tamen gummi & lachrymamm copia compenfat. Internee per 
pctuo virorc confpicua nemora, 
prcefertim in Paraybae diftriftu , 
fpiflam & fpeciofam producunt 
Arborem lehiba , ligno duro, 
albo , corticc lento , punfrulis 
ex albo flavefecntibus variegato, 
& hinc indc clypeiformibus ma- 
culis , ex albo fubflavefecntibus. 
In ramis continet folia directe 
oppofita,figura parva,fcd oblon- 
ga, viridia. ad tactum laevia, ner- 
vo fecundum longitudinem & 
venulis tranfverfis , eleganterin- 
fcrius confpicuis, praedira. Fabas 
producitmagnas, miniati colo- 
ns , quibus farina alba edulis , 
juxtatria lapidca grana , digitalis 
longitudinis continetur : c qui- 
bus vi fracYis prodeimt nuclei 
molles,oblongi & miniato colo- 
re nigrefecntes , admodum odo- 
riferi ,optimique faporis , amyg- 
dalis Europxi* minime inferio- 
res,quibus animalia non tantum, 
fed peregrinantes fa:pc fe fuftcn- 
tant. Ex ipfa autcm arborc la- 
chryma feu refina dcftillat pellu- 
cida & nunc albicans, nunc fla- 
vens , fuccinofitmaxime fimilis 
colore & duritic ( Brafilianis le- 
taicica , Lufitanis anime vocatur) 
& prunis impofita fnaviilimum 
prxbet fuffitum j facillimae autcm 
eft confumtionis. 

Hoc gummi per meatus corticis intcriorcs dccidcrc ccrtifiimum eft ; illud enim, tellure ef- 
foffa,fub arboris f runco & radicc occultatum extrahere folcnt.Quod potifllmum fit fub finem 
seftatis menfe Februario. Monardes ex vulncrata arbore , in Nova Hifpania , colligi tcftatur, 
haud aliter quam Maftichc aut Thus. Eo non folum Medici , fed & vulgus familiatiter utun- 
tur , prxcipue in capitis illo afTectu tollendo , qui ipfis Chabequos dicitur , quern Cephaleam 
vel Hemicraniam rcftc dixeris. Solus autem illius fuffitus ad roborandum non folum caput, 
fed & reliquas corporis partes frigore affedras, valet. Calida cfl & ficca in fecundo gradu. Cas- 
ternm vi quadam aromatica & pcculiari fuo calorc hoc gummi prrcflarc ac partibus ncrvofis il- 
litum , vel cmplaftri forma applicatum , prodefle aliquotics fum cxpertus. 

Folia arboris contufa lumbricos cnecare, fi cxhibcantur , conftanter affirmant. 

Interior corticis fubftantia rafa & aqua: impofita , contra ventriculi ventofitatcs, ad potiun- 
cula: formam prceparatur , alvumque fimul mover. 

Cap. IX. 

T>e Caopla arbore ejufquc fncuhatibm. 

HUmilis ac tenera hxc arbufcula guttifcra, a Lufitanis P.10 de Lacra appcllatur, quod gum- 
mi feu guttd qujedam vifcofa ex cortice ejus defluat. PaiTim & c quovis terras genere pro- 

gcrmi- 




D E F A C V L T A T I B V S SlMPLIClVM L I B. I V- 6 1 

germinal. ,igno cfl: lento , cortice e cincrco rufefceote : diipefcitur in nuiltos ramos. Folia 
habct folicjji , inferiori parte ex viridi quafi rufefecntia & afpera , iiipcrna dilute viridia & fplcn- 
dentia. Florum in umbellas congeftorum rudimenta flint globuli brunni , magnitudinc lentis, 
qui fuccelTu temporis protrudunt flores quinquc foliolis conftantcs , exterius ex viridi fiavef- 
centis coloris, intcrius tomento albo vcftitis , & ftaminulisluteis fnbtilibus rcplctos. Poft flo- 
res proveniuntbaccas, primo virides, magnitudinc ccrafi, rotunda:, quae diflcdsccx molli, qiio 
leguntur, cortice, fuccimuitum clcganter flavi cxfiidant; intra corticem autcm continctur 
pulpa alba conftans mcris cylindris juxta fe po (ids, qui fibi inviccm cohacrent. 

]n extrcmitatibus ramorum, qui florum rudimenta aut flores mftincnt, femper duo fo- 

liola acuminata brunni co- 
loris compacia funt invi- 
cem , quad (emiglutinata ef- 
fent , & haftam five venabu- 
lumreferunt: haec decerpta 
ex pediculo croccurn humo- 
rcm emittunt. 

Florcnt hae arborcs potif- 
fimum menfe Novembri 6c 
Deccmbri: lanuano 6c Fe- 
bruario baccae funt maturae. 
Si cortex medius hujus ar- 
boris incidatur, praefertim 
quando florcrc incipit, & 
linquatur per unum atque al- 
tcrum diem, exfudatlachry- 
ma croceo rubra , egrcgia , 
coagulaturque -, quae initio 
mollis , poftea indurefcit. 
Convenit colore 6c confi- 
ftentia cum ihitaremi five 
Gutta gamba , & eodem fere 
modo purgatjeft e flavo pau- 
lo ruffioris coloris , quamil- 
lud, tumirum ficcatum, nam 



molle croceum : tingit co- 
lore luteo five aurco paulo 
faturatius.Diflblvi poteft eo- 
dem modo in jptritu vini , 6c 
tinduram facit croccam . 
Nonnumquam ignes lucu- 
fcnti flruuntur juxta arbo- 
rem, quorum potcftate cortex dehifcit, majoremque fundit lachry nxcopkm, quxin maf- 
fam coada in ufum Medicinalem fervatur. Quod a me primum tentatum , optime fiicceffit, 
a nemine autem antea faditatum, Indigent & Lufitani teftantur. 

Olimarrriduhujus refinae in aqua dirlblutae. impetiginem tollcbant. Licet 'autem tantae 
efHcacia: non fit , quam gutta Cambides (quod an infitae tarditati , an praeparandi modo fit im- 
putandum,dubito) tamen a drachma dimidiata ad drachmam unam, perintegram nodem 
in aceto fquillitico, autfpiritu vini macerata, & ex vino propinata , ventrem folvit , fortiterque 
perinferioraexonerat. Mco tamen judiciorediusfaciunt, qui dilutum ex aceto pradido, 
in pillulas accedente ftimulo conglobant, quam qui potiones ex ilia conficumt,quod ob tena- 
citatem difficillime folvatur. 

Cap. X.. 

De Talmis > earumque variisfyecicbus. 

"pLurima Palmarun genera producit Brafilia , quarum quacdamfpontefuacrcfcunt, quae- 
■*• damincoh'-un.irduftriaterraeinferuntur, inqucfpcciofamaltitudincmcxfurgunt. 

Inter filveures frcqucntiflima eft Pindova , cximia &z procera arbor , denfiflima ncmora 
conficiens. Palma autem mas 6c foemina dadylifera 5 turn imprimis Cocero , non procula 
littore in pra:diis Bclgarum 6c Lufitanorum excolitur , tamquc ad ornatum , quam umm cdu- 
r H 3 catur, 




6z 




G V I L I E L M I PiSONI 

Cltnr omniqueanni tempore , adulta licet, fitienti & trifti fundo, fdkiffimc tranfplantar; 

folet/ Circa dioecefin Paraybajenfem e remotiilimis ncmonbus 

adhortosobelcgantiamtraduaaPalmaconfpicimr, cujus bra- 

chia five rami caudam Pavoniam aemulantur. Barbari Caranat- 

hm & Amchecariri , Lufitani r*«*r appellant , forte , quod fru- 

ftus dadylis fimiles fcrat. Eft autcm arbor Palm* dadyhferae 

altitudine • habens lignum ruffum durum , craflis nervis intus 

conftans, nullius tamen ufus: cortex exterior gryfeus & carti- 

la-ine a terra ad aliquod fpacium fquamatus, fquamis ordmc 

cochleatimr^tis; qua: primolongiores, fenfim fiunt brcvio- 

res, imo tar, &a decidunt fuperne : nam arbores adultiorcs cau- 

dic'is fuperioris medietatem habent glabram , inferiorem folurr 

fquamatam. Squamae enim nihil aliud funt , quam ramorum qui 

exciderunt reliquiae 5 arbore in altum furgentc & enafecntibus 

aliis ramis. Arbor in fummitatc ramos fuos orbiculatim expan- 

dit, direftefurfum, deorfum , & ad latera , ut palma dadylifera, 

fed longe elegantiori afpeftu. Ramus quilibet duos vel amplius 

pedes longus , fatis craflus , compreflus in utroque latere , fpinis 

duris nigris armatus, figura Dentifcalpium referentibus. 

Unicum in cujuflibet rami extremitate folium rotundum, fi- 
gure & ita plicis donatum , ut manuarium foeminarum umbra- 
cuium coloris viridis, ab extremitate ad medieratem fere intror- 
fum fedum, in multa alia carinata folia , foliis palmae daQyliferae 
ftrudura firnilia: quodlibet ex his feftis foliis, duos circiter pedes 

longum. 

Inter ramos folia fercntcs aliiprodeunt longiores, nimirum 
quatuoraut plures pedes longi , in multos ramos & inramulos 
lanugine albefcente obduftos , expand alterna- 
tim , five quafi ex vaginula prodeuntes. In ra- 
mulis hifcealternata ferie exiliunt flofculi pal- 
lide flavi , fine pediculis , finguli tribus foliolis 
conftantes. 

Poft flofculos illos proveniunt fru&'us, figura 
& magnitudine olivae , primum virides , amari, 
nonedulesj mox maturi nigrefcentes evadunt 
dulces menfe Februario , & licet noftratibus 
nullius ufus, gentilibus tamen tarn* crudiquanr 
praeparati in deliciis habiti, Tirade nuncupmtur. . 
Tarde crefcit haec Arbor. 

Folia apprimc ferviunt ad tegendas ides &' 
corbes. 

Ea vero quae mter palmas filveftres Vrucury 
indigenis vocatur, ut & Tacit , in tantam procc- 
ritatem non excrefcunt, multoque ceteris funt 

humiliores ,*minufque cognitae ; fpinis afperri- 

mis horrent & ligno funt ferreo , fed nullius 

ufus. 

Fru&us autem funt fru&ibus Pindovx mi- 

nores, caeterum ejufdem ferme naturae & race- 

matim quoque crefcentes. 

Quje Pindova dicitur, lignum albicans & 

fcabrofum corticis loco habet , ligni autem lo- 
co fungofam & intus filofam medullam facile 

combuftibilem, e qua fana & fortiflima lixivia 

norunt conficere. Nullum praeterea au;: :erte 

exiguum prxftatufuni: adornatum duntaxat 

ob infignem altitudinem & ramos pulchre por- 

re&os expetitur ; iis fiquidem elcganter coma- 

tis & foliis radiatis utrimque veftitis , Lufitani 

atria 6c templorum parietes exornantjndigenac 




vero 



|, B V A C . T A T T B V S Sl-PLICIVM Lie TV 63 

vcro loco tegular? im 'iguria fua ad pluvias & alia arcentia ftcrnunt. Pifccllas quoquc & vafa 
- imir.^a ex ilfis conficiutit. Folia autem hujus arboris non ita dependent in orbcm, u t Cocociro> 
fed maxirnam partem i it furreda. 

Pi ope foliorum exortum, '•nam rami provcniunt penduh, profcrcntcs raccmos quatuor 
vc oninque pedes longos, pier io1' .". , poft quos etiam raccmatim provcniunt fru- 
dus ovi Tallinacci figura & mole am etiam ma j ore , faftigium habentes acuminatum : al- 
tera autem cxtremitatc infident calici vel cupula:, ut nuxpinca, foliis triangularibus con- 

ftanti. . 

Maturus fruduscxterius exviridi flavefcit, velc+iam brunefcit. Cortex exterior hlamcn- 

toftis eft, ut in Coco , verum haud craflus, fed duplam tantum habens ovi ^Hinse teftas 

craflitiem. Hicmotfusdetrahipotcft: illo dctrado appatct pauca caro croc™ oloris, vix 

ullo manifefto fapore pradita , quae a Nigritis cum farina comeditur. Caro autem hacc ambit 

nuccrfi duiiiTimam, inflar Coco ovalcm, cjufdcmfcrc craffitiei , fed fine foraminibus. Hac 

frada , apparet in cavo , per intcrftitium more juglandum diftindo , nucleus magnitudinc ju- 

alandis, albus,duriufculus, paulo lkcior ncque tarn fuavis ut Coco. Colliguntur pcrtotum 

annum & nuclei tarn ab indigenis quam advenis comeduntur. Ina'u-miri , id eft , cocos parva, 

Brafilianis dida. 

Oleum infuper optimum inde exprimitur, album & jucundi odons, quod , quia rcfrigerat, 
defectum rofatifepc fupplct,& cum recens eft, in cibis,cum vcro vctus, ad luccrnas ufurpatur. 
T. fruttus quoque cortice aliud non ignobile & magis flavum clicitur , fed minus refrigerans, 
\juod tamen ad multa mala emoliienda adhibetur. 

E fafti^io arboris gummi pellucidum, odoratnm&pulchcrrimumfluit, quod in locuni 
Arabici nonimmquam venit. Poftremo medulla colons albicantis & recentem juglan- 
dem refipiens , in vertice ligni continetur , optimum alimentum ft* cum pane & fale co- 

medatur. 

Cocoeiro Tndica , qua: a Brafilianis vocatut Tnajaguacutba & fruttus lllius Inajaguact^ 
Pindova: (de qua jam diximus) in multis diftimilis. Nam caudice raro eft redo , fed plc- 
i-umque inclinato, quatuor, & interdum etiam feptem pedes craflb : & faepe ad quinquaginta 
pedes alto. Quapropter mirum eft , eorum francos pofle fie brevibus , tenuibus & vix 
terra coopertis radicibus in acre fubfiftcre , neque fuo multo pondcre & mole, ventifque 
etiam vehementibus fa:pe eas quatientibus , humi conridere . Accedit quod pars caudicis 
humi proxima, non craftior aut fortior quam in fummitate exiftat. Cxterum eft cortice 
cinereo, & quafi vibicibus hinc inde tranfverfim notato per ambitum. Lignum non mult 
eft ufus', conftat cnim ex mcris filamentis : eft dulce & quafi ladeo fucco turgens, 
unde arborc caefa a formicis appctitur. Caret ramiS; fed in fummitate, quindceim, vi 
ninti aut 'plura habct folia magna, alata, in orbem difperfa, partim furreda, partim de- 
pendentiai^grato afpedu. Incxordio fuo haec folia alata quadam textura veftitafunt, obf- 
curc gryfei coloris , qua: folvitur fubfequente alia. Quodlibct folium longum eft circiter 
fedecim pedes Rhijnlandicos } plurespauciorefvc, ac in exortu unum circiter pedem en 
fum, difledum in folia five alas, ordme juxta fe pofitas aut oppofitas; quodlibct tale fo- 
lium' tres pedes circiter longum eft , duos digitos latum, fed vcrfus extremitrtcm anguftius & 
acuminatum, habens fecundum longitudmcm nervum oiTcum flavefcentem , ac tranfver- 
fim fubtiliilimas lineas feu ftrias virides , ac totum carinatum cavitate furfum vcrfus ; fub- 
ftantiae inftar folii Gladioli, ljetevirideac fplcndcns. Inter folia alata in fummitate arboris 
oritur filiqua five vagina duos pedes aut amplius longa , in extremitatibus faftigiata, vi- 
ridis, ftriata, qua: deinde rufefcit & fponte fe aperit. Antcquam autem fe pandat , caulis 
intus' reperitur eleganter compofitus pedem longus , tres aut quatuor digitos craflus, in 
plures ramos pedales aut femipedales divifns , qui rami apte a natura in theca ilia compli- 
cati magnam fpicam reprjefentant . Rami autem hi onufti funt triangularibus corpufcu- 
lis , magnitudinc amygdala, excorticate , albis , que rudimenta funt florum & deinde nu- 
cum . Nam rupta vagina rami hi fe explicant & oftendunt flofculos ltit-cos. Hinc fuccre- 
fcit frudus, quilibet infiftens brevi pediculo, pennam anferinam craflb, & cupulas , fqua- 
mis conftantf r ..ufo flavefcentibus Pondcre & duritie fumma nuccs caput humanum 
excedentcs ciofert. Toto anni tempore maturis pariter atquc immaturis frudibus deco- 
ratur qui de & raccmatim caudicis fummitati adhaerefcunt , & putaminibus craflis , fila- 
mentofis & tenacibus veftiuntur , quibus fublatis ligneus calix apparet , quern fi immatu- 
xum perforaveris, aliquando fupra heminam dulciftimi & gratiffiml liquoris cmittet, qui 
adufrigidiflimus licet, potentia tamen calidus eft, & tenuiorum partium , urinamquc cun- 
dantcm provocat. Nucibus autem maturatis , ladeusille humor condenfatur & coagnjiiu - 
ftac calami fcriptorii craflitic concavo adhsrefcit , qui cxemtus ac manducatus vixullinu- 
r clco, 



3 V I L I E L M I P I « O N I S 

^^Zrquidamftilliirins, albican, &cximi* virtutis exinde clicitur , rcnumquc 
fr rnn^rrhc^ ardoribiis exftinguendis utiUffimus turn a mulicrcubs inter cofmctica adhibi- 
*n : Obfcmndum autem aquam illam copiofiffimam & gratiffimam invemn in media: ztAti 
nudbus in rlane maturis tantum modicam, neqae it* gratam. Nucleum autem mm optii 
faocrcquumadruinmammaturitatempcrvcnit. 

E trunciporroverticc medulla qu*dam , arbufcul* inftarnov* , exfuigit.qu* c jocdlo, 
cuocontinebatur, prorumpens, cjufdem fere qualitatis , cujus concretus ille nucis numor, 

dequojamdiximus P exiftit 3 V 

brafficaCyprinacertat. Nondum matura magis refrigerar, quocirca viccm acetanonm &■ 

iVaucamm prxftat. Sed ea ablata arbor moritur, quod non *que a>i itingit infcrion radium 

partelrfav<Lancifa 5 hincfitutp^^^ 

de /Egypt! populis circa dadyliferas narrat palmas, cas fcilicet non terra radicibus attrada, fed 

aere ex fublimiori arboris parte aliacvivere. . 

Atquehsc dePalmis, earumquemedicis pwfidiis didafmt. De mens illis ranoribus 
nativis & minus ufualibus 5 ut & de dadyliferis exoticis, in Africa atque Afia non folum, fed* 
Italia notiflimis, fi quid reftet in Hiftoria Natural! plura dicentur. 

C a i». X 1. 

)e Aroeira ejujque cjualitatibtts, 

ARbor arenofis , iittt re imprimis & promontorio Olindae frequens , Aroeira nuncupatur. 
Myrtomveftrinoftrati qualitate non valde abfimilis, adLentifcostamen refern debet. 
Praeter V< ( n : asfrcultates, quas cum Arac a, 8c 

Myrto , reltquifquc , aftringentibus & odoriferis J^| 

arboribus habetcommunes , hifce peculiaribus 
pollet , quod refinam fundat fragrantiflimam in- 
ftarLentifci : exquaemplaftrum adverfus frigi- 
dos affe&us componitur. 

Folii c convenit cum Guabiraba folds , nifi 
quod hujus fmt paulo minora: Sunt autem in 
ramulis bina fibi inviccm oppofita, & quinque 
aut feptem in extremitate. Ad cujuflibet ramuli ^X 
exortum , ramulus eft brevior , plenus flofculis ^| 
minimis , qui couftant quinque foliolis ex albo 
fubluteis. 

Fru&um fertexiguum fanguinei coioris , ra- 
cematim congeftum ac pendulum, cujus acri- 
monia & ficcitate carnes recentes a putrcdinc 
confer vantur. 

Oleum quoque ex fucculentis illius baccis ex- 
primitur, cidem ufui cum rcfina inferviens. 

" Folia infignem & nobilifllmum odorem emit- 
tunt, fi conterantur, quae fubamara , cum qua- 
darn vi adftringendi, aromaticas calidafque par- 
tes habent conjun&as, quemadmodum e bal- 
neis & lavacris, qua; ex illis fiunt, videre eft 

Has veio virtutes turn profunde exferit, ut per 
deftillationcm foliorum, imprimis reccntium, 
odorifera & adftringens aqua indc eliciatur, 
quae turn ad pellendos corporis affe&us , turn 
id dclicias fervatur. 

Tempore par oxyfmifebricitanti, Empyricorum more, exhibent cum fiicccflu, oculos 
feu gemmas arboris ex aqua nodurno rori cxpofitos . 




I, I J VtTATIBVS Slf^LlCVM L I B. i\ . 65 

Csterum frrendnm eft in ramis Aroeira iuxuriarc fa-no noivoodium , illo quod e terra 
profilit longc probatitis. 



: probat 

. P. VI) 

T>e < Vmm i ejrfquequaluatibm 

LOcum inter arboref centes Plantas obtinet Vriuu , filvcftns quidem , fed a Brafilicnfibus 
inter hortenks & fativas jam olim tranflata; multaquc etiam nunc induftria earn exco 
lunt •, partim utgranulorumfolliculis involutorum , minio fefe exornent acp : :<gant; partim 
vero ut Lufitanis divendant, quacftumquc ex illo faciant. Lingua ipforum hanc plantam Vrucu 
didam, ClufiusBixam Americanam Oviedi effe exiftimat. 

Foliis eft grandioribus & mucronatis, figura cordL , ut pingi folct, alternatim pofitis, 
in pediculis , duos , tres , inteudum &c quinquc digitc longis , ncrvum fecundum longitu- 
dincm & venas ob'iquas inferius prominentes habentibus , lxte viridibus : caulibus ca- 
lamo fcriptorio tenuioribus, ligno albo & cortice fufco, inftar coryli. Circa extrcmita- 
:cm ramorum in brevibus pediculis raulti proveniunt flores , in uvae figuram difpofiti: 
quilibet flos eft rofac magnitudine , quinquc foliis conft- albis incarnatis dilutis. In me- 
dio cujufvis floris ingens nuracrus eft ftaminulorum li ... orum apicibus purpureis : vix 
fcnfibilem aliqucm habet odorcm. Poft florcm frudus fc< uitur in filiqua myrobalani ob- 
lon«i figuram habente, feu pyramidali rotunda, fefquidigitum aut duos digitos longa : 
qua: immatura' virefcit cxterius , matura rufefcit , eftque tota hifpida ob fila prominentia 
qux habet fed non aculeata. In qualibet autcm filiqua ultra triginta , imo quadraginta 
«rana . quodquc fuo pediculo innitens , continentur , figurze conicx acuta: aut cxigui 
pyri, & in duobus lateribus quail digito comprefliim. Color granorum infigniter mi- 
niatus & fplendefcens , fuccoque tali madens , ita ut ad aftum inficiat manus cgregio 
miniato colore. Grana rcccntia hand dura funt, fed ut-granum pomi, intus carnem ha- 
bens albicantem: cxterius etiam quodlibet granum pundulum habet argenteum. Siliqua 
matura fponte fe aperit : grana ficcata cvadunt rubra , obfeure nihilominus tamen , ut an- 
tea , tinduram in fe continent •, & recentia five ficcata ufurpari poffun 4 - • Trita fimpli- 
citer in aqua fimplici feu ftillatitia , egregiam dant tinduram miniatam . Colleda grana 
in madam coguntur , fpherulasque & tabellae in multos annoS durabiles indc conficiun- 
tur, quae in Europam ttanfmiffalonge latcquediftrahuntnr. Kagifterium etiam indc , mo- 
re coralli, praeparatur & in ufus refervatur Grana recentia matura & exficcata, inqiie pa- 
flillos conformata , quantitatc indefinita , cum pulte ex Ttpiora , qux Carima dicitur , alio 
que convenient^ decumbentibus cxhibent. fiv« ?eneno, five aliunde infirmitatcm con - 

traxcrint. 

Radices ipfa: , nee grana, multi funt faporis , proinde ad medendum faciliores. Incola- 
rum nonnulli radices granis praefcrunt , quod harum recens , ill orum vero ufus longefit an- 
tiquior, & vicem croci, colore & qualitate (ficutde Curucuma]. Bontiusretulit) fupplet. Turn 
extradum ejus ex vino adufto confedum fibi refervant. Quod etiam nur,c hodie colono- 
rum non paucos , imitari videmus. Videaturlcon Hift.Nat. G.M. 

.Cap. X I II. 

De Zabucajo , jjujque ujk. 

ALtiftima arbor eft, cortice gryfeo, duro & inatquali, inftar Quercus veteris, (ex 
quo atraincntum fcriptorium conficitur) folia juniora rufFa funt, vetuftiora autcm 
viridia, fimilia. foliis Mori, in ambitu ferrata . & quodammodo contorta & incurvata. 
Capaciffimos & fummce duritiei producit calices , ore in terrain obverfo , & operculo , 
admirabili natural lufu , irfttar pyxidis , opertos . In iis continentur nuces jucundi fa- 
poris , qua. ubi maturitatcm meruit confecutae, excuflb illieo tcgumento, fine cujuf 
quam auxilio e calieibus decidunt , & gratiflimum , incolis a:que & animalibus fuppedi- 
tant alimentum S'cmcl in anno maturefcunt, media videlicet hyeme. Sapore & exccl- 
lcntia piftaceis ada:qua.ntur, & venerem fopitam dicuntur excitare. 

Potiones & pultes, tarn ad Medicinam quam ad cpulas ex illis comparantur. 
Oleum qnoqnc pinguiftimum ex illis exprimitur, amygdalino calidins; nuclei enim, e 
quibus clicimr , infecundo gradu calidi & in primo ficci perhibentur. Pracftat affatis quam 

l cmdis 



vj 7 



6t> kj v unMi ?isokh 

cradis vefci , quod caput mfcfknt. Plufqtiam trigfota ordinc tpfi calk i , m *^^ ( ™*™ 




Jiffimiles. Tantce duritiei ha pixides funt, ut Tapuyeris non folum vafa potoria , fed & difcos, 
& olias fufficiant. Caeterurr :rbor infaltibus &locismediterraneis adeo luxuriat , ut jufto 
cxcrcitai, lifficicntifuftentaculo fru&us ejus aliquando fuerint. 

\ilchraeft, t uncocraflb &re&o inquc infignem proceritatcm afliirgit. Lignum exi- 
mium afum praftat , putredini mire refiftit, unde ob fummam fimul duritiem, molendi- 
nort m facchareorum axes ex illo xabncantur , caeterafque arbores multum antecellit. 
Cortices praterea contufi & rite pr^parati naupegis loco ftupie inferviunt v 
Alia adhucdaturiifdemiocisZ^^o arbor, priori fimillima, mil quo^ftalices magis de- 
formes producat, earum nuces dignitate inferiores habeantur : quippe ex immoderato illarum 
ufu, quibufdam capillos defluxiife Incolae teftanmr. 

Cap. XIV. 

T)e Gueticoroja, &• tllius facultgttbus. 

V Arise arbores cxcelfse Guetijs di&ae, ejufdem generis fructus tiave/centcs producunt, pauca 
came, magnoque lapide ovalis figure intus refeitos; quorum fru&uum ad minimum 
mihi tres vidiflfe fpecies contigit , Gttetitoroba , Gueti-miri & Guetkoroya , efculcnn > uidem 
smncs, fed a paucioribus cxpetitos , excepto unohoccoqucprxgrandi, dequo 11 pnefcnti 
agimus 5c a magnatibus in deliciis habetur. 

Eft autcm h#c arbor quae Guety-coroya dicitm , cortice gryfeo. Ram. nabcm folia a 

des 



D L 

frondcs congefta 



M 



Lib. IV. 



67 



aliumin 
duration 



Median 
e ipfam 



Facvltatibvs S 1 a{ p l 1 c n 

Nimirum pcdiculifuntinextrcmitatc ramorum, unumaurfcfquidi<ntum 

longi, altetnatim oppofiti , & quilibct 
duo anr nia folia fuftincntcs , decern 
& plures digitoslonga, quatuor aut 
ctiam fex lata , ad tadum inftat corii 
Hifpanici oblonga, linguae figura,fu- 
pcrius dilute viridia, inferius ochrae in- 
ftar fla /a , ncrvo fecund urn longitudi- 
ncm emincntc , & coftis obliquis in- 
tervallis, partim aequalibus, partim 
inaequalibus diftinda. Ad frondcs flo- 
res provcniunt,in longam fpicam con- 
gefti , parvi, flavi , pcncinodoii. Flo- 
ret Jan uario menfe, Ma jo & Junio fru- 
dus maturefcit , femclquc biennio in- 
tcgro provenit . Malum Europium 
magnitudine excedit : eft tubcrofus, 
deformis & maculis nigricantibus di- 
ftinctus j in fupcrficic ubi maturucrit, 
mollis, ablatoque cortice , flava pulpa 
pinguis & carnofa apparet . Odorc, 
fapore, ipfaquc fubftantia nutritiva 
confervam aliquam recentem & aro- 
maticam refipit. Mox fummse duri- 
tiei ac ponderis lapis , ovique magni- 
tudine, multis filamentis veftitus con- 
fpicitur-, qui vi effraaus , nucleum 
fubirantiae carnofi rubicantis & com- 
padae continet , ingrati faporis & a- 
ftringentis. Is tritus & ex convenien- 
ce liquore argro porredus , vi aftrido- 
ria immodicum alvi profluvium fi- 
ftit. Ufum, quantum quidem conftat, 

anonhabet bicfmciuS; utnec ipft arbor, qua: foliditatc & altitudinc, & 

Quercum fuperat. 

Cap. XV. 




T>e Ianipaba ejufcjue facultatibus. 



TTNa ex procerioribus Brafiliae arboribuseft/^^: foliis lsvibus , cubitum longis , & 
V faturate viridibus , quae fingulis annis , menfe imprimis Dccembris deponit, non omnia 
quidem fimul fed partem illorum, diverfo tempore. Mox nova prioribus multo lauiora 
acquirit. 

: Ligno eft dur$imo & optimo. Florem gignit exiguum, menfe Martio & Aprili, caetcrum 
Narciflbhaud mul'tum diflimilcm , odorcm Caryophilli Carthufianorum emulator 5 coloris 
albi, cumunguibus intcrius fl avis : in medio floris flamen crafTiufculum flavum habens , ac 
infupcr inter duo folia floris corniculum pallidum e medio floris prodiens , deorfum incur- 
vatum. 

Frudus illius magnitudincm habct mali Auraici , vel majorem ,. rotundus , cortice tcnui, 
lento , cinereo , fub quo primum continet carnem folidam , lentam , fucculentam , flavefcen- 
tem , faporis acidi , & refrigerantis , odoris grati. In medio atitcm frudus eft cavitas repleta fe- 
rmnibusmolliori pulpa circumdatis, ejufdem cum rcliqua came faporis. Seminisgranafurt 
comprefTa , & fuborbicularia , fere ut Mangaba , quae una comeduntur. Immatura poma viri- 
dia funt, mox matura, mefpilorum inftar, putrefcunt atque efui apta fiunt, unde Hott-apptf^ 
aplcbe noftrate appellantur. Cruda non coda appetuntur: Saccharata& condita lautiora 
funt. Contra fluxum ventris feliciter exhibentur. Ardorcs palati &ftomachi compefcunt, 
fanifque & aegris folatio funt. 

Vinum, quod ex Mis exprimitur, in eofdem ufus refervatur , fed vetus redditum calidius ex- 
fiftit, minufque adftringens. 

I 2 Ex 



6* 



<.i V L 



i E L 



MI P I S O N I 



cxtrahuntbarbari, quoadvcrfus cadcmmala 



£x pomo nondum maturo vi ignis liquorcni 

utuntLir. 

Ex pomi cortice immature pi- 
gment! quoddam genus cliciunt , 
quod rccens aqucum eft , mox nigre- 
fcit, quo corpus pingunt, ut v Itftiim 
nisrumeminus, fedo cquidcm jpc- 
fta'culo , mentiantur. Nullum ahum 
ufumhic fuccushabct, ad ncquitias 
dumtaxat exogitatus. Tindura emm 
.illius corporivel charts lllita , circa 
nonum diem evanefcit 5 nulla alia ra- 
tioncabluipoteit. 

Cap. XVI. 

T>e aJTcaja qua &- 
Ibametara. 

PRoccriorem,vctaftiorem & fron- 
dofiorem arborcm, in Brafilia me 
vidifie vix memini. Cortice eft craf- 
fo, rusofo & e cinereo albicante, in- 
ftarSambuci. 

Folia illius funt laevia , dircde fibi 
inviccmoppofita, ad quatuor inter- 
dum digitos longa , circinata , fplen- 
dentia , & nucis juglandis foliis baud 
abfimilia, vcrum acutiora ; quae me- 
dia sftatc deponit , novifque ante 
hyemem decoratur , ut redintegrato 
quafi roborc fru&um melius profc- 
rat. Flofculos habct copiofos, in ma- 

sno racemo congeftos ex albo Tub- m 

flavcfccntcs: poft florcs proveniunt prima flava , noftratmm magnitudine & figuraj paucx 
ouidem fed fucculcntae carnis : lapidem contincntia magnum ex filamentis lignohs, nee 
durum /fed dentibus ccdcntcm 5 qui nuclcum continct in fc ex albo flavefcentem. Iru- 
ftus r ic crrati eft acoris , ac proinde inter tragemata locum fibi vindicat. Hyberms men- 
fibus mamratur , sftate media floret , & tunica tcnaci veftitur. Primo loco refngerat ic 

ad Folif fucci, oculi& cortex , externis jnxta & internis af&ftibus medetur. His fliccedur* 
^w«rr, Myrtus, Araca, quxomni in gargarifmum , contra guttuns inflammationem& 
fimilia mala prxparantur •, vel in lavacro, contra multos extcrnos pedum & corporis affectus 
adhibentui. Gemmae praetercahujusarboris in acctams, fcbncitantibtis profunt. 

Peculiare habct hsc ^caja arbor , quod volucres pica: magnitudinis , nigns 6c aureis 
plumis clcganter vcftitae , in extrcmitatibus ramorum affabrc & conciimc pendulos fuos 
nidos conftruunt. 

C a *. XVII. 

1)e Tap'ia arborc , ejujque facultatibm. 

IN UrbcOlinda, totaquc fere prxfcauraPamambuccnfihxc arbor nafcitur, infagi altim 
dincm auurgit, cortice lie vi , cincrco •, multos habct ramosj & folia in lingulis pcdiculis 
tria fibi inviccm appofita , lxvia , fplcndcntia , fupcrnc faturatiorc , interne dilutiore virore 
confpicua , quinquc aut fex digitos longa. 

In. extrcmitatibus ramulorum plurcs pcdiculi, ccralini quafi, collccti, in quorum quo- 
libet flos nafcitur, quatuor foliis conftansalbis&digitura iongis, habctqnc cum his altcr- 
natim pofita quatuor foliola virefecntia , inter qux exftant ftaminula fubrurta multa , 
citerfefquipedem longa. 




D E 



hcvirATUYS SiMfifCi m Lib. IV, 69 

Licet autcmhaec arbor roliis fruclribufquc malo Aflyriic quam fimiilima lit, tamcnquali* 
rate ab ilia omnino difcrepat , quod exceptis foliis longe inferior fit. Quaic Brafilianis pa- 




riter&noftratibus, obfinguiarem efficaciar quaeillis inert, vehementer extolluntur. Pra. 
terquam enim , quod variis corporis afreet us fuccurrant, immodicos fervores lcniunt, & 
atroci illi ani vitio, Bicho del culo , ditto,, ''rum inmodumfolatiumadferunt: fuccusfiqui- 
dcrn foliorum contuforum taedarumque, turn (implex, turn compofitus, ano indirus, jcjuno 
" P crioincendiumreftinguit,fqualorem ac immunditiem abftergit , & immanes dolores 



raitigat 



Prarter hxc folia illius contuL & auribus indita reftituunt dolores capitis ex caiore na* 
tos, nullo accedente alio rcmedio. 

C a p. XVIII. 

Ije Araticu ejufquejjteciebus & qualitatibus. 

ARaticu, arborum Brafiliae indigenamm diverfe dantur fpecics: quarum duoequx 
•Araucn-fonhe , & Aratimape a Brafilienfibus dicuntur , parum du&runt. 
^./•aticu-ponhe enim eft arbor caudice, ramorum figura, corticis colore A uraturia: malo 
fimilis , fed folia, florcs & fruftus difrerunt. Folia illius femipedem circiter funt longa , alter- 
natimfibiinvicemoppofita, fuperius fatutate vircntia , fplendentia, inferius dilute viridia, 
cralfa, & ad taclrum folida , duos circiter digitos lata & in cxtremitate acuminata. Hinc indc 
flos provcnit magnus , totus flavus , compofitus extcrius &.tribus foliis cordiformibus, fefqui- 
digitum longis, inftar corticis maliaurantii, craflis, erc&e ftantibus. Hxc in fe continent 
alia tria folia minora, quorum quodlibet femiglobum cxcavatum refert; ita tamcn inter fc 
compofita funt , ut integrum globum , interiuscavum, magnitudine nncis juglandisreprx- 
fentent 5 & in eo ftamcn rotundum luteum cum apice fuo orbiculari. Flos totus flavus , fuavis 
primumodoris, fednaufeabundi. Floret menfibus Septcmbri, Ocrobri, & Novcmbri. Florcs 

/ 3 multi 



G V I L J E L M I 



P I S O N I S 



L°ultlfingulisdicbn. fe aperiunt, &moxfponre dccidentcs , ob gravitate m , ftrcpitum inter 

^S-^fac per omnia hoi, eftnmilLs .taqnc poma ex acido dulcia proferunt , 

efculenta , fed filveftria & frigida , & 

proptcrea quibufdam non expetira. 

lieura &magnitudinc nucis pvneae 

flavefcentia, fubftantia & carnc inuis 

molliori , fcminibus ex fulvo nigri- 

cantibusturgida. 

De Medica harum quahtate vix 
quicquam mihi conftat , nifi quod 
folin Kjlr&tim maxime communis 
in oleo olivarum macerata & apo- 
fthemati applicata, tumorem cmol- 
liant, extergantquc. 

Ilia autem arbor qux Araticu pan* 
vocatuc, ceteris fimilis eft, nifi quod 
magnitudine differt : Hore enim,fru- 
du , Hgno & folio quoquc eft mi- 
norc , & crefcit in locis paluftribus-, 
caters vero in filvis confpiciuntur, 
cheque infinite, praefertim circa pa- 

Arbor 'sec magnitudine &c foliis 
eft inftar citrii , fed magis craffis & 
fature virentibus, florepleno& ju- 
cunde flavefcente : frudu, ficutreli- 
qux Araticu , fquamofo & conatim 
defcendente-, cui tantum incfle fri- 
goris perhibent , ut crcbro vefcen- 
tes interimat , quamobrem inter ve- 
nenahabetur. 

Radix illius levifllma eft , inftar 
fuberis , tantaeque magnitudinis , ut 
infpo-ri rlvoei exilla fiant , qui mol- 
Uorif &tenaciori S cum Gntligm , telnm immiffum, licet a valido lacerto, mord.cus retinent, 

*£.S*m, arborishujusinpaludibuscrefcentis radiccm profunde in terran, 
defcendere (quod tamenin aliis Brafilis arboribus haudfacile confp.cias ) unde credibde, 
noxiam hanc frigidamque qualitatem, qua frnftumnocere conftat, ex mfefto terrs fngore 
acquirere. 

Cap. XIX. 

T)e Caaroba arbore ejufque qualitatibus. 

CAaroba filveftris & procera arbor, tcrris tantum folidis & glebofis inPrcefeduraParnam- 
bucenfideledatur. Florem fert e coeruleo purpurafecntem idque menfe Julio: Semen 
autem nigricans , quod maturefcit menfe Septembri : frudum rarum, fed inutilem , phaieolo 
maximo fimilcm , quimaturus fadus apcritur , manetque vacuus. 

Ejus folia obiongafunt, linguae figura, dilute viridia , nervo fecundum longitudinem & 
coftis obliquis eminentibus pradita. Guftu funt amara ; ficcata & contufa fomentis ac balneis 
pcridonca. Qux ex illis conficuntnr remedia, five interne aflumta , cxficcandi , mundifi- 
candi&fanandi vi pollcnt: quod feliciter inplurimis morbis, imprimis autem in Luc 
nerea curanda , fum expertus. Eadem trita atque in cmplaftrum prceparata , ulceribulque ap 
plicata, mirince profunt, morbumque radicitus focpe expugnant Prsefcrtim, r i rcpurgato 
primum corpore , eorumdecodum per aliquot dies bibatur, 6c fudorcsprovoccntur. 




Cap. 



£e Facvltatibvs Simkjc v w Lie. I\ 



7* 



C A r. XI 

De Emhirafeu Tindaiha ; £/&/^i facultatibm . 

SEquitur nunc fiiveftrish^c arbor Embira , five PsruUih* cittaBrafilicnlibus, juxtaOlinda" 
promontorium fpcciofe ut plurimum nafcens, & ob criinoniam frudus , cacterafquc 
qualitatespipcris Brafilienfis aemula. Folia fcrt exigua & acuminata, 6r Olivscfoliis fimillima 
lignum ejus eft tcnuc. Proccra eft admodum arbor, & in fummam aldtudinem rcda aflurgit. 

Mcnfibus pluviis acini illius 
vircnt , fed maturefcentes men- 
fibus Dccembri & Januario ru- 
bem, atque decidunt, qui fi fue- 
rint deficcati, nigrefcunt, urunt- 
quclinguammafticata, & aro- 
maticum quid fapiunt , ablato 
feminc nigro oblongo , quod in 
illis continctur , quod Junipc 
rum rcdolet. 

A jejunis manducataftoma- 
chum dcbilcm corroborant & 
difcutiunt flatus. Tumcontufa 
& applicata morfibus fcrpen- 
tum medentur. 

Excoquuntur ut rcierventur 
in officinis. Culinis quoquc vi- 
cem piperis praftant. 

Ex Arboris deniquc cbrtici*- 
bus, funes igniarii , quomilitcs 
igncm fovent , conficiuntur, 




Cap. XXL 

De Ibiraee arhore/jitfam 



fi 



'ami 



ANtiqua nemora hanc va- 
ftam & proceram arborcm 
producunt. Indigent ibiraee •, id 
eft , Lignum ciulec , non autcnl 
Hiouraee y utLerius & Thcvctus 
p! didcrunt, appellant. 
£olia hujus arboris Laurum prorfus aemulantur. Truncus corticc glabxc , intus albicante, 
cxtcrius rubcfccntc fpedatur. 

Prudus fcrt fhvcfccntcs prunis fimilcs , gratitilmiquc Tape i„, verum non quotannis. 
Ligno eft pr^ftantifTmio & prseduro, &putreihi.-cfiftentc quodaNaupegisexpctitur 
Arboris hujus virtutes auxiliatrices foli cortic i uicfle etednntur , qui rccens avulfus , liquo- 
rcm albicantcm fibi agglutinatum habct, cujus color moxperditur, paulatimquc decrefcit, 
Stcortice fimul exficcato, in naturam&dulcemillmsfubftantiam abit. Duriflimuscxiftit, 
femidigitali craffitie, faporc aromatico cinnamon mm, dulccdine Giycirizam azquans. Sunt 
qui Guiaci feu ligni fandi fpeciem efle contendunt.a quibus non diflcntio. Moderate calidus eft 
& tcnuium partium, quapropter pectoris & jeeinoris affedibus optimc convenit. Praeciputim 
cnim incolanim refugium eft in vcteribus illorum vifcerum obftrudionibus, ut jam diximus. 
turn quoquc adverfus Lucm Vcncrcam , eximium remedium fubminiftrat decodum illius er 
aqua fontana, palato quidem non ingratum , per aliquot dies reitcratum. 

Pugillus oenique ventriculo adhuc jejuno, ex ovo forbili, jufculo ant ahquo conve- 
niente liquorc aflumtus , bronchia pulmonis apcrit , & ccftantcm qucque urinam educit . 
Quaproptcr omnibus artis Mcdica: indagatoribus fuafor fuerim, ut corticcm hunc in ulterio- 
res ufus rcponant. Succusautcmladeus exrecenti corticc exprcfflis, fcabici & tinea: capi- 
tis, prae ceteris medetur. 

£a?, 



72 



G v I t t l M I P I S O N I S 

C ii : XX n 
2> Jmbaiba arbore , ejujquefacuttatibm. 

A R vis ciuoidim excultis dclcftatur nsc ficus filveftris , in quibus fpontc nafcitur , in filvis 
A , r n ™?o rcpStur Unico , coquc lcviffimo & fcrulacco trunco in mediocrcm altitud,- 

cavare folcnt ■, & ex radicc igncm m defcr- 
tis pere-rinantes, collidendo, alnsquc am- 
bus egregie eliciunt. Raris & in fummitate 
tantnm expands ramis, vcluti corona, cin- 
gitur,paLic\fque,fedpr?grandibns,fpeciofis 
& laciniatis foliis. Julos profert albican- 
tcs, racematim copulatos,pendiilos,& ro- 
faccis tunicis involutos , qui maturitaicm 
confecuti deflorefcunt & decidunt media 
jeftate. Pinguis ex corum fummitatibus ex- 
prefiusfuccus, recentibusnonfolum, fed 
& invcteratis ulccribus felicitcr medetur . 
Folium quoq;tencrum & recens,aut levior 
arboris hujus cortex fi apponantur, tempe- 
rant & mundificant partem arTedam. Sue • 
cus e gemmis expreflus,qui facilitate refn- 
gcrandi atque aftringendi pollct, pulti de 
Tipioca inditus, calidam ventris proluviem, 
fiftit. Menfes deniqne nimium flucntes, 
turn & virulentum genitaliumprofluvmm 

compefcit. 

Traduntlndigcnarum & Imfitanoruin 
peritifiimi hoc remedium puerperis, im- 
modico menftruorum profluvio laboran- 
tibus.infignkcr prodefle,fi in modum eata- 
plafinalis umbelico apponatur, cujus rei 
venflimatcttem me prabeo. 

Nihil mirum itaque fi hacc arbor primis 
Brafiliae incolis, ut & advenis, tantopere fit 
prcedicata. Dignamcdius fidius, cujus vir 
tutesctiamnunclatentes, poftcrj fcruten- 
tur & in lucem protrahant. 

Altera cjufdem generis, cujus mentio- 
ncm fe :it Ioannes de Laet , ^imbdt'mga appcllatur , & ramo eft rubienndo , & ligno minus 
cavo , foliis vero afperis , ut loco lima? quaedain cum iis pofiint laevigari. Liquorem continct 
oleofum cjufdem cum fucco Ambaibx ufus 6c efficaciae. 

Geteras ejus facilitates & auxilia Medica quia nondum fatis cxplorata habeo filentio prx- 
tereo. An vero fit Abiegna, de qua Clufius in Notis ad Monardem, ego valde dubito. 

c \ xxni. 
T>e Anda arbore , ejujcjuefacultatibus. 

NOnprocul a littorc,in locis arenofis , nunc mediocri, nunc fumma altitudine , pro rcrrr 
temperic, exfurgit arbor Anda : quae ligno eft levi, raro & fpongiofo. Florem fcrt magnum 
& concavum, aurei colons praeluccntis. Folia illius funt laciniata, ut Mamoeira, multo tamen 
minora. Fru&um feu nucem gignit cortice duplici, exteriorc cincritio,ligneo,pra:duro <5 per- 
forata putamine veftitam,quo duo glandcs continentur,jccinorUeporino non valde difiimilcs,, 
& nuces caftaneas faporc quodammodo referentcs, licet virtute & qualitate dtffcrcnrcs. Una 
liquidem atque altera cruda manducata ,alvumducir. quibufdam fimul <Sc vomittim evekar. 
Olim magnates, turn * r facrovnm in Brafilia antiftitcs, purgans hoc 6c fahuare remedium, ce- 
teris omnibus prasferebant. Valida: eft opcrationiS; quamobrcm aegris morbo fraccis hand two 
exhibetur, nifi opportune a manu Medici corrcctorium accipiat,inqucElcctuarii aur ratm- 

rum 




d e Iacvltatibvs Simpdcivu Lib, I V. 73 

larum formas redigatur. Accipc duas vcltres caftaneas contufas & cum faccharo drfpumato 
exco&as, addito anyfi & cinnamomi momento » <*ratifllmum non folum erit meaicamcntum 
fed & tutinimum , infantibus, iifque omnibus qu ; ' purgantibus folent abhor rcrc. 

Lufitani & indigenae ex eadem nuce oleum cxprimunt , quod lychnis affimdunt , atque co 
corpus inungunt. £ cortice autem illius uftulato, incolae optimum & familiare remedium" 
contra ventris fiuxum , iifque , quibus poll aflumtam nucem , alvus immoderatius ruir fab 
miniftrant. 

Arboris cortex contufus flumina inficit , atque enecat pifces. 

Vide Iconem arboris & nucis in Lib.III.fol.i 10. Georgii Marcgravii ; quam hicrcpo- 
nerc non duximus operaepretium. 

Cap. XXIV. 

T)e Guabiraba arbore , ejufcjue facukatibus, 

•f N confragofis nemoribus Brafilias, reperitur vafta arbor , quae gentilitio vocabulo Guablrah 
*-appellatur • ligno obliquo , multifque flexibustortuofo, altifTimo infuper atque duriflimo 5 
& contra putredinem optimo. In collibus veto & campis eadem Guabiraba ad longeminoreir. 




molcmafliirgit, vix prunum ad*quans : foliaque multo minora , fmdufque fert minus agre- 
ftcs. Adeo deniqueobdiverfitatemfoli.difcrepantes inter fe uthaeaMedicis,ilkeafabns 

potiusexpcrantur. 

Florcm ff.n niveum, valdcodorifcram, ifque media azftate, mane antequamSol rorem 
cxhauferit, coiligitur, Scalembico inditus, cximix virtutis liquorem exhalat: qui refrigerans 
praefertim & mundificans , oculorum inflammationes optime temperat. 

Fruftus, five globuli rotundi, umbilicatim prodcunt, qui maturitatem fub initiumhycmis 
confecuti , nigrum induunt colorem , dulcimmique funt faporis. 

Folia variae ficuirac, quaedam acuminata & pcne figura cordis, quaedam obtufiora/ubalpcra, 
j^ cmincn- 



Gvuielm; Phonis 

rem : quarc infigncm in balncis uium prsbcnt , cahda ad fecunc urn raaura i i i 

f ijrrans, ficuti c floribus ex mis chcitur. 41 - ™nf.-*fif- alias demon- 

Quantum pulvis ha, as ligni m Carboncm redaO, , ocahs inflAtf confctat , 

ftravi. XXV. 



O A P. 



H 



% £>e Jraca- Iba , cju/que facuhatibus (ruju. 

,us arboris frafius a Brafilianis appellatur Artet-miri; prunum Granatenfcm vocant no- 
itates. Externa facie . fteqttentia , tempore , & loco natali , convemt cum Guaforab* , dc 

riusTmiru effnarat^ 

Dlullas, nee in ftuftu, nee in radice , fed omnes mfloribus & folus mfitas vututes dedent. 

Locis gaudet apricis , raroque 
rnfilvis autumbrofis nemoribus 
confpicitur. 

Floret bis quotannis , bis quo- 
quw feit fru£mm,menfe nimirum 
Martio & rurfus Septembri. Pru- 
na coronis, mefpilorum inftar, 
eleganter ornata, innumcrifque 
acinis turgentia protert , qua;, ubi 
maturuerint, flavent , mufteam- 
quehabent in fedulcedinem , at- 
que fraga quodammodo refe- 
runt fapore. Cruda potius quam 
co&aappetuntur, fuavifiimique 
odorisexiftunt&faporis. Opor- 
tet autem ut tempeftive decer- 
pantur, nam omni fruttui , pro- 
pter intenfiiTimn Solis ardorem, 
non minor injuria fit, fi paulo tar- 
dins quam ficitius avcllatur. 

Condi us qui ex hoc fru&u 
fiunt, jucunde refrigerant, ad- 
ftringuht & corroborant, locoq; 
carnis udoneorum, conferva: ro- 
farurr . aliorumque fimilium ex- 
hibentin 

Orrenim ipfc fru&us virtutc 
mcdicinali non deftituitur.Ex fo- 
liisfiquidem&oculis utpote ad- 
ftringentibus , optima balnea 
componuntur , tarn contra inter- 
nos quam memos corporis affc- 
ftus , utfupra in capitc de ulceri- 
bus diximus. Pra ceteris autem hujus fruticispartibus, radix di&is qualitatibus excellit. AtqiK* 
hoc peculiare habet , quodfummc fit diuretica , partiumquc fubtilium cc fubdulci fapore cum 
adftringendi facilitate polleat. Proinde prater eximias quaspraftatvirtutcs, henis&ienum 
aflfe&ibuscon ucit. 

Alia cjufdem generis Jraca reperitur, fed non ita frequens , qux tamen frufitum facile prx- 
ftantiorem procreat, & multo majorem. Quapropter ab indigenis Ar.icx-guacu , id eft , Arte* 
major , appellatur , quod in juftam arborem excrefcat : folioquc eft gbbro, Ixtc viridi, figura & 
fragrante odore Lauro multum fimili. Prudum fert mali mediocris magnitudine , rotimdum, 
fuperneumbilicum contincntem: carnem habet albam.carni Arac.i-mm, odorc, ilipo c 5: fiib- 
ftantia limilem : in medio multos lapi.des, pifis minoribus xqualcs, contincntem, obrorundos, 
paulum ^ompreflbs , exalboful "flavos&duros, ut nuclei ccraforum , intus continences nu- 
cleum album. Adherent hi lapides carni per multa tenuifiima filamenta. 




D E FaCVLTATIBVS, SlMPLl-ClYK ! 

C A P. XX VT 



V. 



75 



Tji (juaiaha arborc 



jnjquc j-acultatibus r 



' Agna affinitate inter fc con jundac funt Guauba £ r Araca-guacv ; ejufdem quippc non fo- 
-lum altitudinis funt, fed folia & florcs qualitate 6c facie externa conveniunt. Sunt autcm. 
folia bina fibi inviccm oppofita in brcvimmis pediculis, quae prxdita funt ncrvo & venis paral- 
lelis lunaribiis, obliq 5 difcurrcntibus & valde confpicuis, ad factum dura, inferius quidem pro- 
uiberantibus, fuperius profundis & quafi rugofis : Frudus quoque hujus granis innumcris fca- 
tent , unde & mcrito pyra GranatcnQa dicuntur : fed in eo foluni diffcrunt, qnod hi oblongio- 
res & magis flavefccntcs cxtcrius , intcrius rofaceo colore vifuntur. Digna profedo arbor quae 
Europe importata , magnatum & Principum hortos illuftret. Montibus aut filvis denfioribus 
non innafcitur , fed planitiem & campos amat. Agrcftiscue defiit, villicorum quippc induftria 
viridariis illata, numerofas plantas concipit & procreat,ut nihil frequent: u- occurrat , fru- 
duum cnim grana ab avibus & pecoribus deglutita , & mcx per alvum cum excrcmentis dc- 
pofita, locis licet arenpfis & triftioribus, altimmc gcrminant maximequc luxuriant. Aliis In- 
diarum rcgionibus communis haec arbor, ac proindc hie patriam Brafiliani negant , fed 
tradu temporis inter illas habita eft. 

Semel per annum frudus profert, qui album florem aeftate vigentem excipiunt ad initium 
hyemis: numerofoquc proventu, totis fcx mcnfibuspluviis, maximo omnium incolarum 
oblectamento dantur. Pyrahaecfto macho profunt, quae fi immatura coquantur,co fortius 
ventriculum corroborant, atquc alvum adfrringunt. Matura crocco colore nitefcunt. Melius 
fanitati confulunt, qui coda & faccharo condita, quam cr uda, mentis inferunt : odoreni cnim 
o-ratiorcm acquirunt , palatoquc magis abblandiuntur. 

Conccdendum facile Clufio &Monatdo , quod in defcriptione hujus floris & frudus na- 
tura & facie nonnihilamc difcrepent, quoniam haec &alia exotica adiiffc & experimento 
comprobalfe ipfis forte non licuit. 

Cap. XXVII. 

T>e Bacoba &• 'Banana > carumque faeuhdtibts. 

FRudus lippis & tonforibus noti,tamquc familiarcs,ui nulliprorfus in Brafilia jam reperian- 
tur horti, in quibus illi pafiim non fpedentur. Indigent tamen hie non fnnt,fcd aliunde hue 
deportatae hse plantce . Brafiliani quoque earum nomina fua lingua exprimerc non norunt. Afris 

vero atquc Afiaticis olim fuilTe notas , Serapioi & Avi- 
cenna tcftantur,qui Mufas appellant. Hujus itaque plan- 
ts defcriptionem, quam Matthiolus, Clufius & Dodo- 
nieus habent , libentcr amplcdor, paucis tamen, in qui- 
bus hallucinate funt, mutatis. 

Duo autcm funt ejus genera , .quae ob maximam affi- 
nitatem quam habent, una (quod ajunt) fidclia hie deal- 
babimus. Pulcherrimae fane plantae , five frudum , five 
folium , five culture , nafcendique modum fpedes. In 
quovisfolo, licet trifti & fiticntc proveniunt. Quo vis 
anni tempore incolae earum frudu gandent. 

Caudcx feu cramor pars arboris e foliis compadilibus 
fquamatim coagmentatis conftat, qui frud'bus decerp- 
tis ut inutilis dctruncatur, nam fenici tantum in vita fua 
frudum producit. Vcrum excifa parcntc , fexvel odo 
furculi e radice exfurgunt, qui matremrcnovant& fub- 
fequente anno frudum fcrunt. Seminibus & rami s pror- 
fus deftiruitur uterquc frutcx : horum viccm ornatifll- 
ma & pulchrc vircntia folia , unico coquc craflb ncrvo 
obduda, fex pedes longa, duo lata , fupplcnt : illorum 
germen iatis longum e medio exfurgens , crebrifquc no- 
dulis eft diftindum , cujus extremitatiturio, ovieffigic 
& rubro colore infignis, adnafcitur , unde triginta, qua- 
draginta, nonnumquam centum lobi progcrminant: Hi 
in acdibiib fufpenduntur tanti/pcr donee juftam maturitatem"onfcquantiir. 

Uterque tzmBacoba quam Banana mux horarios frudus , & (ut nonnullis placet) inter 

K 2 ncus 




GviJLIELMlPlSONIS 
ft,,* recenfentu Uferque flatus cxcitat, modice refrigerat &.vcncrcm fopitam ad,uvat. 

ftinsmereAv' enna aummat. n . j rtn A 1 ciro fiV 

Banam paulo funt iongiores cute flavefcente & quadrangulari qua dct^ fu 

ccdit mollis pineuis , imnufquc , quam Bacoba , fucculcnta : ad hoc qualita.c rngidior , ncc 

^tun^Svckiis alviprofluvium aimliatut. Bacoba brcvior eft romnctor, nulhfqs an- 
^m^^or^Scd^cOufic^OT, quo fit nt inter bellana faale pnmumlo- 
c ,m orcuDet ' Ad ignci-n arcfada , eodemque modo , quo Banana , prsparata , candem utih- 
tatl prX.' Immatnra *quc ac matura , ad ignem folemve exficcata , diu fervat ur , & Euro- 
t^lmportata, longe lateque diftrahitur. Eadem in taleolas diflbaa,cum faccharo & ovis ftixa, 
vel in placentas ad artorrc* modum , coada , gratiflfimifaporis , optimiquc <^™nti 
Inlnfula^r^W auimaximopetcluxuriat,vinuminde expnmitur , non dmdurabile> 

auod tamenincbriandi facilitate poller. c-a-ct 

Aqua vcro qus ex Bacoera trunco , pcrpctuo humorc turgente, elicitur, cum frigidiffima 
fit &adftringcns , in magno ab incolis pretio habetur , contra calidos, internos &extcrnos 
-orporisaffedus. Quibus prstereafacultatibuspolleant, Avicenna, Rhafes, AlmaniorSc 
Serapion , fufius & explicates funt perfecuti. 

Cap. XXVIII. 

T>e Mangaiba, ejujque facultatihus . 

'Ximiutr hujus arborispomum,quod CMtngaiba vocatur, nee ignorandum, nee pwetcr- 
'cundum i>:bitror , tametfi ad menfarum potius delicias , quam ad Medicum noftrum 




inftitutum faccre videatur. Tanta enim fuavitatc gulx lenocinatur, tanta iaporis eft pr.?- 

ftmr':., 



s 



?' 



deFaCVlTATIBVS SliiPLlClVM Lib, IV. 

ftantia , lit haud fciam , an venuftiorcm aut gratiorcm frudum America prodncat 

Arbor pulchra , crifpa& foecundiflima fupra altitudincmPruni Europe nonattollirur, 
quamfrudu, praxipuevcro ligno&foliis aemulatur. In quibufdam Bahix ScParanambuci 
locis inintegra ncmora hafee luxuriarc vidcas. Diftribuitfeinmultosramos, ipliqueilcnuo 
in ramufculos tenues inftar Betuke: cujus lignum & corticcm valdc aemulatur. Folia fcrt 
parva, folida, egregie virentia , binafemper fibiinviccv -^ppofita, quae in medio fecundum 
lon ff itudincm ncrvi» non tarn venulas quamlincas habent iiibtiliflimas parallclc diipofitas. 
Exfpirante hyeme, menfenimirum Augufto, florcrc incipit , ultraque novcm men cspomis 
feu prunis oncratur & ornatur. Elorcm producit exiguum, album & llimmc odorun fructum 
rotundulum,efculcntum, qua Soli cxponitur aureum,rubrifquc maculis diftindutij, Abrico- 
cum dicercs . TcnuilTima cuticula tcgitur , intufque lapillos quinque vcl fcx contmct , turgct 
lade , unde vcl levitcr preflTus nivcum palatoquc grarifiimum funditliqucrem , & licet fcquax 
acdudilis illiuspulpavidcatur, tamen manducando nihil tale deprehenditur , oriquc inferta 
ftatim liqucfcit. Inarbore numquam maturefcit , Ted decidens in terram ilico maturitatcm 
confequitur. Cujus rei ignari adventitii, & externa poini pulchritudinc illedi, ubi primis labris 
de<mftarunt, ftatim ut aufterum & amarimmum abjiciunt j quid , quod ne pecora quidem im- 
maturum curant. Probe maturum facilis eft digeftionis, ardores vifcerum domat & febricitan- 
tibus auxiliatur , ut in me ipfo aliifque multis fum cxpertus. Porro haud facile hacc poma no- 
xam etiam abunde j cjuno ftomacho manducata, inferunt: nifi quod frigida & humida fugacia- 
qne alvum dejiciunt , flatufque excitant, quod folertia muliercularum noftratium , aromatibus 
corri^ifolct. Lufitani integros frudus condiunt, nulliiquc tunc epulis cedunt. 



Cap. XXIX. 

T>e (tAbaremo temo arbore, ejufque fkcuhatibm. 



H 



a uis, 



7£c arbor mediocris eft altitudinis, montofis locis crefcens, foliis trifte viridibus , 
buccini fimilibus, filiqiiis inutilibus ex minio nigrefcentibus, miris variifque moais incur 

vatis, aeftivis menfibus confpicitur. 

Arbor cortice exterius eft cineritio , in- 
terius faturc rubentc , quem folum exper- 
tiores in Medicines ufum recepcrunt , licet 
foliis eaedem qualitates adftringentes a 
nonnullis attribtiantur. Cortex enim qui 
guftu amarus eft, five in pulverem reda- 
dus, live excodus , &fomentilocoadhi- 
bitus , ulceribus inveteratis & male mora- 
tis feliciter medetur , ipfumque cancrum 
fubinde, infigni mundificandi & ficcandi 
qualitate curaflc fuit compertum. 

Prater hscquia efficaciflimc adftringit, 
. balnea ad firmandas cfFoeminatas carnes ex 
illis conficiuntur. Potiftimum vcro mere- 
trices iis utuntur , ut laxis pudendi parti- 
bus tonum reftituant , aetatemque tuto 
mentianturj imo qua poflibile ? virginita- 
tem hoc doloprsctendant. 

Cap.. XXX. 

T>e %)mbu arbor e , illiufque 
facultatibm. 

VNicam tantum ex hoc arborum gene- 
rc in habitataBrafiliae parte , hadenus 
confpiccre licuit in pago Iguar/ica cxcul- 
tam : diflltae autem fylvae inter Guojanam 
& Paraybam fluvios iis luxuriant. E longin- 
quo profpicienti,magnitudinc,ftrudura & 
fru&u, parva citrus vel limonia videtur. 
K s Trnnco 







G V I L I E L M I P I S O N I S 

78 Truncocfttcrcnutlo, fedramismultistortuofis, inbcllcquidcmfabricatisdividitur. Ho- 

la fcrthaud magna, tevia, lstcque /i- 

rentia , guftu autem acida & adftringen- 

tia : Florem aibicantcm j?iii<>uni ex il- 

bo flavefecntem, pruno majori fimi- 

lcm, fed came durion, ii^-i pauca,quod 

intus magnum contineat lapmcm , ficut 

frudus Ucaj* , quifi maturucrit , quod 

fit menfibus pluviis, laporis fit gratiffimi 

cxacidodulcis: fin minus, adco eitan- 

flerus, ut ftuporem dentibus inferat ; 

proindeque tunc eidem ufui cui folia , 

fcilicct adrcfrigcrandu*m& adftringen- 

dum refervantur. Radix autcm, cuipe- 

culiare quid pra: ceteris arborum ra- 

dicibus conceflum , imprimis eft no- 

tanda : quod longe latcque, in divcrfa 

& crafla , pondcrofae molis tubcra fub 

terra luxuriet ; fi pondus , figuram at- 

que colorem , exterius cinereum , con- 

fidercs , majores radices Batata aut In- 

hyate* di ceres ; a quibustamen ablata 

levi pellicula , differunt: quippe inte- 

rias confpiciuntur nivcicoloris, molli 

turgidaque medulla , cucurbits plane 

fimili, qux manducata, in aquofum, 

ftigidum fuccum , eumque dulciflimum 

atquepalatogratiflimum, folvitur. Fe- 

bricitantes , acftuantes peregtinatores 

mirifice reficit , ut ipfe quampluries fum 

expertus; nequc aqux dulccdine & falu- 

britate Citrullo quicquam cedit. 

Cap. XXXI. 

T>e Cebmra-guacu arbore, ejujque facultatibus . 

CRaffitic & altitudine infignis Arbor in rarimmisnemoribus reperitur, Cebipira-guacu Bra- 
filicnfib us dicta, ad dirferentiam ejus notandam ab ea qux Cebipira-miri , id eft, Cebipin 
mtnor, abillis appellatur. Utrae- 
quc funt foliis exilibus oblongis, 
oleae fimilibus , fed craflioribus, 
minufque acuminatis , ordine di- 
geftis, & pediculis utrimque fe 
contingentibus. 

Utriufque arboris lignum com- 
mendatur, &non minus celebre 
apud fabros ad axes machinarum 
Saccharearu conficiendos, quam 
cortex apud Brafilianos ad nfum 
medicum cxiftit. Qui craflfus eft 
& compa&us, faporis amari at- 
quc adftringentis , calidus infuper. 
& ficcusin fecundo gradu. Bal- 
nea & deco&a ex illo folo fiunt 
pr&ftantiflima adverfus morbos 
a frigore natos , pedum & ven- 
tris tumorcs » dolorefque mem- 
brorum , Curimentos Lufitanis di- 
ttos , ipfam deniquc lucm vene- 
ream , non invetewtam , forin- 





DE FacVltatibvs Simplicivm Lis IV. " o 

fecns & intrinfccus adhibita , reftituunt, fudorcfque provocant. 

Cum vero abftergendi facultate fimul & acrimoniaquadam agant . fcabici , tincaequc ( s alus 
ejufdem generis cutaneis affedibus mcdcntur. 

C A p. XXXII. 



De Mured , ejufque qualitatibn*. 



ARcnofa & fiticntia Praefefturse Paranambucenfis locr . mcdiocris altitud'nis arborcs 
producunt, quarum quatuor ad minimum diverfa: fp'ecies fut nomine Mureci numc- 
rantur. Earum dux maximc celebres &in ufu habentur, Murcci-petinga. & CMureci-guacu, 
dida:. Omncs floribus pulchre flavefcentibus confpicuae funt. imdibus rocundis & race- 
matim corufcatis , eodcmquc , quo florcs , colore prxditis : foliis autcm 6c cxteris crcfcendi 
modis inter fc difcrcpantes, ficut ex imaginibus conftat. 

Frudus maturi gratiffimo qui- 
dem acore palatum vellicant , fed 
ftuporcm tandem dentibus infe- 
mnt ,fimulqueaftringendo inten- 
se refrigerant. Qnapropter probe 
condiri folcnt & loco Berberis , 
quibus fapore & efficacia fimi- 
les funt , xgris ad exftingucn&am 
fitira & Stomachum rccrcandum 
exhibentur. 

Prima, harum, utpore frudu 
minus filveftri , a me maximc fuit 
expetita , & in officina repofita. 
Ejus quoque corticibns retia & 
coria tinguntur & contra putrc- 
fadiones muniuntur. Barbari ex 
iifdem potioncs conficiunt , ad 
purgandum alvum , quod a me 
nondum comprobatum eft. 

Cap. XXXIII. 

De fito> alias %)rape-guacu 
arbore /jufque qualitatibus. 

H/Ec Arbor eft pyri Europxx 
magnitudinc , undiqnaque in 
prxfedura Paranambuccnfi ob- 
via 5 qua,*, ficut ob fruduum rarum 
afpedum multis nota 5 ita paucio- 
ribus ejus radicis qualitates pro- 
be conftant. Si ulli fignra, colo- 
rc,totaque prorfus facie, raccmos 
u varum e longiiiquo adfpicicnti 
vidcantur, hujus fane arboris frudus funt, quorum uvx tamen inutileshabita;, ligncacqnc in- 
tusexiftunt. Toto anno apparent , vcrno tempore la:te navcfccntcs , moxtriftisminiatico- 
loris fiunt , nihilque promittunt , ut neque folia , ncquc lignum ipmm arboris : fed totum in 
cortice radicis, quodadrcmnoftramfaciat, confiftit. Cujus efficacia indomita adturban- 
dum & purgandum corpus , tarn altc a natura pofita, ut non impunc ab impento vulgo 
tradetur. Qujppe dubit'o anplur'cs calamitatcs ex illius abufu anoptatosfucccfiuscx opor- 
tuno ufu, promanafie viderim. (Idem de Utfanaca & Angel'm cogita.) Ncc mirum, cum 
unufquifquc idiota ad Mcdicina: Sacraria afpirare audens , nee rcmedii agentis , nee fubjedi 
paticntis rationcm habeat, loco medicamenti, vencnum porrigat. 

Cortex enim hujus radicis , qui faporis eft acris & calidi in pulvcrcm redadus ab indi- 
gents & robuftioribus agricolis Lufitanis contra invcteratas obftrudioncs capitur indif- 

crcta 




so ,G v it i 

crcta quantitate, femipugilkis cj rarer 
benigniore medicamento , median- 
tibus tamen corrc&oriis , & quse 
vim purgatricem infringunt, ficut 
oportet fieri ex judicio Medici, pne- 
cipue circa validiora X incognita 
fimplicn. 



ELMI PISONIS 

Mihi rarior fuit illius ufus, idquc nifi deficicnte forte 



A P. 



XXXIV 



T>e Guabipocaiba arbore : 
ejufquefacultatibus. 




CTJm primum haec Paunorii A- 
mericanorum luftra intrarcm , 
in ftuporcm me pene dedit , vaftif- 
fima & pulchcrrima Arbor, hi- 
bernis menfibus innumcris rofa- 
ccis floribus confpicua , ceftivis, in- 
finitis caiTia: fiftulis , inutilibus , du- 
plo officinarum cratfioribus & lon- 
gioribus onufta , Brafilianis Tapyra- 
coana didm. 

Nee minus in admirationem nos 
advenas rapuit, vicina: cujufdam, nc 
dicam, affinis mediocris altitudinis, 
arboris pulchritudo, riorum elcgan- 
tiaminimc, licet nttularum magnitudine fuperiori cedentis. Huic enim ex oculis viridibus 
prorumpunt flores comofi , au- 
rci , mox plumarum inftar fe exten- 
dentes , qui in fummitatibus ex ru- 
bro purpurafcunt , brevique per- 
cuht. 

Neutra harum arborum in dcnfis 
umbrofifquc filvis , fed apricis cam- 
pis nafcitur. Hanc ego Siliquofam 
arborcm nominavi , quod vix fibi 
.conftcnt incolae de genuino nomi- 
ne. Quidam Portugalli Paovetho&z 
JPao molle^ dixerunt j- quod cortex il- 
lius adeo mollis & rugofns exiftat. 
Parum admodum dirTcrt ab ca arbo- 
re , quae filiqua dulcis Dodonaeo , 
Officinis panis S ai Joannis dicitur: 
floribus enim decidentibus, quod 
fit menfe Martio, filiquse fuccedunt, 
dulccs, tortuofse & deformes , pri- 
mum quidem virides , mox maturi- 
tatem confecutsc, fiunt nigra & pu- 
trefcunt. 

Poliis quoque rotundulis.eodem 
ordine congeftis, St fibi invicem op- 
pofit.u vcftitur. 

Ligno eft admodum flexuofo, 
corrice rugofo , molli & cincrci co- 
lons, ficut quoque radix, cujus facultatcm medicam hie paucis pcrftringam. 

Ejus medulla ex albo flavefcens, a leviori cortice libcrata, in taleolas diilccatur, exque aqua 
fontana maccrata per no&cm fub dio , &aliquotiespota , nonuni malo medctnr. Urinam 
enim cun&antem cit, rcnum & vcficac obftruftionibns opitularar , cjufque deco&um velfo- 




lum Gonorrheas reftituiflc vidi. 



Diluxum 



de Facvltatibvs Simplicivm L i u. I V. 
Dilutum hoc fubamari nee tamen ingrati eft faporis, Iurepeba, & ^yimbuayemho, aunuli. 
Partium valde eft tcnuium, & adftridionem quandampoftfc rclinquit. 



Si 




C A P. 



XXXV. 



De Zamouna, eju/que 
facultatihus. 

SI quae adipectu mirabilis 7 excelfa 
fane eft hare arbor Zamoana , uC- 
dem locis quibus Cabireiba confpi- 
cienda. Qua; fnperiori & inferiori 
trunci parte , ordinaria: eft craftitiei, 
led in medio duplo plus obefa, inftaL 
mulicris uterum ferentis , adeoqne 
tnmida apparet , u*: pcrcgrinantem 
attonitum remorctur. Totus tr un- 
cus fubftantia eft intus alba , mcdul- 
lofa &c plane fubcrofa : extcrius ci- 
nerei colons , validis& horridis fpi- 
nis a pede ad verticem ufquc obfefla. 

Ponderofi illius rami, quinque 
foliis acuminatis & oblongis ve- 
fciuntur. 

Ex turgidis hifce Ipinis rafts & 
contufis, fuccus elicitur eximius, 
cujnsvclcxiguaquantitas , inflammatis&involuntarielachrymantibus oculis affri&us , me- 
detur ; turn manifefte quoque viftun acuit, atque robuc illi addit. 

Cap. XXXVI. 

De (*Andira Ibaiariba five 
JngeJin^juJ^facuhatibus. 

MEdiocris pyri altitudinis haec 
Arbor,fub nomine ^yingel'm 
Lufitanis notiftima , hinc inde in 
ncmotibus, inhac prxfcfttiraPa- 
ranambucenfi, confpicitur. 

Ligno eft duro , cortice cine- 
reo, foliis Lauri fimilibus , fed mi- 
noribus , oculis feu gemmis nigri- 
cantibus , e quibus plurimi flores 
fragrantes , copulati , purpureo & 
coerulco colore infignes , prorum* 
punt. 

Eru&um profcrt ovi figura <5c 
magnitudine , primo (annate viri- 
dem, fed mox nigrefcentem. 

Era&o duroputamine , granum 
feu nucleus apparet, ingrati fapo- 
ris , cnmadftriclione quadam, cu- 
jiis pulvis ventris lumbric s ex- 
pugnat , ea tamen cautione , ut in- 
fra fcrupuli pondus exhibeatur, 
ne medi^at -entum in venerium 
abeat , quod quibufdam imperitis 
aliquando contigit , cum infantibus illud incautc cxhibuilTent. 




Cap. 



GVILIELMI PlSONlS 



Cat. XXXVII. 

T>e Cambuifive Myrto fiheflri , ejuf^uefacultatibus. 

IN pin<niioribus prafedura: Paranambuccnfis terris circa Olindam duxfpccics arbufcula- 
rum c^^diasmihiinnotucrant. Qux ob fragrantiam , adftridioncm foliorum , no- 
rum 6c fruduum, Myrti filvcftris nomcn mcrito obtincnt. Prior arborefccns, ccrafum nigram 
per omnia externa amiulatur, fi lignum, ramos, folia, flores & frudus confidcrcs : cxtcrum in- 
terna qualitatc camfuperat, quod folia 6c 
flores optimi non folum fint odoris, fed fru- 
dus nigri admodum fint faporofi , grata ac- 
cedence adftridione , omnibus pariter In- 
colis expetiti, & in foro publico venales. 
Poftcrior autem frutex Myrtm eft rubra , 
quantumque magnitudinc praedicte cedit, 
tantum digaitate illam fuperat , acproinde 
frudus non tantum inter fecund* menfae 
delicias, fed & Pharmacopcae habentur. 

Frutex hicadfpedupulcherrimus eftfo- 
liis fragrantibus , laete viridibus , oblongis, 
acuminata &fibihinc inde appofitisdeco- 

ratur. 

Semcl per annum floret , tempore Brafi- 
lienfi verno , Sole ad Scorpionem acceden- 
te, tamgrato odoreolfadum quamniveo 
colore vifum reficiens. 

Frudus crocci baccarumfunt magnitu- 
dine , rotundo umbclico pr&diti , qui fi an^ 
tc ingreflum Solis in Capricornum avel- 
lantur , fucco turgent Optimo , fed tan- 
dem fauces , fi multum illis vefcaris , con- 
ftringunt. CxterumStomachum rcficiunt, 
corroborant, aftumquc fedant. Nulluseft 
mcolarumhujusdeftridus, qui non ad fru- 
dus & folia hxc utiliflima confugiat, 5c 
medicamentum fibi ex ipfis conficiat , five 
intcrno, five extcrno malo conveniens. 
Succi & fomenta illorum , tibiamm impri- 
mis ulceribus , atque aliis malis , adftrin- 
gendo& mandificandomedentnr. Balnea 
fntesra, tarn fluxibus alvi , quam uteri dica- 
ta, cum feliciffimo luccefiu adhibentur. Omnia denique bona polhcetur h*c American} 
Myrtm, quae dc Europxa Audores paflim teftantur. 

Qux nunc brevitati ftudens omitto. 

Tertiaquoque^mfpecieshic reperitur, cm* Myrtm alba appcllatur , fed infrequentior 
eft, ncque a me hadenus in ufus Medicime applicata. 

Prsftantiorislconem hie adjungimus. 

Cap. XXXVIII. 

T>e Loco, ejujque facultatihis > &-ujk in Medicina. 

VErfus diftridum Portus Calvi in prxfeduraParanambucenfi , Celebris eft Lufitanis Empy- 
ricis plama , qnx Loco ab illis dicitur. Cujus Brafilianum nomen raihi aliifque eft in- 
cognitum. 

Nafcitur tantum circa oram maritimam locis fiticntibus : folia habet parva, oblonga , 6c ad 
lingux figuram acuminata, glabra, 6c Myrti foliis fimilia. 
Caules ornate exiguis floribus albicantibus veftiuntur. 

Radix quamfundit copiofe , magna: eft effkacix , calctinfignitcr 6c fubamarum habet la- 

porem 




rcnum & vchcce cxpeiut miruni in moumii. a uiiuhiuu* oc uoioriDus noiarum, ulccrib 
vctcratis , imprimis autem a luc venerea rclidis (quod hie frequens eft) medctur , fi illo mcdi- 
camento membra affeda bis tervc de die laventur. Quamobrem factum hoc remedium habe^ 
tur omnibus quibus innotuit. 

Cap. XXXIX. 

T)e Cuipoum arbore, cjujquedotibm, 

MUlti multis & eximiis dotibus cxcellere hartc arborcm tcftantur. Ego pauca, fed vera, 6t, 
qua ipfe fum expertus, dc filveftri hac arbore Cuipouna, quae floribiisflavis decoratur, cx- 
hibeo. Succns e cortice rafo cxpreffus & cum aqua limpida mixtus , ulcera invcterata mundi- 
ficat & purulenta, caquc carnc rcplct. 

Prstcrca codemfucco atramentum conveniens elicitur, quo etiam ad tingendos pannos 
iitLintnr. 

Cap. XL 

T)e JxAunduy-gmcu > LuJitanisTinhoes ddHrafil \ eju/queuju 

in Adedicina. 

ARbornmBrafilienfium vixullaautla3tiusprovenit,aut majori foliortini umbra lnxuriat, 
quam quae has nuces catharticasprofert, ob facilem potius proventum & perpctnum 
frondium virorem , quibus pulchrc horti muniri folcnt , quam ob fruduum pracftantiam ex- 
petita. Ejus ramuli amputati, omni anni tempore, omni terras vel leviter immifli , paucorum 
dierum decurfu virefcunt, & novas cmittunt plantas , frudufque fere per totum annum fcrunt. 
Quos tamen vulgus , quod ufum ab abufu diftinguerc nefciat, contcmnit. Nam imperita mul- 
titudo, utrcrum no varum eft ftudiofa , gulasque dedita , nucum pulchre flavefcentium venu- 
ftatc&jucundo fapore illeda, avideillasvorat, undevomitu& ventris torminibus mirum 
in modum exagitantur. Nonnulli exemta membranula, quae mecfias illas dividit, noxiam vim 
toliiperperamexiftimant. • 

Arbuftula hasc non alte afifurgit , interquc frutices 
arborefcentes habctur. Ramuliseftnodous, fpongio- 
fa medulla ; folio mucronato & glabro , fructibus ro- 
tnndis pendulis & copulatis , quos matnros paritcr & 
immaturos fcrt : hi a Sole poftea excodi & arefadi de- 
hifcunt, & nuclcos intus nigrefecntes oftendunt - y quo- 
rum tres in qualibet nucc , veluti in cellulis dc feptis 
contincntur ac dividuntur. Pincis Europaeis funt fl- 
miles, fedpaulo majores, verum juglandc minores. 
Interius albefcunt & funt pingucs ; calidae ad tertium, 
ficcse ad fecundum gradum. Et quodammodo palato 
lenocinantur, ita ventriculo funt infenfiflimse, nam 
tres vel quatuor nuclei manducati deglutiti , crudos 
humores ilico provocant , provocatos per fuperiora 
& inferiora cxturbant, tanta vehementia,- ut in vita? 
difcrimen, prascipuc imbecilliorcs nonnumquam conjiciant, atque alexipharmacis & opia- 
tis ruentes humores fedarc ncceffe fuerit. Sed ut legitimus earumufus conftet, indiuturnis 
obfttudionibus vifcerum naturalium imprimis conveniunt : quatuor ant quinque nuclei ma- 
tuii, fi a pelliculis intcrioribus & cxtcrioribus liberentur,& mox leviter torreantur Sc macerati 
e vino, additis corredoriis cxhibcantur. 

Porro ad rem familiarem , ufumque domefticum hxc arbufcula a multis cxpetitur : ex 
nucleis cnim oleum quod exprimitur, clychniis afftmditnr, quod inventum Brafilia Lufi- 
tanis debet. Teftatur Monardus cap. iv. de oleo Cicini , in Nova Hhpania pro infigni 
cathartico refervari , cjufque qualitates quas illi attribuit , hujus oleo nucis quoque pro- 
price funt. Quamobrem nomine potius Monardus & Clufius a nobis difcrepant , qui 
Curcas hunc frudum vocari teftantur, idquc fub Ricinifpecie. De qua tamen ipfe meri- 
to dubitat. 

L z Cap. 




34 



G V I L I E L MI 



P I S O N I S 



N 



C a i». XLI. 

T)e luripeba, ejufcfue facultatibus . 

n • r s*,h* duo ciufdcm generis, fed nonejufdemfexus,fruticesnafcuntur in areno- 
Omme >Iuryeh duo c uU , ^^ ^^ ^^ ^ uterque gmmincos 

fis Branhs lo - ^Xcopulatos 6c e brevi pediculo pendulos. 



fcrtacinos, more; 




Prior, & quidem mas, paulo foetrina eft minor, ad hominis altitudinem vix afcendit , folia, 
que habet minora, nee multum finuofa , caulemquerarionbus fpinis obfitum, floremBora- 
<Tinifimillimum,fedmaculatiorcm. m . r , r - r i„ • 

° Pofterior altior, fpinofior, folia habet grandiora , a tergo hiiugmofa & fpmofa ornate, Jaci- 
% niatc&faturcvircntiaj florcm eundem cum mare, fed nitidiorem. Uterque ob Median* 
ufumquotidianumofficinisnotimmus. ,.,„,., «.,_ -r 

Polia enim & fuccus temperandis & mundificandls vulnenbus & ulcenbus adhibentur , eif- 
oue egregie auxiliantur . Licet autem amarum quid fapiant folia & radices , ficut Cichoreum 
& Pumaria, tamen inter calida vix recenfentur. 

Omnium autem maxime radix virtute & emcacia excellit , multoque amanor exitht , prx- 
cipue vero Maris, quscpartium adeo cfttcnuium. Quippe folumilliusdocodum, unnam 
cundantem educit. Ad hepatis & paraftatum obftrudiones tollendas loco radicum aperien- 
tium , cum fucccflu Gepe adhibetur. Ufque adeo invaluit ejus utilitas & prceftantia, ut a doctis 
pariter & indoda plebe cxpetatur & inter facta reponatur. 



Cap. XLI1. 



De <S\damanga frutice , eju/que facuhatibtis. 

Ammgd Brafilienfibus dida , frutex eft trivialis arborefcens , ubique obvius , quern U- 
-vapratos Lufitanorum vulgus appellat. 
Flores fert multos pendulos &luteos ; Scpoft hosplurimas filiqnas oblongas copulatas , 
primumauidemviridcs,fcdmoxnigras& putridas, 6c frcquensfemenin illis contcntum. 



M; 



deFacvltatibVs S m p u c i v m Lib. IV. s 5 

Folia habetcitriishaud diffimilia, paulo tamcn longiora & molliora , 6c qualitate refri- 

gcrandi 6c abftergcndi prxdita. 

Prater alias dotes , quibus 
cxccllunt, vulncribus atquc ul- 
ccribus opitulantur, partefquc 
vitiatasrcparant.CujusrciChi- 
rnrgi noftri non ignari, ca in 
quotidianum ufum colligunt. 

Raro vidcas viatores iter fit- 
fciperc, nifi probe hoc reme- 
dio inftruftos. 

Snccus olcofus denique c 
filiquis cxprefllis , ad maturan- 
da apoftcmata refervatur, cV 
applicatur cum profpero fuc- 
ceflii. 




A P. 



XLIII. 



(quod utrar urn, ita 



T)eManacajrutice>ejuf. 
que facultatibm. 

Ocis umbrofis , maximc 
-■—'circa Aldeam Tapiarica lu- 
xuriat Frutcx arborefcens Ma- 
naca, corticc gry/co , ligno du- 
ro quidem, fed fragili , ex albo 
cineritio , foiiis acuminatis. 

Flores fert exiguos, quo- 
rum alter cceruleo, alter vero 
maxime jucundum) laftco nitore nitefcit : Menfe Januario vegetns & valde 

fpeciofc florefcens confpicitur, 
atquc integras filvas infigni fta* 
grantia Narcifll jcmula implet. 

Flori fiiccedit ftudus baccie 
Jnniperi fimilis, fed inutilis. 

Radicem habct magnam , fo- 
lidam & albicantem , cujus me- 
dullofafubftantia inpulverem re- 
da&a, magna in Mcdicina polli- 
cetur & prjeftat. 

Incoke pa:ne omnes,tarn Lufi- 
tani quam Brafiliani , licet magni 
jcftiment, tamen ob indomitas 
operationcs ha&enus in ufumad- 
mittcre vix aufi fuerunt. Quippe 
pcriculo non vacat hoc genus 
medicamenti , quod nimis vio- 
lenter corpus fupernc & interne 
moveat. Quamobrem tantum 
hominibus robumfllmis exhibeti 
folet , idque additis corre&oriis , 
turn &juitaobfcrvata dofi, qux 
Scammonei potins inferior quam 
fupcrior eflc debet : ad illud enim 
validum medicamentnm proxi- 
me accedit hcec radix; vcrum non 
ita infipida eft , amarorc enim 
& acore non plane deftituitur. 




L 3 



Cab. 



§6 



GVHH L JJ I 



P I S O N I S 



Cap. XLIV. 



D 



T>e Tavimirioba , ^«^«e «/& /» Medicim. 

Uum gcncrum Pagimirioba in Brafilia rcpcritur , quam Lufitani toi <fe W?* nominate 
a quotidiano ufu. . 



Orobi fpecies judicatur. In qualibct 
terra, prcecipuetamenarenofa, acfponte 
fua nafcitur. Frutefcentes funt plantae, 
florc cereo , longLs & tennibus filiquis. 
Saturerubefcentibus, quibus fcmen ro- 
tundum, cinereum continetur. Quali- 
tate utraeque funt intenfe frigidae , facie 
vlridi fimiles , exceptis foliis , quorum 
uni acuminatiora, alteri rotundiora exi- 
ftunt. 

Plants lippis & tonforibus notce funt 
ob ufum & frequentiam, quod nimirum 
folia earum contufa & fuccus recens ex- 
prcflfus anoque infcrtus, praefentiflimiim 
quafi Antidotum fit contra calamitofum 
illud & familiare animalcuium. 

In omni denique inflammationc , im- 
primis tibiarum , fomenta ex illis confeda 
plurimum valent. Qfyta , quod quae mu- 
cronatis foliis cxiftit, felicius hare prae- 
ftet , atque in ufum frequentiorem ve- 
niat . Prater refrigerandi , de obftruendi 
quoquc qualitate poller ; aqua enim ex 
floribus & foliis faepe pota urinas fortius 
movet quamOrobus, ardorefque renum 
& veficae temperat. 

Rotundiori quae eft folio , agricolis 
CMatta pafta di£ta , ulceribus & anthra- 
cibus,quod calores extrahat, applicatur. 
Ex foliis quoquc ejus aquae impofitis & 
putrefa&is, crafia quaedam & unguis fub- 
ftantiaemanat , qua unguenti mundifi- 
cantis locopanimutuntur. 

Cap. XLV. 

T>e Qtmara Iuba 9 ejujque facultatibus. 

TRes Camara fpecies mihi innotucrunt , frutefcentes & e quovis folo emergentes , facie 
non folum externa , fed infitis quoque virtutibus fimiles , quae calidae & ficcae haben- 
tur ad fecundum gradum: neque differunt, nifi quod una illarum reliquis paulo magisar- 
borefcat. 

Duae flore gaudentcx" aureo rubri colons 5 tertia autem florc albicante. Hae omncs exi- 
guo funt florc jucunda tamen Scinfigni fragrantia, aromata redolent. Ex his tribus, tarn 
foliorum & florum elegantia, quam odore medicaque qualitate, Camara Tuba, quae flore 
eft rubro & ftirpe omnium minima, caeteris antecellit . Folio eft Meliflae, {cd paulo mi- 
nori , tamque odorifero , imprimis fi fricetur , ut vel potifumum propterea ad ufum ex- 
petatutc 

Balnea inde conficiuntur optima , tarn ad roborandum interne , quam mundificandum 
extern e , inultos namque cutis affeaus,ipfamquefcabiemabolent. 

Poft flores fequitur uvula baccis plena viridibus, magnitudine baccarum Sambuci , 5c 
jvula cum baccis fimilis eft frudui chamaperielymeni Clufii. Digna eft haec Camara, qua: 
inter fativas plantas excolatu;- , tamobpuldiritudinem, quam ob ufum. 

Quarts 




de IaCVltatibvs Simplicivm Lib. IV. a 7 

Quarta denique Camdra-mm dida ceteris annumcratur , cubitum ionga , caule tcnui & 

lignofo , flore umco , cxiguo , lu- 
tei coloris , qui ( quod mirandum; 
quovis anni tempore fe aperir dc 
die hora undecima , manctque cx- 
panfus cd fecundam pomcridia- 
nam , at ' ic omnes fimul tunc ea- 
dem hoi dauduntur , ufquc in po- 
ftcrum diem : quod ficut vcriffi- 
mum, ifa rarifllmum eft vifu, film- 
mo. ne percgrinantibu , obleda- 
mento exiftit. 




A 



p. TLYI. 



De <>Ananas , ejujque f 



qU: 



a, 



Iitatib 



us. 



ACtum agere nonnullis vide- 
bor , quod frudum toties de- 
fcriptum & ad vivum exhibitum 
hie denuo producam.Verum cum 
ea prcfequi fit inftkuti noftri , quae 
Praxinacque ac Hiftoriam Botani- 
cam illuftrent 5 proferam quae de 
K_Anema* qualitatibus, turn ab aliis, 
turn propria experientia didici. 
Rede quidem in comparanda re- 
rum novarum notitia, follicitein- 
fitas vires inveftigamus : fed non 
minus intereiTe exiftimo , etiam 
indies cognitarum hcrbarum & 
fruduum ultcriores dignitatcs la- 
tentes fcrutari, ficut in hoc & mul- 
tis aliis veriffime mihi contigit , & 
proculdubio fejpiffimc mihi & aliis 
pofthac continget. 

t^AnAfiM, aliis Nana , Monardo 
Tinas didus,nemini in Indiis credo 
ignotus,facileque optimus frudus 
hortcnfisinBrafilia, fecundaequc menfs obledamcntum&omamcntum, fivccrudus, five 

faccharo conditus , ex- 
fiftit. Altilis hujus Car 
dui fpecies cinai*, in 
modum nafcitur, fpicis 
compadilib. inftar cri- 
ftarum,in fummitatibus 
emergentibusjfoliis ob- 
longis, fpinofis, & in 
fpeciem gladii mucro- 
natis. Menfibus aeftivis, 
Sole exiftente in Capri- 
como , maxime vigct . 
Exiguafemina feu gra- 
na fubrufa in fupcrficic 
pulpae latitant . Extu- 
berantlbus bullb ex na- 
vo albicantibus cxterius 
pafiim diflinguitur, & 
quafj 




GVILIELMI PISONIS 

sS < ^ ,• Tj^f,.,,Anc nnn fnccocorrofivo immodiccfumto 

P ri t 1 Situs foptosfufcitat, & imprimis ftomachum naufeabundum reftituit. Addo, 
rcacat , 6. F»; d ^prcffuni , urine, fuppreiTioni & dolonbns nephri- 

tic tot^ mm^o^c venen,, nnpLis fuceo ^fcr- adverfatu, Idem illius 

"LttcSopcOT liquor ftillatitius e frudu vi ignis extradus, fi modica quan- 
tir i?c cxhibcatur : nam fi lai-ius concedatur , vafa urinaria infeftat , adeoque corrodendi qua- 

tc pollet , ut non tantum linguam & palatum fancier , fed & in cultro , quo fecatur , morda- 
cSrisvcftigia relinquat , idquc intenfius , fi non probe maturus fiicnt. Atque tune pr^gnan- 
t bu non minus obeft quamftr^. Febricitantibus , turn vulnenbus vel uleeribus infefta- 
tis prorfus abftinendum ab hoe frndu 5 adco enim humores aceendit , ut non folum impediat 
reftitutionemscgrorum, fed & in pejus cos difponat. 

Quapropter miror optimum Monardum , frudum Ananas fngidum & humidum dixnTe. 
MimTs fallitur Chriftophorus a Cofta , qui calidum & humidum efle affirmat _ 

Silvcftrcs qnoquedantur ^irutnas, ex Carduorum familia , qui nunc humi , nunc altis ar- 
bori uus Q .pcrnafcuntur , quos tanquam inutiles pnetereo , & ad Cap. x l. Bdlonii Ledores 

remitto. 

Cap. XLVII. 

c De c Bctys > yel c Betre 9 cjujque facuhatibus. 

FRcqucnS turn infilvis, turn in ruderibus urbis Olindjc cfTe fokt Betys , frutex elegans , vcl 
potius arbufcula quatuor aut quiaque pedes alta 5 caudice redo , nodofo, digitum craffo, 
pallide viridi & per totum pundulis albis nota- 
to. Supcrius ad aliquot nodos , ramulos adipi- 
fcitnr identidem nodofos & cjufdem cum cau- 
dice coloris. Inramishabct folia, adquemlibet 
nodum unum , & fimul unum julum . Folium 
quodlibet quinque , fex aut feptem digitos eft 
longum , lingua: ngura , pallide viridis feu fub- 
flavefcentis coloris , fuperius fplendens , craiii- 
tie Lauri foliis pene fimile. Denique pipcris ftirpi 
Sarmcntis , caule & facie extpna fimillima. In 
hoc tarn en differ t , quod folio <3c frudu paulo 
quam piper eft grandiori. 

Juli qui ex ramulis dependent , formam pipc- 
ris longi mentiuntur , fed infipidi funt & nul- 
lius ufus . Verum licet frudus fatuus fit , radix 
tamen fapidiffima eft 6c celeberrima -, nam & 
aromaticum quidfpirat, & Zinziberis praftan- 
tiam fapore , colore , atque' odore aemulatur , 
pracipue fi recens fit , tunc enim dignitate illi 
vix cedit. 

Foliorum Stradicum decodum colicum do- 
lorcm fedat , dolores membrorum mitigat, ven- 
trem flatibus turgidum componit , pedumque tu- 
mores ex frigorc natos amolitur. 

Idem praftant balnea & fomenta indc con- 
feda. 

Prater hancBetyn, alixadhuc, inter quascft 
Betys foemina , in faltibus reperiuntur , julis gra- 
cilibus & exiguis botrorum modo congeftis & 
pcndulis. 



Cap. 




de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 



89 



Cap. XL VIII. 

T>e J\(hambi , ejufque facultatibus . 

OLim ncgle&a planta , in filvis & ncmorofis dumtaxatlocis repericbatur 5 tandem cognitis 
illius virtutibus, hortis eft illata. Pro vario naturae <Sc culturac lufu, variis modis ex- 

crefcit & faciem flibindc 
mntat. Herba eft caulc fa- 
tis crafifo , lignofo , tereti , 
geniculate) , qui portulacae 
modo partim humi fcrpit, 
& hinc indr fibras in tcr- 
rara a fe demittens, radices 
agit , partim afllirgit. 

In ramulosmultos varie 
difpanditur , gcniculatos , 
duos fibi ubiqj oppofitos, 
in iifque ad fingula genicu- 
la, bina folia oppofita ha- 
bet, interdum & plura,inac- 
qualis magnitudinis : in ex- 
tremitate autem ramnlo- 
rum,quinque,fcx,feptcmvc 
folia fibi invicem appofka 
funt. 

Qnodlibet autem folium 
figuram fere cordis habct> 
oblongum,& in ambitu le- 
viter ferratum (quaedam& 
laciniata ) coloris dilute vi- 
ridis. 

In cxtrcmitate ramulo- 
rum flores proveniunt fo- 
litarii, magnitudinc cera£ 
minoriSjCoftantes fblo um- 
bilico rotundo finefoliis. 

Semen in nmbelico (fufco 
per maturitatem ) ovali fi- 
gura,planc comprcflum,c>. 
fufco gryfei coloris iplen- 
dentis. 

Radix filamentofa , tene- 
ra, albicans. 

Piofculus, quern fcrt cha- 
memclo non multum ab- 
limilem , terrae mandatus , 
paucorum diemm decurfu 
profilit, plantamq-, afpectn 
non minus qnam efticacia 
nobilcm producit. 

Calida & ficca eft in tcrtio gradu, lingnamqne prsguftata vcllicat. La&ucas cactcrafque hu- 
mcttantcs & refrigerantes hcrbas , qua; pro acetariisfolent apponi , temperat , & fapore aro- 
matico imbuit & commendat. Praeterquam quod tcnuitate partium & caliditare intenfa cal- 
culum frangat , vis peculiaris contra colicos affe&us illi ineft. 

Flatus & obCtrufltioncs ex frigorc ortas diffipat, fi intus afliimatur , autbalncis, fovendo 
corpori concinnatis , injiciatur. 

Potcntia antidotali proeftarc & toxicofummeadverfari, cxperimento compertum habeo. 
Itaque quod vidi hie referam: Brafilianus quidam Bufonem na&us pragrandem & veneno tu- 
midum , fucco floris & foliorum tcrgo leviter inftillato , cum confeftim enccavit. Nee tantum 




90 GVILIELMIPISONIS 

animantia venenata cxftinguit , fed&prxcordiahominum adverfus vcncnamunit , fi mane 
&ventriculo adhuc iejuno mandncetur. 

Aquas hydropicorum fclicitcr cducit , & roburaddit vifcenbus. Indigent ad firmandam 
valetudinem , pultibus c UKaiutihoc* faftis , banc hcrbam indunt , non fine profpero fucceffii. 
Cum pitcibus quoque folet coqui & egregie convenit. 

Cap. XLIX. 



De Qta-apia, ejufquefacuhatibus. 



SEcrctumhujus herbs Indigenisdebemus, quiprirai illius vittutcm nobis rcvelarunt. Pu- 
filla eft planta&deprefla, fed qua: humilitatem prseclaris dotibus abundc compenfet. Ex 
radice enim vel duos digitos lon- 
<*a , & pennam olorinam crafla , 
nodofa feu verrucofa , filamentis 
ad latcra,& inferius tenuibus pra> 
dka,exfcrius e gryfeo flavefecnte, 
intcrius alba, tres vel quatuor pul- 
lulant pediculi , tenues , teretes , 
ttcs aut quatuor digitos longi, qui 
quillbctunicum folium fuftinent, 
obrotundum vel oblongum , te- 
nerrimum,fupcrius fplendide viri- 
de, inferius paulum albicans , ha- 
bens nervum , & inferius venas 
tranfverfim confpicuas. 

Florem fert in proprio pediculo 
rotundum, umbdicifigura , floris- 
Bellidisaemulum, multis (taminu- 
lis conftantem , ex quo femen 
provenit minus Sinapi. 

Radicem fundit pro mole fua 
fatis craflTam , tortuofam & cepa- 
rum more fibratam, ejufdemfere 
cum Pecacuanha prxftantiae & effi- 
cacix, undc & Pecacuanha abufive 
a quibufdam appellatur. Cu jus vi- 
cem in vomitu ciendo , & alvi pro- 
fluvio compefcendo egregie fup- 
plet. Eo tamen difcrimine obfer- 
vato, quod primam fuam dignita- 
tem a virtutc antidotali fortiatur, 
cujus vices an aliunde mereatur, 
cxperiri nondum licuit, quam quod vifcera retris foliginibus liberet. Lufitaai prater hanc, ab- 
ditarn quandam & occultam qualitatem radiciincflc contendunt. 

Differt porro a Pecacua nha , quodadvomitumproritandum minus fit valida, nee pari effi- 
cacia humores pcccantcs per fuperiora exturbet : quo fit , ut radix , quae odore & faporc alter! 
ceuic, majoriquantitate exhibeatur. 

Indigent integram plantam contundunt , & fucco praelibato virus a ventre excludunt : a 
colubris kefi aut fagittis venenatis percuffi, eundem antidoti loco , vulneriinftillant non fine 
fucceffu. Datur hie & alia Caa-apU fpecies, priori per omnia fimilis; exceptis foliis , qua: qui- 
dem ejufdem funt figurac , fed in ambitu ferrata & hirfuta , quidam & pediculi horum raris ve- 
ftiuntur pilis. 

Cat. L. 

T)e d/fcaricoba > Lujitanis Erva do (jifitaon , eju/que T>mhts. 

Et de Jgnape. 

PLanta reperitur praftantiflima , locis irriguis, maxime vero circa rivos & aquas falicn- 
tes , qua; ab Indigenis ^Acari^oba t a Lijfitanis jErva do Captaon appellatur. Folium habet 

rotun- 




de FacvltaTievs SimpLicivm Lib. IV. 
rotundum, glabrum, & /atis crafiiim , atque Nymphea minori perqnam fimile, 



91 



--"" • *.«wx..*i*, , — - — «- > —j j~~jr..~„ umiuii ^»-ivjuain limiie. 

FJorcm fcrt ex lutco albcfccntcm . Radicc gaudct multa, albicantc , humi repente & 




quafi nodis diftinda,longa, bulbofa ,fucculcnta, & Pctrofelini quodammodo faporcm rcfe- 
rente. Eft tcnuium parrium & calidamm , guftatu perquam jucunda & aromatica. Praecipuae 
qualitates quae hanc hcrbam commendant, inhacrcnt radicibus , ititcrque apcricntcs haud 
poftrcraum locum mcrcntur. Hcparis & rcnum obftrudion.es, & intemperiem calidam emen- 
dant , tarn fclicitcr , ut nullum remedium illis praetulcrim. 

Inter illas herbas quae mundo Occidental cum Europa funt communes , Nymphea eft , His 
Jguape dida, quxlacubus&ftagnispaiTim innatareconfpicitur. Ejus folia &florcsficut ex- 
terna facie , ita qualitatibus admodum conveniunt cum communi Europaea , iifdemqucfunt 
ufibusdicata, apud omncs paflim incolas. Quippefolia fola, tibiamm ulccribus, inflain- 
mationibus & eryfipclafi applicata , medentur. 

Oleum radicis Nymphea quoquc praeftantiflimum exiftit , atque contra internos & exter- 
nos affect us calidiores in quotidiano ufu receptum. 

Radices hae Aguapea didae , longae & fucculcntaefunt , codaefivelcviter afiatx intermedin 
camenta alimentofa numerantur, & pro epulis apponuntur inter acetaria. 



Cap. LI. 

T>e 3\(hambu (juacu , Jbe , Figuero d Inferno* 



R 



Icinum duorum gencrum producit Brafilia, majorem quidemunum, minorcm autem 
alterum. Uterquc eft arborefcens, fpeciofa facie, nee (ilvcftrisfolum, fed & hortenfis & 
altilis. Caulibus eft proccris & florc ex albo lutco , floribus vero pulchcrrimis , ftellatis & in- 
terfedis, latiflimeque fc extendentibus . Virct perpetuo , jundimqul viridia femina imma- 
tura , nigra vero mat lira & cineritiis maculis diftinda profcrt , a Lufitanis Carapatos appellata, 
quae echinatis lappaccifquc inclnfa ccllulis , mox fpontc crnmpunt , pinguiquc ac mednl- 
lofa fubftantia turgida, & quovis anni tempore colleda, in Sole cxficcantur , arcfada con- 
tunduntur & ex aqua coquuntur, oleumquc fupcrnatansab indigenis cxcipitur. Bclgac vero 
& Lufitani olivarum inftarfolent cxprimcrc. Lychnis affiinditur, coquc olci defedus fup- 
plctur. Nee proindc tamen igncbilcj quum omnibus paiTim incolis in ufu fit quotidiano 
contra affedus frigidos tarn internos quam cxternos; ita ut optimi olei Enropaei vicem 
praeftct. 

Calidum habcturadtertiumgradum. Refolvitapofthemata, & matricis ventrifque tor- 
mina & flatus illitumdifcutit/prodcft tinnitibus aurium • reftitiiit tenfos convulfofque ner- 
vos. Trcs vel quatuorguttulae, ex conveniente liquorc fubindc perosvel anum exhibits, 
fanantrigidos articulorum affedus & fimul alvum laxant. Cutem quoque a pfliora, reliquif- 
que cxtcrnis corporis affedibus vindicat. Umbilico inundum lumbricos pucrorum cx- 
pugnat. 

Semen illius catharticumeft, & multo validius quam oleum: hiimores enim crudos per 
fupenora&inferiora extutbat, ac proindc prneparatione indigent. Convchit infpiritu vini 
optimo, lococorredorii, macerarc femina multa, & inde unciam circitcr e cochlcari cxhi- 
beri , ut venter benignius a craftis humoribns cvacuctur. 

Si ipfa feminis grana in fubftantia accipcremalis, minus tutum exiftimant incolae , fcptc- 
narium numcrum excederc , licet Dodonaeus id fuadcat. 

Folia aqua vel accto macerata Herpeti authujus generis affedibus mederi praetcr Diofco 
ridem , teftcm habeo quotidianam expericntiam. 



M 2 



Cap. 



0-1 



G V I L I E L M I PlSONlS 



B 



Cap. LI I. 

T>e Tangaraca , ejujque facultatihw. 

RafilienfesT^^, £iifitani£mi <fo Ar/o , appellant cundcm fruticcm , idquc non fine 
ratione, quod facilitate fingulari deletcriapollcat, & homines sque atque ghrcs intcri- 



mat. Ejus tres rcperiunrrrfpecies. 

Prior, quae maxime noxia eft, florem producit, pnmo albicantcm, mox aureo colore 




nitefecntem: folia autem kte virentia, acumi- 
nata, fefquidigimm circiterlonga, & multis 
nervis atque venulis diftinda. 

Pofterior folia fert priori quidem Tangaraca haud difllmi- 
lia , fed longiora & trifle viridia : Florem autem fature pur- 
purcum & umbilicatum , cui fucccdit frudus rubo filveftri 
haud diuimilis. 

Licet autem foliis , floribus ac frudibus diffcrant ntne- 
que hae plantae , ligno tamen, natali folo, & proceritate con- 
veniunt. Casterum ubivis fere in triviis obviae , qualitate vi- 
rulcnta Arfcnico vix cedunt. Tanta fiquidem turn folio , 
turn imprimis flori 5c femini potcntia ineft, ut manducata , 
.confeftim hominem interimant , nifi quantociuspraefentif- 
fimo Antidoto obviam eatur. 

Nullum autem praeftantius alexipharmacum , quodquc 
effkacius noxam hanc expugnet , hadenus extat , quam 
ipfe hujus plantae radix, quae contufa & ex vino aut alio 
aliquo convenienteliquorepropinata, aegrosfxpe in inte- 
grum reftituit. Ufqueadeo benigna mater Natura , faculta- 
tem non minus falutarem , quam mortiferam eidem plan- 
tie infndit. Sicut fufius didum in tradat. de Antidot. 




Cap. 



be Facvltatibvs Simpligiym L i b. I V, 9$ 

Cap. LIU. 



<S* 



De Ietkucu five Mechuacan > hemcjue^Batatas , Inhamcd 

<iAmenduini$> 

INtcr fru&us fubterraneos alimentofos primum locum merentur , quos Batatas , Inhamc , 6c 
Amenduinas nuncnpant vulgo. Batata quidcm diverfifunt coloris, ice* qualitatc congencres, 
nutrientes > magnoque incolarum commodo in vittum ccdunt. Pingues funt & dulccs atquc 
flatulcntac : hyeme demum ob multam uligincm maturefcunt, &in hortis tantum excoluntur. 
Folia illius magna , glabra , faturate viridia , fupra terrain rcpunt. Florcs fcrunt exterius dilute 
virides, interius candidos. Ut videre eft apud Marcg. pag. 1 6 . 

Quiautcmltzhame dicunturfuntponderofiores, multoquemajores, fed viliores quam Ba« 
tat a, filofi ac tuberofi, a pauperibus folummodo expetiti. 

Inhame de S.Thome, Brafilienflbus Car a , Congenfibus Jguiquoaquecongo , planta eftcaule 
quadrato, &paulumhincinde contorto- longiffime repit fuper terram aut etiani afcendit 
fepes, longiffimeque fc propagat : nam ramuli illius terram contingentes, flbras protiudunt 
& novas agunt radices.' Interftitio feptem aut etiam plurium digitorum ad caulem proveniunt 
pediculi duo oppofiti, quinque aut fex digitos longi , itidem quadrati , quorum cuilibet infidet 
folium Sagittalis noftratis figura, novem aut decern digitos longum, latum circiter fex, ubi la- 
tifiimum, quod lata viriditatefplendet, folidum, feptem aut novem nervis ex pediculi infe- 
dione prodeuntibus & per longitudinem difcurrentibus , inferius prominentibus , fuperius 
profunde jacentibus , in extremitate acuminatum. Crafia eft radix , unum pedem longa , cu- 
ticnla excinereofufcaveftita , fub' qua flavefcit , intus autem habet carnem fucculentam &. 
quafi ladefcentem. 




Inter i^Amenduinat radices , oblongs praeftantiores , quae duos cineritii coloris nucieos, 
optimi nutriment! & palato gratos,fed flatulentos,atque ad Venercm incitantcsjoculamento 
includunt , ut merito piftacei fubterranei dicantur: ex Africa hue deportantur. Ignobilio«*es 
bulbi rotundi Tamaotarana a Brafilienflbus nominantur. 

De ea nunc agamus radice, qux Lufitanis Batata depurga alias Mechoacanfirafilimis Iitkuctt 
appellatur : paffim in agris & locis incultis proveniens, nullaque olitoris induftria tra&ata aut 

jl/ i cxculta, 



GVILIELMI PlSONlS 



rW.ta *dco rer omncs divas luxuriat , ut omncm tcrram pcne implcat : Eadcm plane eft f a . 
Xs L cffic-icia plants , foliorum & radicis , cujus eft Mechoacm in reliquis Ammcx partibus. 
1 <pede< eft convolvuli leu Smiiacis , nam caulis illius farmentofus eft longiffimc ferpens & 
fcanoVns mrlt m-ilaris , lcntus , ruffus , atquc ctiam viridis. Folia fuo propno pcdiculo inni- 
tunm^umimdigftumlonga, figura cordis, ut vulgo pingitur , duabus ad latera aunculis , ad 
U&um'tcnera, unum aut etiam plures di- 
fc-, ^ lon*a. faturate viridia, infenus ncrvis 
& vcnulS tranlvcrfis confpicua ; nullum 
habentodorem prxterhcrbaceum: caulis 
aurem incifus lactam edit fuccum. 

Florcs fert convolvuli magnitudine & 
figura , pulchcrrimos , albob & pauco in- 
carnato'dilutos extcrius , intusautcm pur- 
purcos, menfe potiffimum Julio: quiubi 
decidcrint fuccedunt femina , pifi pcne 
magnitudine, fufci colons, vcrum haud 
rotunda , fed quafiduce particular exfeda; 
cflcnt , ita ut fermc triangularis fint figura:, 
qua: menfe Scptcmbri coiliguntur. 

Ejus autcm radix pinsuis , alboque fuc- 
co turgens, gummofa eft atquc infipida: 
cxtcrius obfeure cincrca five fufca, refi- 
namquandam recens fundit; interius eft 
alba. Colligitur opportune circa menfem 
Odobrem : in taleolas circulares diffeda, 
filoque tranfllitim execpta refcrvatur , & 
contra omncm cxternam injuriam vult 

defendi. 

Calida in primo & ficca in fecundo gra- 
du cenfetur : Blande & citra noxam pur- 
gat': fed quia agit in vifcidos potiffimum 
& craflos humores, indiget vehiculo & 

ftimulo corrcdoriiloco. 

Puivisexvino infufofolopraflat^ dra- 
chmauna adduas & ultra, & foecula illius, ut in Motboram obfervatiombus fupraoftendi. 
ConditursE & conferva:, qua: plurimac tarn e Hore , quam ipfa radice mint, non folum mat bom 
faporis, fed blande laxant atque aperiunt. 

Plura qui fcire volet, confulat Monardcm, Dodonaeum, atque alios. 

Cap. LIV. 

T>e Caapebajllmjquefaculta* 

tibus , &-ufu. 

CLematiti non abfimilis, tenaci 
ac prxlongo farmento , nunc vi- 
cinas arbores ornate confeendit, 
nunc humi inftar colubris rcpit haec 
Hcrbaj ob fimilitudinem Cijto de Co- 
bras , ob eximias virtutes & prcfta'n- 
tiam Erva de nojfa, Senhora a plebe 
Lufitanica cognominatur. Tenuif 
fimo eft folio , rotundo , teteque 
fcmpcrvirentc; Radice tortuofa, e 
cincritio nigricantc, & digitalis cir- 
citer craflitiei, fijuvenis fit, fmvetu- 
ftior, brachium adxquat , nigraque 
cxiftit 





A1U1L. 

Subftantia intus eft folida, compada & pingui, non multi, fed tamenfubamari faporis, 
artium calidarum & tenuium. 

Floret 



partiu 



DE EacVLTATIBVS SlMfLlCIVM LlB. IV. 93 

Plorct planta menfe Iulio , & femen fcrt magnum colons rofacei , e capfulis (lupuio fimilu 
busj prominens. 

Ego dupliccm radicis fimul & foliomm ufum fum cxpertus. 

Radix in taleolas fc&a, perque aliquot dies fubdio in liquido convenienti maccrata , vini 
mam ilii communicat , nee ingrato adeo fapore aut cerevifiam , aut vinum , quo diluitur, 
imbuit •, quin potus ordinarii loco azgri illo utuntur , quod renum , ureterum & veficas obft-u- 
ciionibus medeatur. Ufque adeo Calculi expellitmateriam (licet rarius hie detur hoc .1 a- 
lum) ut Magnates Lufitani aliud nullum medicamentum huic praetulcrint. Casterum haec tan- 
topcrc pracdicata herba ,' non tantum ptoptct virtutes jam di&as , fed & eximiam , qua contra 
venena valet , facultatem , ab illis expetitur. Quippe fuccus ex recentibus foliis exprefliis , fer- 
pentum fanatjnorfus : radix autemcum foliis contufa,& e vino haufta,veneni intus aflumti 
vim retundit, penitufque expellit. 



Cap. LV. 



T)e Tajaoba , ejujcjue uju. 



D 




Iverfas Braifica-'fpecies novus hie otbisproducit , quarum folia Tajaoba , ab Indigcnis vo* 
cantur. 

H arum una al- 
ba exiftit, cujus 
folia edulia,uti&: 
radices,laxant ali 
vum: altera Man- 
gar apeuna , cujus 
folia funt fatura- 
teviridia,ut& ra- 
dices itidem:cor- 
tices & caules 
funt rofacei co- 
lons: hujusnon 
folia , fed radi* 
ces dumtaxat c- 
dules: tcrtia,qu?3 
Tajaoba vc\Man« 
gara-miri appel-* 
latur , cujus folia 
funt minora & 
duriora ncc edulia , fed fola radix. Quarta eft Tajaoba fil- 
veftris , alias Tajobaraon di&a , & nonnullis Mangara bra- 
va. Ex qua profanum & fuperftitiofum vulgus philtra, 
aliaque fimilia , nee minus ridicula confici poffe exifti- 
mat. Radicem autem ejus vere caufticum effc, cjufque 
loco profpere ufurpari , cxperientiam teftcm habeo. 
Quippe prseter balnea quae ex iisfolis contra morboscu- 
taneos , turn imprimis frigidos articulares , apprime con- 
ficiuntur , membra quoqueaffe&a, previa Scarifkationc, contufis rcccnter radicibus frican- 
tur cum optimo fucceflu. Mox cataplafmata ex iifdem , parti dolenti undiquaque imponun- 
tur : qux fi per vices aliquot reiterentur , inveterata quaeque mala , citra rccidivse mctum , ex- 
terminarefolent. 

Quue alia praeterca Brafficarum genera haec tcllus producat , ad Medicinam ulterius fpc- 
ftantia, fedulapofteritas, ut fpero, inveftigabit. 

Cap. LVI. 

T>e Inimboja ,fiDe Siba de Traya, Lujitanis. 

ASpcre cchinatus ille&vix tra&abilisOccidentis frutcx, infilvisarenofis&littoribr'- 
tientibusabundepullulat acjucunde virefcit..Lobosechinoidesquos C. Clufiu? vocat, 
profert, duabus vcl tribus fphsrulis lapidcis refertos. 



GviLIELBI PlioNIS 

Radix cms eft gracilis & dura , tolas albicans, calida ad tcirfnm gtadnm, & fapow amari. 

Hujus rcfina ad pugillum , plus mi- W 

nufve , aflumta, excitat vomitum. 

Contraque ilia venena potifiimum 

operari tcftantur Empirici , qua: 

icnte vires fuas dclctcrias exferunt 

& tardc vitam depafcuntur. 

Cap. LVII. 

^(bandi^ipcr longumguf- 
que facilitates. 

IN arborefecntis fruticis pene al- 
titudinem aflurgit filvcftris plan- 
ta, qua: Pimknta dos Indios aLufi- 
tanis vulgo appcllatur. Caulc eft 
faturatc vircnti, & maculis albis di- 
fhn&o. Folia fcrt levia, ut Araticu, 
&oblonga: piper ornate produ- 
cit longum , idque crc&um , pri- 
mumcx viridi flavefcens , mox Sa- 





turate viridem colorem acquirens. Oricntali piped oblongo, 
craflitie nonnihil cedit , efficacia licet ncutiquam inferius. Aro- 
matici eft faporis & infignitcr urentis , praefcrtim fi matnrum 
media aftate deccrpatur , fenfimque fub Sole arefcat & ni- 
grefcat, atque tunc calidum cenfeturin fupremo gradu. Di- 
giti eft longitudine , conftansfolis quafi granulis , congeftoor- 
dine, (plantaginis inftar feminis) difpofitis : fcmclqnc tantumin 
anno provenit. 

Pafiim in terra folida & pingni , maxime antem circa oppi- 
dum Olindam conipicitur. 

Quoniam antem tot Capfici Brafilienfis fpecics in hortis 
aluntur , hoc piper non admodum expetitur. Pharmacopolia 
ctiam minus illo indigent , ob rariorcm illius in Mcdicina 
ufum. Scd tamen radices & folia , cum fumme Tint fortia, 
ctiam exficcata & diu refervata , vicem herbarum calidamm 
& corroborantium , ad balnea concinnanda , contra univer- 



famillam frigidorum morborum cohortcm, abunde fupplent. 



Cap. LVIII. 

T>e Safiyjhe facade, ejufque uju. 

GRamen junccum ad hominis prope altitudinem , ex radicula geniculata jnncca , alba , ex- 
furgit, caulc primumfimplici, inftar culmifiliginis,tcreti, quipoftca in aliquot folia fin- 
ditur graminea, angufta, in medio album ncrvnm fecundum longitudincm habentia. Nullins 
eft odoris, nee florcm gerit ncc femen. Solo, ut plurimum, efficto , nafcens , radices Tub terra 

lonse 



De FacvltAtibvs Simplicivm Lib. IV. 97 

longe lateque agit,& mire luxuriantes extcndit, novafque hcrbas tenaccs & duplies protrudit, 
quib us Indigent pleriquc & Lufitani utuntur, ad membrorum vulncra Uganda, morfufque 
ferpcntum,quo minus virus ad corafcendat,conftringendos, donee vulnusfanatumfucrit. 

Scd mifla hac fuperftitione , vires Scfacultatespotiuscommendo, quxilliusradicibusjun- 
ccis fucco gcato turgentibus , infunt. Multis enim profuiflTe cxperientia comprobatum eft, 
fi deco&o illarum, pr&fertim quibus male fuit, ex fumto aliquo veneno, utantur. 

C a p. LIX. 

De Iaborandi > ejufque facukatibus e> ufa. 

TTa veteribus Incolis & noftris dicituu hodie hxc Planta : quae in duas fpecies difpefcitur. ,U- 
•^traqiie illarum nobilis eft & falutaris. 





Prior in fruticis altitudinem , inquc terris tantum folidis & pinguibus crefcit 5 folio 
& flore Lauro fimilibus. Caulibus aflurgit minimum digitum craftis , per longa inter- 
valla nodofis, teretibus & fature viridibus, qui ad nodos habent ramulos itidem nodo- 
fos. In his & illis folia vel adpofita, vel etiam alternatim pofita, a fex ad decern digitos 
longa, faturate viridia, fplendentia, &in cxtremitate mucronata. Semen julisinhaeretintenfc 
calidum & urens. Radice eft tenui & luxuriante, in qua hujus plants dignitas quafi tota confi- 
ftit. Ad tertium gradum calida eft & ficca/ubtilium partium &caufticarum, pyretrique vicem 
merito fupplet in praxi. 

Pofterior ob eafdem qualitates, licet non asque intenfas , idem nomen obtinct , eftquc fruti- 
cefcens, ocymononmultumabfimilis, ficcisac fitientibus locis gaudens , fuafque virtutes, 
non minus quam prior, in radices transfundens. 

Utriufque radicum qualitates Brafilianis, qui illas Lufitanis & noftratibus revelarunt , adeo 
commendantur, ut inter Panaceas hodie habeantur, ufumquc in Medicina prxftent eximium, 
& vicem Antidoti non raro fuppleant. Pugillus fiquidem recentis radicis contufus , cquc gc- 

jy ncrofo 






C V 1 I I E I 11 I PlSONlS 

nci-ofo vino piopinatos, vim veneni per fudotes & urinas cxturbat. Ciijus rci fpecimen Batba, 
r „mqucndamedidiacvidi,lpcaantcExcell.Nanav.Comitc 

Mot dact denique acote loco Stetnutatoru Mutates edit cftcOus, turn peculiar! v, atttaftiva 
locc , mafticatorii alte pituitam e capite ad os derivat.ocolofque a perpetttts catharns vmd.cat. 

Cap. LX. 

T>e lacuacanga , aliis Taco Caatmga , ejujque facultatibm \ 

TNiiumcrainBrafilia arundinum filveftrium genera repcriuntur. Praeter eximiam illamfati- 
ly am Sacchari cannam , reliquarum omnium facile rcginam , in ncmoribus exfurgunt admo, 
dum excelfa: plumifque vcftita: , ut ar- 
boram altitudinem, tibia: verohuma- 
nx craftltiem adasquent. Qua: dam du- 
riorcs , fagittifque funt dicatae. E qua- 
rum radicibus deco&is , lixivium con- 
tra capillorum defluvium concinnatur. 
Plurimx quoquc dantur alix , quas (1- 
lentio pr'acterco , ob ornatum vel ufum 
ab opificibus dumtaxat aut agrorum 
colonisexpetitx. 

Una reftat qua: ufum in Mcdicina 
pracftat, bulbofa & Temper virefcens , 
lacuacanga ab Indigcnis nominata. 

Caulis intcrnodiis rarioribus & mol- 
lioribusdiftin£tus , amplis& crams fo- 
liis eft confpicuus-.c cujus vertice,com- 
pa£tus,fquamatus , figura pyramidali & 
fpeciofe rubefcens flos, progerminat. 

Egregia haec Arundo, fpongiofa pul- 
pa, acidoquefuccoturget. Inter fecre- 
tiflima & optima habent remedia con- 
tra Gonorrhcam , manducare multum 
hujus cannae , caque Tola renum , vefi- 
ca: 6c gcnitalium immundities expelli 
tradunt. Ego fuccumillius acidum ex- 
primi , certaque dofi , addito conve- 
niens fyrupo , aegro bis de die cxhibcri 
confultius duxi, & multum profuiflc 
fum expertus. Ea tamen cautione, ut ufus illius frequens vitetur, quod fuo acore ventrictilum 
infeftet , genitalibus quoquc obfit , qucmadmodum in multis vidcrc contigit , qui temere illo 
utebantur. 

Cap. LXI. 




T)e Sapifms, ejufquejhcuhdtibus. 



IN vaftiffimis & diflitis Brafiliae faltibns, dux vel trcs infigniuni & fragrantium arbomm 
ipecics repcriuntur, qua: ^sfnhuiba a Brafilienfibus dicuntur. Quarum alia: nigricant , alia: 
albicant , ac proinde Cedro branco vel Cane la ob odorcm di£ta.\ Qux ^Anhuyba-feabya a Bra- 
filianis, merito ab Hifpanis Pao funcho nominatur, quod infigni funiculi fragrantia totam 
domumrepleat, tamipfum lignum (quode cineritio flavefcit Sandali inftar) quam cortex 
& radix. PcoindeMonardidcfcriptioni circa lignum Sajfafras non acquiefcendum , licet ac- 
curate ufum& abufumejus defcripferit : nam cum de dclc&uck: praeftantia partium arboris 
ngit, corticemdignitatelongifTime fuperare&excederc lignum teftatur, & Saffajras florida: 
decorticatum lignum vix dignitatis ullius efic affirmat, cum hoc Brafilicnfe eximia: virttitis 
& dignitatis habeatur, atque a cortice liberatum in aliquot annos immune fcrvetur. 

Ad hacc fortioris odoris eft & cfHcacix, atque fecundum caloris & ficcitatis gradum execdit. 

Tcrtia autcm fpecies ^iuhuiba.miri , quantum duabus prioribus magnitudine inferior, 

tantum vlrtutibus fnperior , omnibus paritcr incolis in quotidianos ufus rcpofita. Fo* 

lio eft Lauri, fed minori, fru&u odorifero & nigro, ubi maturuerit, coque (imul cum 

foliis, 



de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 99 

foliis, ligno, radice intcnfc calidis ultra fccundum gradum ; corticc eft coloris c cincreo trifle 
rubefecntis, cjufdemqu'c qualitatis. 

Dcco&a ex his non tantum contra lucm Vencream , fed & alios plurimos morbos a frborc 
natos adhibentur 5 fudorcs deniquc & urinas movent, turn vifecrum obftrnaiones, atquc uteri 
intern pericm frigidam tollunt : languidos imprimis amorbisChronicisrcfufcitatos, hydro- 
picos quoquc ab aquis jam liberatos, a recidivae metu liberant. 

Cap. LXII. 



De Iupcanga , ejujquefacultatibus. 



E 



Andcm quam Chins radiceni vulgo vocant , hxc quoque producit terra : fed Pfcudo- 
Chinam, de qua Dodonaeus& alii fcribunt, frequentius, camqne admodum nodofam 

& lignofam, quam ipfe aliquo- 
ties e terra , in Tcrritosio impri- 
mis Paraybienfijubicopiofenaf- , 
citur, evulfi. 

Scd nc quis fallatur,tres omni- 
no reperiuntur fpecies, licet pau- 
cioribus cognitae , quae omnes 
fub eodem nomine comprehen- 
duntur, obfummam quam inter 
fe habent fimilitudincm 5 quas ta- 
men fiin ufus applices,diftingue- 
re necefie eft : quapropter cligcm 
da eftquae magis crafla , glabra & 
rubefcens eft : quae facile ex ma- 
gnitudine pedis plant ae, turn & ex 
infrequcntioribus caulium fpinis 
internofci poteft. Ejus brachia 
fpinis acutiflimis hinc inde obfi- 
ta, Clematis inftar , vicinas arbo- 
res,earumque fummitates,finuo- 
fis flcxibus ample&untur. Folia 
fert Plantagini haud diffimilia , & 
baccas croceas ad aureum colo- 
rem vergentes,ac racematim pro- 
venientes. 

In hac planta cum nihil fit fere, 
quinab aliis Scriptoribustra&a- 
tum, & ad vivum fit exhibitum, 
follicite aut prolixe diflercre ope- 
rxprctiumnonerit. Eautifolcnt 
ad eadem mala expugnanda, quae 
in Europa expelli folcnt : tametfi 
Chinenfi (ut,quodfentio,dicam) 
dignitate & pratftantia fubinde 
nonnihil concedat. 




C a p. LXIII. 

De Iamacam, Vrumbeba, &• laracatia, earumque facukatibus atque uju. 

SI in ullaBrafilise planta mirus naturae lufus , ccrtein hac Carduo fiveficufilvcftri apparct. 
Vid. Marcg. Icones pag. 116. quippe adco inter fe variant, pro natalis foli diverfitate, ut vix 
omnes ad eafdem fpecies quis referat , nifi flore & frudu , turn interna qnalitate convenirc de- 
prehenderentur. In diffitis enim & denfis nemoribus , ad quae vix adituspatcbat, aliquas com- 
munis arborismagnitudinemfupcrare, inlittore vcro fiticnti aliquot vix fruticis altitudincm 
adsequare videbam. Truncus e terra primum,nunc triangulari, nunc quadrangulari figura,uni- 
cus.crafius, horridis fpinis obfitus,profilit. Ex quo multi deinde, ramorum loco fimiles,trunci 

jv 2. produ- 



IQO G V I L I E L M I P I S O N I "S 

nroducuntur; hifce flores haud inodori, albi , Nympheac majorcs fimilis , adnafcuntur. Quibus 
mox , atfivis mcnfibus , fucccdunt frudus mbri , ovi anfcrinifigura & magnitiidinc , multaquc 
nigra & exigua femina, candidrflim* & fucculcnta: coram fruduum pulp* , intus con- 
tent immergunmr. Prstcrquam quod ob delcdabilcm fruduum fragrantiam & ob fuccutn 

ex acido dulccm, abaefluantibus expc- 

tuntur: fcbricitantibus imprimis & bi- 

9 -?k liofis convcniunt rcccntes, quod grato 

core palatum afficiant,& fitim fedcnr, 

\ I ]* f dcniqye Cor & ventriculum mire rc- 

ilf\ \ Y / n/Adt^'J fi ciant - Succus dcniquc ex hac planta 

&?Sh m ^^Y / /X.Am *^3 extradus , febribus ex bile natis mc- 

detur. 

Admiratione quoque digna eft niti- 





! 






fi 



^ 



ditfima h*c arbor , VrurumheU Brafilienfibus dida , ex familiahorum carduofum five ficuum 
Indicarum. Quae in defertis Mediterraneis tantum reperitur 5 ac 
propterca licet in ufus Medicinae nondum fit recepta , neutiquam 
eftpraetereunda. 

Trunco eft admodum fpinofo , eoque rediflimo Taracatia , et- 
iam fpec'ies lamaearu , vere Pinum diceres , fi redirudinem & al- 
titudinem confideres, verum in ceteris differt, quod foliis po- 
tius fe invicem protrudentibus , quam ramis in arboris fummi- 
tate.decoratur, qua: rotunditate & craffitiepalmam, longiffimis 
fpinis digitos manus aemulantur. Diffitae hujus arboris nuper a no- 
bis detedae frudus , mihi ^ fcnioribus Brafilianis mecum pere- 
grinantibus , kadenus minus innotuerunt: Caudicis medulla eft 
Sambuci medulla facile mollior, quae feda arbore continuo ex- 
ficcatur , abitque in leviflimum pulverem, qui .'decidit, moxque 
ablato fpinofo cortice , relinquitur fcapus concavus , arundine le- 
vior , miris cancellis , quafi ex arte mire fabricatus : qui fi ab igne 
accendatur, flammam luculcnter fovet, facifque loco nobis iter, 
facientibus de node inferviebat . Quamobrem fumma indu- 
flria inde hue , tibiae craflitiei , viginti circiter pedum longitudi- 
nis fcapum transferri jufli , & nunc in Horto Academico Lugdu- 
ni Batavorum, apud ClariflT. Profefibrem D, Yorftium refervan- 
dum dedi. 




Cap. 



H 



T; 



be Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV* ic% 

Cap. LXIV. 

De Tot'mcoba , Lujitan. Tulgera , cjufquefacuhatibm. 

Erba ultra tibia: altitudinem vix aflurgens, folio oblongo, nunc maculato, nunc imma- 
culato , nine indc per paludo/a & aquofa loca ftagnantia con/picitur , Perficarix per 

omnia fimilis, unde earn Pcrfica- 
riam Americanam appellare placuit. 
Radix illius command intenfiorc 
fervore & acrimonia linguam infi- 
cit , Europeumquc Hydropipcr non 
tantum fuperat. 

Fomenta e foliis veteres membro- 
rum dolores diflblvunt , frigiditatef- 
que abolent. Pubi fiepius applicata 
urinas e frigore cun&antes ciunt. 
Caeterum rccens herba inter cauftica 
primas tenet , cujus rei non ignari 
Chirurgi , ea quotidie utiintur con- 
tra ulcera putrida. 

Cap. LXV. 

T)e Ipecacuanha, ejujque 
facuhatibus. 

*Andem ad decantatas has falu- 
tiferas radices ordo nos deducit, 
quae prater facultatem purgatricem 
per fuperiora & inferiora , omni 
veneno eximie adverfantur. Nee 
credo praftantius remedium adver- 
fus plurimos morbos ex longa obftru&ione ortos, imprimis inventris fluxibus medendis, 

in hifce terris reperiri 
facile. 

Duje exiftunt fpecies, 
• neutra a nemine, quod 
fciam ,' defcripta, ea- 
rumve qualitates exi- 
mise in lucem protra- 
ct. Utraque eidem 
ufui dicata , fed gradi- 
bus facultatum, turn & 
fac.ie, & natali folo, dif- 
fer unt. Una enim ea- 
rum humi dcpre(Ta,exi- 
guior in pratis crefcit 5 
Tulegio non admo- 
dum diflimilis, nam 
caulis fotois lanugino- 
fis exfurgit multis : al- 
bifejj flofculis cingitur: 
radix illius eft craflfa, fi- 
lofa, albicans, a Lufi- 
tanis ad differentiam , 
Ipecacuanha. Blanca di- 
&a , qux , quod minus 
turbet corpus & venc- 
nis validiflime reflftat, 
jeque pueris ac gravi- 
dis exhibetur. 





?L 



Ai- 



102 GviLIELM.lPlSONlS 

Altera eftiongitudinis fcmicubitalis , trinis vd quinis tantum foliis ornata. Gaudct lods 
Gpacis,&tantuniindcnfioribus reperitur nemoribus. Infummitatc caulis baccas producic 
nigras,fcdpaucas. Radiceefttcnui,tortiiofa,nodofa, fufci colons , fapons ingrati , amari , 
catidi & acris . Exficc"ata in multos annos refervatur, nee facile vires deponit. Ejus in pulvcrcm 
redacts dofis eft dragma • in infufo , dragmx , plus , minus , dux. 

Utriufquc quotidianus eft ufus , malunt tamen diliitum , quod vcl unius noctis iub dio ma- 
ceratione aut acticne in aqua,Medicam fuam virtutem abunde liquoribus communicet. Poft- 
ea caput mortuum refervatum, denuoque eodem modo praparatum, in eumdem ufum cx- 
hibetur •, minus quidem emcax ad purgandum vel vomendum , fedmagis adftringens. ]ta ut 
radix ha:c non folum materiam morbifi cam,licct tenaciffimam,a parte affecta revellat, eaniq ; 
per fuperiora expellat , fed & aftringendo vifcerum tonum reftituat. Praterquam cnim quod 
fiuxibus ventris ,'aliifque morbis medeatur , venenis adverfatur, vimfque, turn, occulta quali- 
tare, turn manifefta, per vomitum ftatim expellit. Quamobrem religiofe a Brafilienfibus re- 
fervatur , qui illius virtutes primi nobis revelarunt. 



Cap. LXVI. 



T)e Caiatia > aliis Caacica > ejufque 
facultatibus. 



PRsftantiftlma hasc Herba , merito a Lufitanis Erva 
dos Cobres eft appellata , quod colubrum morfibus fe- 
liciftime medeatur , nee ulli Antidotalium herbarum di- 
gnitate cedat . Lippis & tonforibus , tarn ob infignem 
ufum, quam frequentiam notifllma, quodintriviisubi- 
que crefcat , omnique folo gaudeat. Exigua haec Panacea. 
lacticefcens eft inftar Efulae, foliis Mentha? non diffimili- 
bus, fed longioribus paulo & anguftioribus exiftit, iifque 
criftatis , fed admodum triftis & fature viridis coloris , 
cauliculis ad rubedinem vergentibus, radicibus miniatis, 
temchinc inde infertis , humideprefla totarepitplanta. 
Ita ut licet afpe&us imbellis ac'ignobUisut,qualitate ta- 1 
men interna compenfetur. 

Quipperecens maftkatavel contufa, &morfui Ser- 
pentum applicata , dolorem non folum fedat, fed ipfum 
'venenum validiffime extrahit , & vulnera reftituit in integrum . 

Sicca vero , & in pulveremredadta, ft e convenienti liquore, ad pugillum cxhibeatur> 
munit cor , virefque a veneno lapfas reftituit. 

Cap. LXVIL 




I 



De luricuam, ejujque facultatibus. 

N umbrofis Brafilise nemoribus crefcit Herba lurkuara Btzfilicnfibus appellata, foliis qua- 
tuor utcunque craftis , palmae magnitudinis, & inftar Afari rotundis, fed exterius paulutn 

afperis & minus glabris , fucco multo , eoque utiliflimo turgentibus. Folia quippe h$c, 

five integra , five contufa , ter quaterve applicata , maligna ulcera Venerea mundificat & 

reftituit. 

Radices ejufdem plants exficcatae fi contundantur,&cx aqua lurepeb* ,8c liquore nucis 

Cocos dio expofitce , aliquoties propinentur , Gonorrheam virulentam & calorcs expellit. 

Cap. LXVIIL 

T>e Capiipuba , ejufque facultatibus. 

npAmctfi pauca habeam qux de hoc gramine dicere poffim , non tamen cam prxtcr- 
A eundam duxi . Lufitani p e de GaUinha optima comparatione appellant , qu\>d fumnii- 
tates hujus. herbs in tres unguiculas dcCnant. Ubiquc locorum maximo proVentu con- 
fpicitur. 

Ejus 



DE FacVltatibVs Simplicivm L ib. I V. 163 

Ejus radix contuft&c convenient^ ^^ , ut te 

ftantur 'omnes Indigent Brafilia-. 

Gap. LXIX. 

T)e Sal fa do 7 ray a , cjujque ufu. 

T)Rcetcr Car$aparilUm Pcraanam otficinarum, altera hacc 
-* non imbcllis , licet ignobilior vulgari , repcritur. Ma- 
gnum & purpurcumfcrt florem, folia glabra,& crafla,atq 5 ro- 
tunda , tcnui validioque farmento , Occarii littus , tnfinito 
dudu ]>QYiLcpQn$,Luritams Salfa do Praya y five C^r^littora- 
lis nuncupat v a ? quam tamen convolvulum maximum rcdius 
dixeris. 

Sarmerita & folia recentia, temperate calida habentur, & 
emollicndi quoque vi pollcnt, ac proindcin balneis fadi- 
tandis ufum habent haud exiguum , turn ad corroborandum 
corpus in affedibus pracipue frigidis , fummc profunt. 

Decoda deniquc e farmentis &radicibuscxficcatispet 
os exhibita, eidem ufui inferviunt. Polia recentcr avulfa 
fonticulis appofita folatium adferunt. 

Cap. LXX. 

T>e d/fninga? ejufque qualitatibus. 

"Nter tot immenfas paluftrcs hcrbas , duo frutices > fub no- 
-mine K^Aninga, ficut ob raram & pulchram faciem ceteris 
facile praecellunt, ita qualitate Medicahaudinferioresexi- 
ftunt. Utrique ultra quatuor pedum altitudincm ex aqua eri- 
guntur. Quae autcm K_Aninga~iba dida, caule eft redo, 
molli &jtmcco, (JMvfi,fivcBacov<e minoris inftar j tribus vcl quatuor rotundis , program 





GVILIELMIPISONIS 

dibits, lsvibufquc foliis , Nymvbea fimilibus , dccoratur. Flore nnico magno & candido , ex 
quo progcrminat frucrus haud vulgaris, inftar Ananas viridis , oblonge rotundus, craflus, com- 
pacts, ac veluti granis & punftulis diftinftus. Nobis inutilis habctur fere, Batbans autcm edu- 
lisexdcfeQumcliorisalimcnti. .,,.*•■ r j „ 

Radice eft craffa, bulboft, qua: fola foliis & frudui hujus plants in Medicina prxferenda eft. 
Qiiippc cum prater primas qualitates fngidas, tennium quoquc fit partium & deobltrucns , m 
varies ufusadhibetur a Lufitanis &Barbaris. 

Contra Hypochondriorum &rcnum inflammationes & obftrudioncs, fomenta exmdc 
conficiuntur. Oleum deniquc ex Aninga exprefllim , pracftantiflimum habctur contra pne- 
dicla mala, atque old capparum vices fupplct. . 

Si ex radicibus denique in urina humana codis balnea fiant , caque aliquotics calida reite- 
rcntur, fummo exiftunt folatio con tra morbos articularcs, tarn invctcratos, quam rcccntcs. 

Cap. LXXII. 

T>e Aguaxima, Lufitanis <*5\dalva d'ljco. 

INplcrifquc Brafilia: locis , maxime vero in fertiliiumo illoOlinda: Promontorio copiofe 
nafcitur hxc planta. Plurimique ejufdem generis reperiuntur frutices , afpedu non imbelks, 
fed quorum qualitates hactenus 
mihi funt incognita:. Excepto 
hoc unico , eoque facile dignil- 
fimo, qucm hie ad vivum depi- 
clum exhibeo, cujus fru&us, 
folia & radices eximiis dotibus 
prieftant. 

Fmtex eft clegans , inftar ar- 
bufcula: excrefcens, ad trium, 
atque ctiam fex pedum altitu- 
dinem. Caulis nodofus , teres, 
viridis , lignofus fere ut caulis 
SoUni ad adfpe&um. 

Folia fert Tilias quam fimi- 
lia.paulotamengrandiora.quas 
fingulatim pofita, quodlibet 
fuo pediculo ad nodos inniti- 
tur : funt autem folia lata, figu- 
ra cordis , multis venis fecun- 
dum longitudinem arcuatim 
cleganternotata. 

Ad nodos , ubi folia prove- 
niunt, etiam juli multi, quatuor 
aut fex digitos longi enafcun- 
ciintur,incurvati, figure ut Cau- 
da muris , unde Lufitanis Pi- 
mento, rabuda , hoc eft , piper 
caudatum appellantur.Sunt au- 
tem virides , & menfe O&obri 
& Novembri decerpuntur,ac in 
Sole ficcati , evadunt nigri . 
Continent autem granula ro- 
tunda, nigra inftar feminum pa- 
paveris magnitudine: ar&c jux- 
ta fe in unam compofita , faporis acris , inftar pipcris , quod ex India adfertur. 

Si ex aqua bulliat & Soli dein cxponatur , fortius evadit & magis durabile in omnesufus. 

Radiccm fundit extcrius nigricantem , optimam atque utiliflimam \ qua: odore Caryophyl- 
lum, fubtili & mordaci acore radicem labor andU asmulatur. 

Calida eft ad tertium gradum,facra &; inter antidotales habita,cumque partium fit tenuium, 
validc aperit,ac deobftruit. Ncmini non ob preclaras virtutes, quibus abundat, cognita. Con- 
tufa, inque malagmatis aut cmplaftri modumpartibusaffli&isimpofita, optime maturate 

mundificat. ' 

Succus 




DE FACVLTATIBVS SlMPLICI 



V M 



Lib. IV. 105 

Succus foliomm quia frigidus , membris ambuftis efficaciter illinitur. Ipfa folia proptc 
virtutes, quas cum malvis habent communes, clyfteribus induntur. ' 



E 



Cap. LXXII. 

De CaajandiYbaj) > aliis Qtapomonva. 

St Hcrba filveftris fr uticefccns , Lufitanis idcirco Vifymira & Erva d'amor difta , quod phi- 
lanthropes quafi , fua vifcofitate manibus & veftibus adhsreat. In locis confragrofis & ari- 




dis luxuriat. Flore eft albo & dilute rubro , & exiguo , fed pulchro : folio fublongo , & fatiire 
viridi : radice flavefcente , fubdulci, aromatica , in fecundo gradu calida. Quam prafens anti- 
dotum Temper habuerunt Incolae, fi in convenienteliquore praparatumhauriatur,quod vomi- 
tu partim, partim rnicltu quodcunque venenum tuto ejicere credatur. 

Eadem pneterea Herba clyfteri indita , alvum cunttantem provocat , & vifcofitates intefti- 
norum prorfus exturbat, 

Cap, 



Io6 G V I L I E L M I P I S O N I S 

Cat. LXXIII. 

T>e Murucuja, variifqtde illiusfteciebus, (rfdculutibm. 

I ptem maxime filveftres, inque faltibus remotioribus nafcuntur 5 ut ^^^^ 
MiKira Peroba, Pimm, Ternacuja, r»k : fativis plantis Murucuj*, non qmdcm fruftu, led folio 
Sceximiifloris facie & fragrantia fimiles : excepta unica, qua: folahabct folia unita grandia, 
non crenata, aut in plura divifa , ut Murumja-guacu, hoc eft, granadilla major hortenlis. Hanc 




praeter alias adhuc ejufdem generis plantas, pomifque longe minoribus vidimus, quarum qux- 
dam trifolium,quaedam quinquefolium habebant. Flore ex coeruleo purpurafcente, pomifque 
quantum ad externam faciem fimilibus , caeterum fapore diflimillimis , quod nonnulla dulcia, 
quaedam acida erant. Efculenta tamen omnia & palato non ingrata, licet minus ab Incolis ex- 
petita, ob frequentiam & nobilitatem duorum iftorum in hortis crefcentium, quorum frondes 
jucundiflimam umbrampraebent, fi hederxaut vitiuminftar hue illuc fledantur, funium- 
que modo flexibiles & fequaces in fornicis formam ducantur. 

Hxc planta cuivis terrx infita crefcit, totoque anni tempore pulchre virefcit: felicius 
tamen fi vinearum ritu quotannis a luxuriantibus farmentis liberetur , fecus enim fuffo- 
catur. 

Floret toto fere anni tempore , maxime autem Tub finem xftatis , frudumque menfibus 
pluviis xqueac xftivis maturum magna copia producit. Ejus brachia & virgulta, hederae 
aut convolvuli in modum vicinas arborcs ac teda confeendunt. Flores omnes pulchritudine 
& odoris praeftantia conveniunt, difFerunt autem fola magnitudine. Omnes tertia poftSo- 
lisortum hora aperiuntur, pauloque ante Occafum denuo clauduntur, nc decora eorum 
facies nimis proftituatur. Contrarium fit in floribus Mirabilis Peruviana; , qui de die clau- 
duntur. 

Frudus CWurucuja-guactt figura eft rotunda & ad ovalem inclinante , pyrumque Euro- 
paeum magnitudine excedit. Odore & fapore eft aromatico , & tarn jucundo , ut nihil fupra. 
Scmine feu acinis fcatet intus nigris , oblongis, perpetuaque muccagine dulci , tenaci , obfitis. 
Omnium autem pomorum ^Murucuja prxftantiiTimum eft illud , quod ab xgris pariter 
&fanisexpetitum, exade rotundum eft, glabrum, laetevirefcens, &maculis albicantibus 
diftindumj maturum vero flavum, cortice craflo & tenaci, quo pulpam illam croceam 
& illuftrem , gratoque & vinofo acore jucundam , continet. Quo magis miror aliquos 

winter 



dk FacVltatibvs Simplicivm Lib. IV. 107 

(inter quosMonardus eft) fcribcre pomum hoccfleinfipidum. Nifi forte dc Peruviana gra- 
nadilla fintlocuti.cujus meminit Pctrus deCiecainHiftoria Peruviana, quam colore & fapore 
ab hac noftra diffcrrc facile crediderim. Ad Mcdicam illius hiftoriam tranfeo. 

Pnlpaqnaefummofcbricitantiumfolatio&oblcftamciito eft, mihiin quotidiano ufu efle 
confuevit , vicemque fyrupi cordialis ut & Rob Ribium vel Berberis cgrcgic fupplct. Quali- 
tatc rcfrigcrandi cameras Granadillas omncs antcccllit, nullamque noxam, etiamfi abundc co- 
medatur , adfert : nifi quod immoderato ejus ufu dentes ftuporc obtorpefcant. /Eftu labo- 
rantes mirificc rcfocillat fitimque exftinguit. Ad hxc appetitum excitat, ftomachi ardorcs 
rcprimit, fpiritufque vitalcs, cum recens pomum , turn fuccus ejus in fyrupi confiftentiam coa- 
ftus, & ex pofca propinatus , reftaurat. Idem prxftant florcsfic pomi cortices conditi, qui 
vix ulli fru&ui dignitate concedunt. Folia loco hederas cauteriis applicata , multum profunt, 
ufumque quotidianum fubminiftrant. 

Cap. L X X I V. 

T>c Murucuja-miri > ejujque cjualitatibus. 

EXfimilitudinequamhabetcum filveftri LMurucuja, five Granadilla, minoris nomen huic 
Climaci indiderunt Brafiliani. Folio eiiim & crefcendimodo vix differt ab ea , nifi quod 
minus alte arbores confeendat, foliifque fit multo minoribus-, viribus deniqueSc faculta- 
tibus diftimillima exiftat. Quippe ufque adeo infignis habetur efficacies haec Planta (licet 
paucioribusIncolisnota)utnonfolumaemuletur Carcaparillam officinarum , fed earn facile 




fuperet, deobftruendo, & fudorcs atque urinas movendo. Integra enimHerba, quae pauci eft 
faporis, modo leviter attrita, & ex vino, vel ex aqua exhibita , tuto , cito & jucunde fecundinas 
& cseteras uteri immundicias expellit. Moxrobur vifceribus rcftituit: quod cum ab exercita- 
tifTimis reiBotanicseBrafilianisJuxtaFlumcn S ai Francifcihabitantibus,accepiflem, qui nul- 
lum remedium , huic Murucuja-miri in obftru&ionibus & frigiditatibus praeferrent $ illud tan- 
dem a Lufitanis & Batavis noftris colonis imitandum volui , qui profpero fucceflii etiam nunc 
id inufus quotidiano s applicant. 

Folia deniquc contufa , ferventique aquae , donee tepefcat , indita , atque podici aliquoties 
applicata, praefentiffimumpraebent remedium contra haemorrhoides. 

Cap. LXXV. 

T>e Quiya > five Timenta da 'Terra. 

/^Irciter decern diverfaefpeciesPiperisdomeftici five Capfici Brafilicnfis rcperiuntur : qua- 
^- / rum plereque a Dodonaeo aliifque exoticorum au&oribus traditae funt. Summa diligentia 
ob ufum & elegantiam paffim in Hortis Brafiliae non folum , fed Hnpani# quoque cxcultae. 

2 Frutef- 



IoS G V I L I E L M I P I S O N I S 

R-utcfccntes funt omnes atque infigni fruduum pulcritudinc inter fe certain. Csetcrum licet 
virium gradu differant, fcrc omnes tamen funt acres atque infignis cfficacix, & imprimis 
Quiyawi, Lufitanis Malagueta , guiya-afua five Pimenta rodonda , guiya-cumaci &guija-ca^ 
mo. Excipitur tantumunica qua P/ww/4 //^ appdlatur, & five cruda, five condita menfe 
delitiis infertur fine ullo calore molefto. Flores omnium funt candidi, frudus fanguinci colo- 
ns , femine funt ex flavo albicante & ferventis caloris, foliis ocymi fimilibus , laete vircntibus. 
Indian* , Lufitani, & noftratcs hxc pipcris genera omnia, Oricntali piped longc praefcrrc 
folent eaquc', turn recentia, turn exficcata,concifa,cibo,imprimis pifcibus optimum faporem 
conc ilianr, & fanitati conducunt. In multipliccm ufum prceterca a Mcdicis juxta ac vulgo arc- 
fada rcfervantur , nee faciliores deponunt , fed potius fumunt ad ficcitatis & caliditatis fupre- 
mos gradus. Integrum piper recens (quod minoris eft fortis; dcglutitum, fummoperc valet ad 
difcutiendos Stomachi flatus, languidamque concodionem, corroborat denique vifceraa 
frigorc obfita. Tutius autem & jucundius haec prxftat, firite prxparatum ciborumobfoniain- 
arediatur, quod fit aceto, cui integrum piper immerfum fuerit : tumquoquefiinpulvcrcmre- 
digatur cum modico falis Brafilienfis. Recens enim tuffim validam proritat , corpus turbat, 
atque pedus maxime infeftat, fi carbonibus impofitum, ejus fumus excipiatur ore vel naribus. 
Omnium horum fruticum folia & radices prima balneorum calidorum funtingredientia. 

Cap. LXXVI. 

T>e (tAguara-cfuiya , ejujque facultatibus. 

Ihil tutius , nihil preftantius adverfus vitium illud ani endemium exiftit hacplanta , tmde 
Erva do Bicho nonnullis , aliis Erva mora vel Pimenta de Gallinha quoque appellatur. 



N 




Sponte in agris & deviis nafcitur , atque in arentibus locis maxime luxuriat. 
Perpemo vket , folio eft mucronato , flofculo exiguo & albicante , quo excuflb, baccx fuc- 

cedunt 



de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. 109 

cedunt nigrx , exigux & elcganter copulatx ; qux ubi maturucrunt , nigrum colorcm in- 
duuntj itautnontantum facie externa Solanum xmulentur , fedScvirtutcSc efficacia illi fx- 
millimx exiftant. 

Vulneribus tibiaium , rimis papillarum mulierum folia cum optimo fucccflu apponuntur 
omni denique excedenti calori atque innammationiprofunt, ardorefquc nimios exftinguunt. ' 

Cap. LXXVII. 

'DezAguaratitmha-dcu , five Fedagojo, ejufquequalitatibus. 

TCRuticefcens & omatiiTima planta , in arcrtofis potiffimum locis luxurians, a noftris ac Bar- 
-*■ bads in ufum quotidianum recepta. 

Foliis eft crams l^epeu fimilibus, 
palmx magnitudinis, rugofis, & ad 
ta&um plufquam Tr/toe afperis. Ex 
quibus exfurgit caulis , granulis per- 
petuis, eifque viridibus coopertus 
more PLntaginis , nifi quod fummi- 
tas illius caudx Scorpionis inftar in- 
curvetur , qux finitiir flofculo albi- 
can te&parvo. 

Inter abftergentes & mundifican- 
tes numeratur hxc planta, contra 
vulnera&ulcera, quodfimulconfo- 
lidandi qualitate polleat 5 turn & 
contra cutaneos affedus ex aduftio- 
ne natosfeliciter adhibetur, five fim- 
plex , five compofita. 

Cap. LXXVIII. 

jDe Jecunda Cuapomoma , 
ejujque quditatibu*. 

[X radice dulci, oblonga, tenui, 
'lenta & recta , & paucis fibris ve- 
ftita , tres vel quatuor progcrminant 
caules, partim humi repentes , par- 
tim furretti , rotundi , nodofi , viri- 
des,atque exparte rufefcentesre quo- 
rum nodis prodcunt quatuor folia 
fibi inviccm oppofita & appofita ha- 
bentes , obrotunda , mollia , fuperne 
faturate viridia , inferne albicantia : 
quodlibetautem folium fuopctiolo 
infidet. Summitas vcro caulis flofcu- 
los habet umbiiicatim pofitos , cxi- 
guos & dilute purpurcos. 
Celebris utique omnibus pariter I ndigenis & Incolis herba, Iponte in locis arenofis luxu- 
rians. Ejus radix tenuium eft partium , qux ab illis ex aqua fontana , (i me audias , ex aqua Pa- 
gimirioba Orobi fpecie, co&a & fubinde potata, urinam provocat , xenibu/que & vcficx 
maximopere prodeft. 

C A p. LXXIX. 

T)e CannaSiheJlri , ejufque uju* 

ARimdoquxdamhicnafcitur, quam exLufitania olim hue delatam tcftantur. Excolitur 
jam in hortis, Indigcnis prius incognita. Sature admodum viret, cannx quidem /afceharex 
altitudinem qxcedens, cxterum illi quam fimillima. Radicem habet admodum magnam, 
dilute flavam , nodofam , atque radicis Chinx inftar ponderofam. 
Ejus fnbftantia in pulverem reda&a, & ex vino pauxiila quantitatecxhibita, tamvalide 

3 urinas 




F 



JIO GVILIELMIPISONIS 

urinas & menftma movere , foemmque moitnnm cxpelta dicitur, nt quibufdaiu vix tutu, 

medicamcntum videatur. 

Cap. LX XX. 

De Tiafoufmha , five Tu- 
peicdVa, eju/que viribus. 

Nihil vulgarius in triviis undi- 
quaquc crcfcit quam Bafeura, 
cma /Ethiopes dominorum foo- 
rum sdes vcrrcrc folent. Alia huic 
affinis, fed minor, B a four inhz di&a, 
in longc nobiliorcs ufus a Media- 
ns peritis applicata, Brafilienfibus 
Tupeicava nominatur. 

Herba non in filvis , fed apricis 
campis,iuviis &deviis paffimlu- 
xiuiat. Vix cubitum alta, tenaci- 
bus , tenuiflimis multis caulibus 
ornate exfurgit ; qui undiquaquc 
plurimis anguftis & exiguis acu- 
minatis foliis , hinc inde fibi invi- 
cem oppofitis, veftiuntur. His in- 
ferti apparent infiniti oculi virides, 
aciculs capitis magnitudine , e 
quibus flofcnli dilute albicantes & 
csrulci erumpunt. 

Totius herbs , prsfertim juve- 
nis , decofta, balnea, fuffimigia, 
admodum font anodyna, cmol- 
lientia & attemperantia , ut tot in- 
fignibus LMdvis in Brafilia luxu- 
riantibus prsferri debeant . Nee 
memini meinTencfmo, Aniin- 
flammationibus vel doloribus, 
prsfentius adhibuiflc remedium tarn familiarc, five cxtcmc, ut fupta diftum, admotum. 

five per Clyftcrcs inje&um. 

Huic cmollicndi qualitate smuls font 
herbs Paratura & Amongeaba } cxtcmm di- 
gnitate multum inferiores. 

Cat. LXXX1. 

jDe C^ a ^ ta j a > e ) u f ( l ue ciualitatibus. 

J N pratis uliginofis & apricis campis clc- 
■^ gans planta Caaataja rcperitur : unico 
tenuiflimo caulc vix palms altitudine af- 
forgit, femper lste virefcens : cujus medie- 
tati folia haud multa , & exigua annafcun- 
tur, rotunda, glabra, tenuuTima,&fub- 
inde pro naturs lufu in cxtremitate ftriata. 
Ex caulis autem fummitatc , fubtilifiima 
filamenta inutilia emergunt. 

Radice eft fibrofa , tenui, parva, fub- 
amari faporis. 

Inter nobilifnmas & vere medicinales 

apericntes hsc herba merito cenfetur a pe- 

ritioribus Incolis : a vulgo profano vix 

cotmita, 6c nondum in ufus applicata: ut- 

pote 






de Facvltatibvs Simplicivm Lib. IV. m 

potecujusmanibusvixtuto permittiturtamefficaxmedicamentum. Quippe illius decode » 
vel fuccus , turn quoque pulvis , fi exficcetur , pauca quantitate exhibitus ,tam valideminTcs 
movet , ut non impune ab omnibus capiatur. Ego fuccum recenter expreflum ad 3 j. circta* 
ex convenientiliquore propinatum , menftrua & urinas , turn quoque excrementa per alvum 
fatis vehementcr aliquando exturbafie , obfervavi. 

Cogitet fedula pofteritas de ulteriori hujus , aliarumque plantaram vero ufu atque abufu. 

Cap. LXXXII. 

T)eyarii$ Qaraguata fpeciebus, earumquequalitatibu's. 

TMmenfi efiet laboris omnes&fingulaselegantumharum ftirpium diffcrentias notarc. Pri- 
•*mam itaque & praecipuam Caraguata-acanga , ex univerfa illarum familia, defcribendam 




V 





fufcepi,quae fru&u 
efculento & Me- 
dica facilitate co- 
mendatur. 

E tcrris potifli- 
mum glebofis pro- 
venit, olim filve- 
ftristantum, nunc 
obufum&elegan- 
tiam exculta. 

Nafcituf foliis 
f in fpeciem gladii 

I mucronatis , pradongis , utrimque ferratis , dcnti 
lifque adeoacutis, ut nulla arte tra&ari , ftu& (que, 
quern intimo gremio occultat , vix impune erci po£ 
fit. EumBarbariproclamant divenduntquc. Tvgura 
eft digitali , cujus longitudinem & ctaflitiem aaa> 
quat -j colore tarn intus quam extus albo, & ad flavum 
inclinante; femine totundo & nigricante: Carne 
fpongiofa, multoquefucco turgida , quae palatoaci- 
dulo faporeapprimeapplaudit.Cavendumtamen ne 
affluentius utaris , quod dentium ftuporem non fo- 
lum inducat , fed & linguam atque fauces fauciet , pa- 
latumque excoriet , ut non immerito JbltjptOttjjC 
a nautica pube nominetur. Succus Cochlearismenfura, additopauxilloSacchariinfantibus 

exhi- 



GviLIELMlPlsONIS 
chibims cos vcrmibus& orisScoibuto libera. Adhxc febricitantibus prodeft. Mentoua 
* urinas ftrenue , imo plus iufto , fi non decent! dof. propmemr , provocat. A Prxgnannbus 
manducatus fcetum ejicit. Cuius rei non ignarx mcretriccs , nt viris tnto k prolhmant fcclc- 
rataminfanticidiamexercent. . 

Optimum vinum ex eodem plants fruftu exprimitur & ufui rcfervatur CdrwU£tM 

H adenus de Cawuata maximc familiari; fed ncc ilia in totum prstcreunda, qua. Caraguata- 
*uaeu five mi-na, appellator. Piilchcrrima fane & rariflima viTu planta , folns prslongis acu- 
minaris cratlis°& compadilibus , qus abipfo fiindo ultra decern autduodecim pedum altitu- 
HinrmexDanduntur. Elcgantiffimum&cximiaprocctitatis producit fcapum , levem atquc 
i nr.« fooi-iofLim , qui maturus in fummitatc multo flore flavefcente decoratur , mox ficcatus 
retibus feulcftis penfilibus portandis eft aptiulmus , ut videre eft in Horto publico Lugd. Ba- 
Mvor I-nem quoquc ex attritu multo & coliifione duorum lignorum eliciunt peregrinates. 
Folia ultra triiim digitorum latitudinem crafla , ftuppam quandam & filofam matenam fubmi- 
niftrant, equafila &rctia fuapifcatorescontexunt. Eadem punfta & vulnerata vel levitcr, 
fuccum tenacem & pinguem exfudant, & fmegmatis defectum fupplent. 

Alis denique dantur CaragmU fpecies , qu* Taxis horridis ex alto adhsrere confpiciuntur. 
atquc vifci in morem arborum ramis & truncis innafcuntur. Frudu purpura colons mfignes 
funt csterumfiguM Cmar* fimili , Ananas filveftres diceres : fcminc numcrofo in caulc tcnui 
& recto turgent. Folia ferunt denticulata, ampla&P/^mnftarincurvata, quae ahquando 
medium fcxtarium, plus minufve,aqus limpidiffims continent,maximo peregrmantium fola- 
cio, qui per loca deferta, nullifque fontibus irrigua iter facientes,ad hanc plantam properant,& 
fitim extinguunt. Sicut mihi cum indigents mediterranea locaperluftranti non femel contigit. 
Polypodinm prsftantiiTimum his plantis fupernafci folet, omni polypodio ad ufus Medicos 
prafcrendum. 

Cat. LXXXIII. 

T>e Tr&o, yelErva d'amor, ejufque ujii. 

PLantam hanc exiguam quidem fed eximiam alii Trevo, 
alii Erva d'amor nuncupant, quod vifcofitate quadam di- 
gitis.adhxrefcat. Ramulis fere deftituitur , foliaque habet 
tcnui admodumcauli annexaj & minutiflimas fert filiquas 
ex filamentis pendulas. 

Radix illius parva eft & fibrofa, calida ufque ad fecundum 
<*radum , qus ebullitione ex aqua fontana vel alio conve- 
nient liquorc praeparata , & sgris propinata , facile inter pri- 
ma remedia , qus fluxibus ventris ex frigore natis , profunt, 
habetur. 

Cap. LXXXIV. 

De c Tapjrapecu ,Jiue Erica do Figado, 
ejufquefacultatibus. 

DE qualitatibus tarn Celebris Herbas plerique Incols inter 
fe conveniunt, eamque inter frigidas agnofcunt: verum- 
tamen de nomine difientiunt, quod vel ex fimilitudine,vel ex 
ufu, improprie hie velille rufticus Lufitanus pro arbitrio 
imponit : nam quibufdam Lingua, di Facca, aliis Rabe dirapofo, 
Brafilienfibus appellatur Tapy rapecu in omni terrs generc 
fponte nafcitur, facie & ufu nulliincognita. 

Caule plerumque nititur unico, qui fupra tibis altitudinem aflurgir, folia fert dentata, 
mollia,oblonga quidem, fedangufta, figura pene pyramidali conftri&a, donee circa fiun- 
mitatem caulis , foliis tenuiflimts & flofculis albicantibus ornate finiatur. 

Hsc planta quod abftergendi , aperiendique fimul , ac refrigerandi prsdita fit facultate, 
omnibus contravulnera&ulcera inpretio ufque adeohabita eft, ut vulnerariam nominent. 
Experientiores Erva do Figado nuncuparunt , quod prster externa mala , Hepatis quoque in- 
terna, deobftruendo reftituat,fi decorum illius exhibeatur, & apofematis loco reiteretut. 
Ita ut Medicis sque ac Chirurgis decantata fit. 

Cap. 




de Facvl tatibvs Simplicivm Ln. I\ 

C a p. ' LXXXV. 

T>e Herba Lanuginofa , ejufque uju. 

A Paflcioribus cognita, & in nuperrimapcrcgrinationc mihitradita haecHcrba, afpcdu 
J. ^cgrcgia. Quam hadenus vcro nomine dcftitutam, primo intuitu Lanugmofam appellate 

placuit, quod caulcm & folia , caquc cxigua , pulchra 
lanuginc obduda inveniflcm. 

Frudum fcrt rotundum & viridem : Radicem habct 
parvam & tcnucm , non ingrati fed fubamari faporis cum 
quadam adftridione. 

Contra fluxusventris a frigorc natos , apudquofdam 
mediterrancos & remotiores incolas , famiiiarc eft rcmc- 
dium , mihiquc admodum commendatum , fed nondnm 
in ufus adhibitum. 

Cap. LXXXVI. 

T>e Fite arbujlina , ejufque fialhatibus. 

TCX ftercorc avium, quce Tetyns Lufitanis dicuntur , ad 
J-'arborcs Aurantiorum depofito, herba nafcitur volun- 
taria , qux vitis arbuftinse inftar , fed folio Myrti majoris 
fimili , ipfi arbori maritatur : quam proe nimia luxuria 
tandem cooperiens, exitium totalc illi infert. Sed quan- 
tum hsec Zizania Aflyriae malo noxia , tantum homini 
proficua cxiftit. Qnippe a radicibus & ramulis contufis 
& ex olco communi frixis , emanat infigne medicamen- 
tum calidnm, cujuscrcbrisinundionibus, ad vices ali- 
quot reitcratis, ventris & pedum inflationcs , tarn adul- 
torumquam pucrorum, exfrigido denary, feliciffime rcftituuntur. Adeo difcuterc & con- 

fortare 'creditor hoc oleum , prsefertim vctus, 
ut nulli remedio ccdat, meritoque a longe 
diflitis rufticis tanquam domefticum refer- 





vetur. 



Cap. LXXXVII. 



T)e variis fteciebw <£\4angues ,/ivc 
Mangles, & earum qualhatibus. 

QUantum arerumExoticarum fcriptoribus 
didici,peromncsIndias, paludofa loca, 
falfedine vicini maris imbuta, ab h&c arborum 
genere, quod Mangue vulgo voc-»n.t, obfiden- 
tur. Cujus quoque meminit Car. Clufius. Scd 
cum potins ob rarum & eximium crcfccndi 
modum, quam ufum hadenus tradita fuerint, 
operaepretium erk penitius naturam illatum 
introfpexifle. 

Trcs dantur (pedes Mangue : Prima Cereiba, 
qua: Mangue eft alba. Sccunda Cerabuna, quae 
non radices ex'ramis in terrain agit , nee tarn 
tortuofo flexu luxuriat. 

Folio .eft craflb, glabro, rotnndo , dilute 
viridi , flore albicante , exiguo frudu & valdc 
amaro , nucis avellaiiac magnitudine , quibus a 
palumbis & caeteris volucribus , defedti me- 
lioris alimenti, ingurgitatis, adeo earum caro 
amarefcit, tit vix efculenta fit. Corticc exiftit 

P rubro, 



G V I L I E L M I P' I S O N I S 

rubro, ex quo Rhois coriaria, Europxa haud inferior , conficitur , pifcatopbus quoque ad re- 

'tefnat'pXn^e"^^- ^A dicla, uteris magnitude & P r*ftan t ia 
lontc WricT A ft is menfibusfcrt Gliquas inutiles , pulpa amara refcrtas , oblongs duas 
Wills pulque admirandus eft crefcendi modus. Sic;, ^^£*^°[ 
rentes &ovriinftar frondcfccntcs habct , ita multi c,us rami aQv^ in a£ees convert vi- 
de^ tiir a uod dcorfum tendant & fub terram fe figant , aliifquc ramis apprehends , as copulcn- 
nr iHuUque fe protrudant, nee minus nrmitcr constant , quam pnmaru arbons trunci ,ita 
u t ex m "iris caudicibus iimul conncxis arbor eonflata videatur , egregio fane fpedaculo & fin- 
c nlari arboris hujus natura. . 

Radix autemipfa qua: mollis eft &humida, fifla&tofta, cahda punaura: venenata utnuf- 
que pifcis Nteui, applicata, ejus doloresfedat & membrum la:fum rcftituit , licet prima fronte 
Lores exafperet Magnum fane remedium eft, & a pifcatoribus pnmo inventum nobifque 
traditum. 

Cap. LXXXVIII. 

T>e Cumm-apc,ejujquequalitatiku. 

YN tanta veatctabilium multitudine , non mirum eft, quafdam hominibus tantum, quaf- 
ldamfolum ceteris animalibus, velprodefle, vcl obefle. Inter has exiftunt imprimis c*. 

rum-ape & Guajma-Tlmbo . U- 
traque in Mcdicinam recepta; 
utraque pifcibus noxia. Quas 
proinde potius inter falntifcras 
quam vencnatas rcccnfcndas cxi- 

ftimo. 

Hasc itaque Cururu-ape nee 
facie , nee efficacia vulgaris exi- 
ftit. Invaftis ncmoribus aliis ar- 
boribusinnititur. Ligno eft tc- 
naci&flcxibili, foliis decoratur 
oblongis , dentatis , ex fe invi- 
cem , ad ficus fere Indicic mo- 
dum, pronafecntibus. Ita ut non 
raro , pro natura lufu , quinquc- 
folium confidant \ inferius duo- 
bus expands foliis , fupcrius tri- 
buscminentibus. 

Fruttus feu fabas profert , uvae 
fignra & magnitudine , exterius 
late rubentes , interius Candida 
pulpa refertas , fub qua nucleus 
nigcrpulchre emicat. Hifruftus 
adabufus potius quam ufus rc- 
cepti funt : quippe contufi, aquas 
venenata qualitate inficiunt , ita 
ut pifces inebrientur & morian- 
tur. Folia autemviridiacontufa 
applicata, eorumque recens fuc- 
cus 'ulncratis tantum prodeft . 
quantum fru&us aflumtus aliis 
animantibus folct obefle. Adeo c- 
nim qnaliacunque vulncra,etiam 
prima intentionc , mundificat &c 
rcftituit, ut merito inter prsecipuas vulncraiiashaec Herba numcrarimcrcatur. 




Cap. 



"DeFacvltAtibVs SiMpLiciVu Lib. IV* 1 15 

Cat. LXXXIX. 

T)e Timbo , ejujcptefacultatibus. 

P Raster cas quas gcncrali nomine Cipo nuncupatas effc diximus : varix & mirabiles dan* 
tur Hcibx *<pu7&oi , Tlmbo vulgodidx, & variisufibus &abufibus dicatx; qux omncs 
jucundum dant fpcdaculum. Quxdam enim inftar funium , in acre tenfx , vix pollicis craf- 
fitici, ad altiffimarnm arborum faftigia cnituntur, indcque'rurfum dcmiffx hunii fc preci- 
pitant; undc dcnno continuato & tenaciflimo du£hi infurgunt in infinitas chordas , ita ut 
filvas vix penetrabiles confidant. Quxdam verofunt hnmani cruris craffitie, triangularis, 
quadrangulatis , & rotunds figutx, arborumqiiccacumina adxquant, eafque nunc hedcrx 
in modum ampleduntur , nunc cas rnrfus dcfcrunt, atque in nodofos gyros & concinnos 
hinc indc luxuriant , adco flcxibilcs & validx , ut quoquomodo conftringas , numquam rum- 
pantur. HisTimbo'guacub.magnitadmc; illis TimbodeCono a vulgo nomen inditum, quod 
victotibus ad vafa Uganda , contufa coriariis Rhois , Naupegis ftupx vices prxbeat. Pifca- 
toribus ad rctia non folum tingenda, &prxfervanda infervit: fed & ad Pifces capiendos , in- 
tcriori & cxtcriori fubftantia abutuntur. Quibus ad Fluviorum ripas ( ut ipfc multoties vidi ) 
contufis , aquas atro colore & virulcntia quadam inficiunt , unde Pifces non tam moriuntur 
ftatim, quam vcrtiginofi 6c quad ebrii in retia feprxcipitant. Male quoque fit pecoribus fi 
ex hac aqua bibant. Sequitur Guaiana-Timbo nomine & noxia hac qualitate prxcedentibus 
flmilis, cxterum diffimillima apparens, qux Tola in Medicos ufusreccpta eft, & foliis non 
folum non caret , ficut multx alix Timbo , fed & floribus rubris Sc filiquis decoratur : quarum 
cortex fuccum quidem Pifcibus quoque infeftum , fedimpetigini&puerorum fcabiei, cxte- 
rifquchuj us generis affedibuscutaneis, profkuumcontinetj fi probe partes affedx ilio fri- ■ 
centur fucco. 

Cap. XC. 

T>e Taratura , ejujcjue qualitatibus. 

SIcut Carex, Belgis l^dttV in Hollandix locisarenofis circa mare $ ita fere in fitientibus & 
arcnofis littoribus Brafilix hxc Herba Paratura confptcitur . Raro ad cruris humani alti- 
tndinemafcendit; cauleduro, ligneo, ruffi coloris , foliis multis tenuibus> fature viridibus, 
ad tadum afperrimis , ornate comatimaiTurgentibus. 

Radix eft tenuis, aromatici odoris; quae fuffumigtis, balneis , in ani & inteftinorum af- 
fedibus , indita , non folum emolliendi, fed &roborandi facilitate pollet, atque in pretio& 
Lufitanis habetur. 

Cap. XCI. 

T)e Ibirarema , five Tao d'Alhg 5 ejujquefacukatibm; & T^ip. 

ALiquot plantx, in vaftis Brafilix ncmoribus repcriuntur,quxufqueadeo Attn qualitates 
xmulantur, utvel leviffime attadx graviffimo odore filvas & acdes integras inficiant, 
atque fimul capiti & naribus obfint. Dux diverfx potifTimum mihi innotuerunt, quarum 
prior ibirarema Brafilienfibus , Pao vel Cipo d't^lho Lufitanis nominatur. Illi enim fub nomine 
Cipo compledtuntur omncs illas mirabiles herbas in filvis luxuriantes , qux altiffimarum arbo- 
rum cacumina adxqnantes , eas flexuofo & tenaci dudu ampleduntur. 

Posterior frutex eft arborefcens; in filvis, turn quoque 01indxpromontoriorcperiturT//>i 
nomine. Utriufque facilitates conveniunt&iifdem ufibus inferviunt. Barbari ad duo po- 
tifilmum mala applicant. Cortices admixta aqua contundunt , indequc vifcidum muccum, 
five fmegma vi eliciunt, quo nunc puerorum integra corpora, qux febribus lentis & ob- 
(trudionibus illis diuturnis e frigorc natis , obnoxia funt : nunc adultorum membra vagis ar- 
ticulorumdoloribus infcdatainnngiint&fricantcumfclicifucceffu. Ego ob ingentem ha- 
rum arborum calorem & efficaciam , pofteriorcm hanc potius curationem , quam illam prto- 
rcm in pueros excrcerc malui. Multienimadultia frigidis illis mufculorum, nervorum & 
tendinum affedibus intcrnis & cxternis ( Curimentoi generali nomine appellant Lufitani ) 
ctebra&forti hujusmuccilaginis inundione reftitui folent. 

p 2 Cap. 



.16 



GVILIELMI PISONIS 




Cat. XCII. 

T>e Qjfnbiga Ten , ejujqtte facuhatibus. 

A 2\^e* i^i Brafilicnfibus dida eft planta fruticefcens , quae paffim in filvis Brafiliae na- 
•^fcitur, (lore exiguo albicante, cui panes uvulae e cceruleo nigricantes , Sambucibaccis 
fimilcs , fuccedunt. I oliisdecoratur lanugino- 
fis, ovalisfigurac, trifte viridibus quidem, fed 
afpedu pulcherrimis 5 ad tadum inftar urticae 
morDUK. mollibus &vcluti lanuginofis,quae- 
que ncrvis multis & craflis diftinguunmr. 

Folia reccntcr contufa vel in pulverem re- 
dada , recentibus & inveteratis ulccribus me- 
dentur prima intcntionc , fi profundc illorum 
faccus aut pulvis iis immittatur. 

Cap. XCIIL 

T>e Meeru, foe Canna Indica. 

INter eas plantas quae in Europas rcgionibus 
calidioribus ex Indiis tranflatae vigent, hxc 
ornatiffima quoque datur, quam Catmam Americanam nonimmento appellarunt, quod 
ejus Stolones Cannarum , five 
arundinum modo firmi , no- 
dofi extus & fpongiofi intus , 
reda in odo vel novem pedum 
altitudinem exfurgant. Prima 
illarum occurrit ilia quae Mee- 
ru> Brafilianis dida : cujus cau- 
lem- viridem folia folitarie po- 
fita ambiunt , duos fere pedes 
longa. Caiilis fuperius in alios 
ramulosdividitur, aurei colo- 
ns flores inodoros producen- 
tes, quibus capfula five frudus 
echinatus,primum viridis, mox 
nigrefcens, ubi maturuerit, fuc- 
cedit , in quo per cellulas divifa 
funt multa feminis grana , ni- 
gra, levia, magnitudine&clu- 
ritie pifis fimillima , albaq-, fub- 
ftantia quadam repleta. 

Radix mirum in modum eft 
craffa, tuberofa, longa, fuccu- 
lenta, fplendens, & inftar Cepae 
fquammisrufns praedita. Hujus 
plantae vel Canna Indicae ulte- 
riorem Defcriptione apud Clu- 
fmmLib.4 Cap. 54. turn quo- 
que apud noftrum Marcg. vide- 
re eft. Ego enim ejus foliorum 
dignitates experientia compro- 
batas exhibcre fatago , quae ad 
fecundum gradum rcfrigeran- 
tia , turn & abftergentia contra 
multa mala cutanea calida ex- 
terna at que interna applicantur. 
Hypochondrio denique dextro 
contra Hepatis calores cum 
oleo Aningae & Nymphaeae Bra- 
filicae impofita, curationem abfolvunt fdiciter. ^ A p - 




DE Facvitatibvs Simplicivm Lib. IV, ny 

Cap. XCIV. 

De Jlbara , aliis Tacfoira, ejujquejkcultatibus. 

Ilfdemlocisfilveftribusatque triviis umbrofis luxuriat aliaquacdam planta afpe&u pulchra, 
ftolonis 6c radicis firmitatc atque pondere Cannmn quoq-, Indicam 5 fed fummitate fua Lilium 

Americanum filveftre aemulans; 
foliis quoque licet pradongis,an- 
guftioribus tamen eft & ex imo 
caulis erumpentibus. Flore dc-, 
nique (licet aeque flavo & ino- 
doro ficut Canna Indica) majore 
& cochleariformi , nuncincur- 
vato, nunc in poftica parte inftar 
cufpidis extenfo. Semineeftni- 
gro, & radice bulbofa,ficut Mee* 
r#,praedita. 

Folia vulncribus & ulceribus 
utiliter adhibentur , unde Herba 
dos feridos valgus Lufitanicum 
nominat. Tuberofa & fuccu- 
lenta ejus radix a Nigritis come- 
ditur & ab omnibus pariter In- 
colis intenfas habetur calidita- 
tis , ac proinde Hifpanis aeque ac 
noftris Chirurgis Batavis in quo- 
tidiano habetur ufu •, maxime in 
Apoftematis & ulceribus ma- 
turandis. 

Cap. XCV. 

T>e Tupaipi, aliis 
Vrucatu. 

T)Lanta eft nobilis , qua: nunc 
•*■ humi,nuncfupcrarbore(ficut 
alia multae plants) fine radice luxuriat, iutcrque bulbofas , quod bulbum habcat praegrandem 
Scutilcm, facile primum locum meretur. Cujusfiformam externam, fi vires (pedes , fquil- 
lam Europaeam diceres, quod illam per omnia referat; ac proinde Brafilienfes Indigent a po-? 

tiori videntur nomen Tupaipi , quod bulbum 
fignificat , Lufitani CeboU , impofuiffe. Folia 
habet numero quinque vel fex , tribus nervis 
fecundum longitudinem pradita, nee noretn 
nccfrucrum ferentia-, funt autem cubitumlon- 
ga, gladiata, inferius define ntia in bulbum il- 
ium praegrandem , qui medullam virefcentem 
pinguem & inodorum , fed fatis efficacem Tup-' 
peditat. Dolores enim fedare ex calote natos ? 
perhibent Barbari:Lufitani vero mecumipfum. 
bulbum in ufum quotidianum ficut fquillam 
Europaeam feliciter applicabant. 

Cap. XCVI. 

T)e Inquiri, aliis Caaeo, fpeciebus, 
ejufcjue facuhatibus. 

T"\Uas Herba; caftse vel mimofac, (ut quidam 
-*-^nuncupant) differcntias notavi. 
IMor qux fmticefcens eft, in mediocrem altitudinem attollitur, caulibus ftriatis , quadratis, 

j> j . viri- 





1 1 s 



VILIELMI 



O N I S 



^ridibus , qui frequentimmis fpinulis flavefcentibus funt muniti. Ad latcra per intervalla ex* 
tenduntur ram - li , duos ant tres digitos longi . itidem fpinofi. . Quilibet autcm in cxtrcmitate 

habct ut plurimum quatuor folia, 
duo juxta fe appofita, fefquidigttum 
circiter longa , inferius albis pills ve- 




ftita.fuperiusljevia&viridianonfcr- 
rata. Ad fingulos illos ramulos pro- 
veniunt tres vel quatuor pediculi 
breves,&in iis capitulum rotundum, 
villofum , album, cui aliquid purpu- 
rei admixtum, qui flos eft. Poft quos 
fequuntur filiquulas in orbem difpo- 
fitse, longis pilis albis veftitae, in qui- 
bus femen continetur. 

Poftcrior , eaquenobiliorherbef 
cens, vix humo fe crigit, utraque 
Ipinis crcbrioribus horref, utraque 
manu contrc&ata , licet leviffime, 
contrahit folia , &ftatim rurfus ex- 
plicat. Optima quae eft, jucunda vi- 
riditate , foliis exiguis , fed latius ex- 
panfis, Fraxini inftar, utrimque con- 
geftis, flore e pallido purpurafcente, 
' confpicitur . Caulem habet adeo tenucm, ut craffitie filum fericeum vix fuperet. 

Haecfpadicei coloris filiquis echinatis & oblongis involutum : ilia afperis & rugoGs fphs- 
rulis c jufdem coloris , fed pufillum femen profert. Ex arenofo & effreto folo, utraque , ut plu- 
rimum, nafcitur. 

Hanc ftirpem Orienti cum Occidente efle communem a Cofta teftatur , qui defcriptionem 
ejus licet valdc imperfe&am , nobis reliquit. Nee eft quod dubitct Clufius, utrum admow 
manu marcefcat ; toties enim conta&u complicari , modicoque intervallo denuo^ explir xa. 
vidimus. Sole quoque cadente fenefcere , oriente vero denuo revirefecre , verifllmum eft. 
Sunt qui motum fpontaneum & fenfum illi tribuant. Sed quia inftituti noitri non eft nugis re 
fcllcndis temporis jatturam facere, proferemus ea qux ufu atque experientia comprobaca «5c « 
nemine ante prodita fcimus. 






DE FACVtTATIBVS SlMPLlClVh Lib. IV II Q 

Brafiliani , fi cui forte ncccm moKantur , momentum hujus herbv; in pulvcrem trita- 

epulis indunt, vitamque eripiunt. Hoc admirationc di- 
giium, quod nullum huicmalo remedium aurantido- 
tum a Mcdicis hucufquc repcrtum, ipfi radici hujus Plan- 
ta: prxferendum. Haec fiquidem libcralius porrcfta , vim 
veneni retundit. Folia illius venenata , in cmplaftri for- 
mam redada,ftmmasrcfolvunt &curant. 

Cap. XCVII. 




T)efupkai,Jive8rvad'Empige , ejufque 
qualitatibm. 



TN pafcliis irtiguis paulo fupra gramiais altitudincm 
Aexfurgit caulis tenuis, junceus, ex planta gramini 
fimillima , fed concava & fucco refrigerante refena. 
Brafilienfes appellant lupical , Lufitani Erva a t 
pige, Menfibus pluviis frcquentius provenit hie cau • 
lis , & non minus ipfo afpe&u , quam ufu eft grams 
quippe in fummitatc gaudet capitulo exiguo & clc- 
ganti. 

Ob praeclaras virtutes , pracipue ad tollendim im- 

petiginem atqucfimiles cutaneos afFc&us, ex caiore& 

humorum acrimonia natos , vix ulli eft incogmra planta. 

Quippe fololiquorc plants rccentcr contufe, pars af- 

C%^/) WN>^ fe&a fortiter fricata , fummum accipitfolatium , & pruri- 

tus intolerabilis mitigatur& fedatur, quhi ipfa impetigo , finonfoveatur a multo tetro liu- 

tnore,tollitur. 

Cap. XCVIII. 

Faifiom dEmpige , eorumque quali** 
tates 9 atque u[m. 

TNter tot Smilaccs & Convolvulos , arborum 
-^cacumina pafiim confeendentes , hie liliquo 
fusConvolvulus vifu atque ufu ceteris haud eft 
inferior, utpote quiadmodum tenaxfinuofis 
flexibus , frondoiis , magnis & glabris folks 
hinc inde vagatur , & tenuibus phafeolis &. 
cubitumlongiseftornatus, quimerito aLufi- 
tanis fabx Impetiginis, five Faifaons d'lmpiTe, 
vulgo appcllantur. Quae filiqux menfibus t a- 
viis detra&ae immature & virides , fucco tur- 
gent praeitantifTimo , eoque frigido & acri, 
quo fi fricctur qui Impcriginc laborat , non le- 
vcfolamcn accipit, imo curabitur, fialiquoties 
reiteretur remedium. 

Quango maturucrunt filiquac tempore sfti- 
vo , mox exficcantnr , tuncquc non folum tti- 
nicam extcrnam , fed & fuccum atque femi- 
na , quibus fcatcnt , paulatim nigrcfecre 6c a- 
romaticum odorem fpirare compcries : ve- 
rum tunc pracdi&o malo minus aptce judi- 
cantnr. 

Quo nomine a Brafilicnfibus nnncupetur ? 
nondiim a me obfervatum : alioquin planta omnibus eft notiffima. 




Capv 



12 1 



A 




G , I L I E L M I P I S O N J . ; 

Cap. X C I X. 

T>e Mafarandiba , ejujque facultatibm \ 

R r o r hxc Ccrafum altltudmc non folum , Ted & ligno , toliis fruaibufquc aemulatu 
ciquc fi e longinquo cc nfpiciatur, fimillima apparct. Olim filvcftris & in montofis potif- 

fimum locis nafcns, nunc in 

hortis Luficanorum quoquecx- 

colitur. Floret menfibus hyber • 

nis 3 moxqn.c fert frucl' 1 infini- 
tes, ceiafiquidem Eur :ma- 

gnitudinc 6c figura c ctcrum 

mukum diulmiles; qu^ - pelli- 
cula veftiantnr tcnac , crafia, 

priusrubuccntc, fed ubi matu- 

ruerint,miniati &triftis colons: 

prater duriorcm quem conti- 
nent lapidem , la&eo turgent li- 

quorc dulchlimo, eoque nonin- 

grato , ac proinde \b omnibus 

pariter incolis inter epuias expe* 

tito. Quia temperate caliaus tit 

hicfuccus, Scnutricndi facultate 

pollet, exprcflus emulfionis in- 

flar exhibetur 5 rum imprimis 

contra frigidiores pedtoris aftectas yclfolus veialiis rcmediis pe&oralibusadmixtus: guttf 

denique & afperam aiteriam male 

pffeftam , maximopere mulccrc 

compertum eft. 

Cap. C. 

T>e Amongeaba, ejujque fa- 
cultatibus. 

X MoNGEABAherbaqusegra- 
-^-minis videtur fpecics , in are- 
nofis locis fponte luxuriat, & ultra 
tibix altitudinun aflurgit, ur ; ro 
caule eoque duriore & fercligno- 
fo, foliis oblongis Gladioli in mo- 
dum nafcentibus. 

In fummitate capitulo afpero 
inftarariftx Panici filveftris deco- 
ratur. 

Fades hujus plants mihi diu- 
tius nota quam ufus , quippe ab 
illis Incolis tantum mihi traditus, 
quibus Malvae & ^afrurhinae co- 
pia decft , quod eanm emollicn- 
tium herbarum vice foppleat, & 
todem modo prseparata & cxterne 
adhibit? ufus eoftlem praeftet : im- 
Y imis u ' em fomentis & lavacris 
ex ilia confe %<■•: anum ex Tenefmo 
afT'lamdci. 'ceat^magnumquc 
illi Solatium ad r. m 




oe Fachtatibvs S I m p l I c I v m L I B. I V. 



121 




Cap. CI. 

T>e Ibipitanga , foe C m f° 'Brafiliana, ejujcjue qualhatibus. 

r 

IB i j? i t a n g a , vel XJbipitanga , olim filveftris tantum , fed nunc ob ufiim in hortisLu- 
iitanorum &Batavorum quoquc exculta , merito inter Ccrafos yel Prunosob florum& 

fru&uum fimilitudincm , referenda eft : nifi quod trun- 
cus contortus in varios ramos hinc inde difpergatur 
Foliis eft faturate viridibus , ad qaorum exortum flores 
albi quatuor foliolis conftantcs prodcunt. Undefructus 
rotundus inftarbaccaemoriprimo miniatus, mox lectins 
paulo rubefcens & o&oties profunde ftriatus , emanat $ 
menfibufque pluviis potiffimum maturefcit. Umbelico 
ex minimis foliolis congefto eft praeditus. Cuticula eft 
tenuipulpa rubra admodumque fucculenta , faporis ca- 
lidi & fubamari, cumque grato acore aftringentis. Lapis 
qui continetur unicus , nucleum calidum & amarum ha- 
bet. Fru&us autem hi celebres , fecundae menfae deliciae 
non folum funt, fed & a-gris prodeife folent: ventricu- 
lum enim languidum mire reficiunr , flatus difcutiunt , 
naufeam ftomachi reprimunt. Pe&ori denique, ii cum 
paitco facchari exhibeantur, folamen adferunt. 

Cap. CIL 

'Dejfamparandiba. 

DE vulgarihacarbore in triviisno- 
tiflima ne adnm agerem , pauca 
addenda habeo, prater ea qua; a Georg. 
CMarcgravio Fol. 109. font di&a. Ra- 
morum hujusarboris paucitatem ,fo- 
liorum frcquentia compenfat, quibus 
folis vis medicatrix,quantum ha&enus 
conftitit, infita eft : nam flore licet in- 
ilgni,pulcherrimo, fuaviftimique odo- 
ris , turn fru&ibus egrcgic copula- 
tis pomi magnitudine , quibus nuclei 
fplendcntes inhxrent , ornetuc : nihil 
tamen Culince vel Phc macopaeae ui'ni 
funt. Folia autem haec inordinate ra 
mis ipfis annata , oblonga pedem ul- 
tra , ncrvo fecundum longitudinem » 
multifqj coftis fecundum latitudincm 
confpicuis,vel intcgra>vcl contufa, he - 
patifque regioni applicata aliquandiu, 
duritics &obftru&iones hypochondrii 
rcftituunt : eifdemque malis, fi rite ex 
arte praeparcntur, atquein Apofcmate 
exhibeantur, conducunt ic proindc 
numero apcricntium afcribenda funt, 

C a p. cm. 
T>e Globulo bovinoj/liu/q;uju. 

VArice magnitudinis poma rotun- 
da, in bourn ventriculis reperta, 
ianiones ad me detcrre folcbant. Qux penitius examinans intcrius ex mens pilis bovinis 
arftiffiinc compacts conftare competi ,& exterius glabra , nigra &dura pellc tegi. Unde 
crediderim boves fibimct, pruriente cute , dentibus pilos evellerc, qui cum ab omalo di- 
gcri ncqucant, in maflain cog*tur rotundam, qux poftea in pite maions magnitucimem 




llz GVIL. PlSONIS DE FACVLTATIBVS SlMPLIClVM LlB. IV. 

excrefcit, undc anhclofi &quafi afthmatici diu inccdunt: f ficut capreae quibus lapis Be- 
zoar innafcitur) quod animadvertentes ruftici , ne tonus animalis jafturam patiarjtur, cos 
madant. Ita uthujuspomi conftrudio fit animalis deftru&io. 

Barbari rafuram pilofam interne cxhibent contra pertinaces alvi fluxus fanguineos. Ex- 
terne emplaftra, ficut e pilis leporinis fieri folet, contra hacmorrhagias cum felici fuccefTu 
applicant! Ego hoe externum , quam illud internum remedium imitari malui. 

Cap. CIV. 

T)e Corallio abo 'Bra/ilia. 

IN quibufdam Paranambuci locis juxtarilpem illam Reciffo vulgo didam, quando maris 
receflibus littus minus immerfum eft, infinite lapideac excrefcentiae, nunc arbufculat um, 
niincBraulcarciprinxinftar fads, inipfofundo, coelo fcreno confpiciuntur. Quae prodi- 
verfitate vel algae, vel fungorum , plantarumque maritimarum ( quibus Cryftalli more pau- 
latim fingulis acceffibus aqua falfa vi Soils agglutinatur; vario & miro naturae lufu cte- 
fcunt , atque e fundo erutae , mox duriffimae , fi infolcntur in littore ficco , niveique co- 
lons fiunt. A Magnatibus mHifpania&Belgioadmodumexpetuntur, ut aedes &fubtetra- 
ncas cavernas illis exornent. Maris accolae & pifcatores in ufum Medicum potius hoc Co- 
ralli genus adhibent, & rafuram ejus contra fluxus ventris Sememes humores exhibent in- 
difcrcta quantitate. Quamobrem fi ex arte, ficut officinarum Corallum, pneparetuf% iifdem 
ufibus eftdicatum, nee dignitate mult umilli cedit. 

~\T-£ Actum agerem circa, eas plant as , qua in hoc K^dmcrica traBu ab Europtis nee facie nee 
efficacia differunt , fed cum aliis mundi partibus communes exiflunt, atque ab authoribm 
fat is fuperque funt defcripta: finem open fum impofiturm , ft prim lev ion penicillo & una 
fidclia ear urn quafdam ufuales& notifimas attigcrim , atque in Syllabum co'egerim , ut funt 
MentaHrum , \Jkcetofa, Aloe* Lilium, Sonchus Uvis y Cucumer Afininus , Alkekewiy qu& 
omnes filvcttws funt & qualitate Europais f miles ,gradu tamen illis cedunt. K^Acorns, Malua, 
Althxa, Titimallus, Centaurea minor, Filix*, Portulaca, Poly podium (fruffui Caraguatafu- 
percrefcens ) Vrtica> Serpent aria, Liquiritia , Salvia SilveUris $ pares gradus quafi efficach 
cum 'tis obtinent : Soldanella autem , Perficaria , Tamarindis , Blitum , Solanum , Ocynium 
five Fire, Nymphea, Artemifa, Cucurbit a dulcis &amara, & alia Eur op m dignitate facile 
fupcrant. 



FINIS. 



Index 



INDEX 

RERVM ET VERBORVM. 




A. 

Baremotemo arbor. 77 
Jcaja arbor. 68 

Acaiu arbor , & illius fru- 

57 
90 

3 
91 

109 

108 
104 

49 

117 

93 

I 1 

44 
120 

87 

7 2 
81 

81 

98 

104 

116 

10 

11, 12 

4 z 

74 
48 



^r^ri^ot^ herba qualitates. 
Africa ftuftuum vicifitudo. 
Aguape Nymphea fpecies. 
Aguaracuinba-acu herb a. 
Agturaqulya herba. 
Aguaxima herba. 
Ahoay ftuttus venenatus. 
Albara planta. 
Amenduina radices. 
Ambaiba arbor. 
Ambua centipes hirfutns. 
Amongeaba herba. 
Ananas ejufque qualitates. 
Anda arbor. 
Andira lbaiariba arbor. 
Angelin arbor. 
Anbuiba arbores. 
Aninga ftutex, 1 05. oleum. 
Aninga peri herba. 
Ant a quadrupedes. 
Aquarttm difcrimen & ufus. 
Araboferpens. 
Aracaiba arbor. 
Araticupana. 
Arbores baud altos radices agunt in 
Brasilia. $ 

Aroeira arbor. 64 

Ada fpecies. 69 

Aurantiorum creberufmfalubm. 10 

B. 

> Acoba & Banana arbor. 7 5 

^Balfamum Cabureiba. 5 7 

Banana arbor. • 76 

Bafourinha herba. 1 1 o 

Batata de purga Lufitanis. 95 

Batata radices. ibid* 

Bctigas Lufitanis. 34 

Betys,fiveBetre. 88 

Bibora ferpens. 43 

Bicho morbus Lufitanis, ij>$i» ver- 

wiculus. 38 

Bohinininga ferpens. 41 

Boiguacu ferpens. ibid. 

Boiobi ferpens, 4.3 

Boitiapo ferpens. 42 

Brafilia aeris temperies,i, fitus, ibid. 

anni tempe&ates, z. ferenitas, 3. 

zquork fades, ibid, a&us, 4. ejus 

Prafcctura, ibid. SGlifacies.ibid. 

nemora & fylva > 5. falubritas& 

mcolarmnlongavitas, 6. Medhina, 

7. Jncolarmn diverfitas , 8. am- 

viantia, 10. obfonium » 11. p<rt«* 

ufuatifimm, 11. morbi, iz. pro - 

gnotfka, 14. Endemii morbiy 15. 



C. 

CAaapia herba qualitates. 
Caaataya herba. 
Caacica herba. 
Caaeo fpecies. 
Caajanduvan herba. 
Caapeba herba qualitates. 
Caapomongaherba. 
Caaroba arbor. 

Cabureibaarbor^j. balfamttm. 
Cacaboy a ferpens. 
Caiaiu herba. 
Camara juba herba. 
Cambui myrtw filveflw* 
Caninana ferpens. 
Canna Indica. 

Canna filvetfris, ejufque ufus. 
Cannarum Sacchari cultura. 
Caopia arbor. 
Capiipuba herba. 
Caraguata varia fpecies. 
Car a radix. 
Caranaiba arbor. 
Cafcavel ferpens. 
Catharri inBrafilia. 
Cebipiraguatu arbor. 
Cerafus BrafilUna. 
Chabecos morbus Lu fit ants. 
Cbalybis ufus laudatus. 
China ranicis fpecies. 
Cholera morbus. 
Cipode Cobras Lufitanis. 
Cobrc de Cipo ferpens. 
Cobre dc Vcado ferpens. 
Cobre de Corals ferpens. 
Cobre Vcrdc ferpens. 
Cocoeiro palma. 
Copaiba arbor, 56. oleum. 
Copuerucu irfekurn. 
Corallium album Brafil. 
Cotora rana. 
Crocodyltis. 

Cuapomonga fecunda herba. 
Cucuraciu ferpens. 
Cucttrucu ferpens. 
Cupouna arbor. 
Curimentos Lufitanis. 
Cururu-ape herba. 
Cururu bufo. 



90 
no 
102 
117 
105 

94 
105 

. 7° 

ibid. 

43 
102 

86 

82 

43 
116 

109 

5° 

60 

102 
in 

93 
62 

4 1 
21 

78 
121 

60 
25 
99 
19 

44 
42 

4 1 

4* 

43 
62 

57 
38 

122 

43 
109 

42 

4 1 

S3 
21 

114 
4<* 



Erva do Capitaon Lufitanis. o t 

Erva doRato Lufitanis. 9; 
Erva de noffa Senhora Lufitanis.^* 

Erva dos Cobres Lufitanis. 10; 
Erva do Bicho Lufitanis. 
Erva do Figado Lufitanis. 

Erva dos Feridos Lufitanis. 117 

Erva d'Einpige Lufitanis. 115 



ioi 
n: 



TT\ Leta Medicorum Brafilienf. 17 

^^upploop *'&». *8 

Dyfenteria morbus. 3 o 

E. 

EIrirucu apes grandiores. 56 

EirubaBrafilienfibus apes y ^. ea- 
rum fpecies. 56 

Ea« 4/w minores. ibid . 

Embira arbor. 71 

Einpige Lufitanis. 37 

Erva d'AmoriwJfoiWRf. 105,112 



FAifaonsd'Empige-t^r^. 11$ 
Ftffcm continua in Brafilia, 15 
quotidiana rarifima. 
Fedagofo herba. 
Figuero d'inferno herba. 
Fccmina Brafilia facunda. 
Fluxusventris. 
Fulgura crebra in Brafilia, 
Fungi Brafilienfes. 

G. 

GArapaabufns. 
Geiycoroya arbor* 
Globulus bovinus. 
Gonorrhaa. 
Guabl pocaiba arbor. 
Guajaba arbor. 
Guaparaiba mange fpecies. 
Guaiana-timbo. 
Guabiraba arbor. 
Guetys arbores. 
Gummi Ietaiba. 

H. 

HEpaticus alvi fiuxus. 31 

Herba cafta , five Mimofa. 48 
Herba lanuginofa, ejufque ufus. 113 
Hydropis confideratio. 26 



it 

IOC 

9* 



5 

4: 



2« 

6( 

12: 

3! 
S< 

7! 
i H 

JI ! 

7i 
6d 

6c 



I. 

IAborandi herb, qualitates. 
Iacape gramen junceum, 
Iacuacanga qualitates. 
Iamacaru plant a. 
Ianipaba arbor. 
Ianiparaudiba arbor, 
laracatia arbor, 
lararaca ferpens. 



9', 
9^ 
9* 
99 
*', 

I2J 

IOC 

42 



lava ab inter mittentibmfebribm im* 
munis. 1 « 

Ibaraee arbor, 
lbipitanga arbor. 
Ibirarema herba. 
Ibiboboca ferpens. 
Ibijara ferpens. 
Ibiracoa ferpens. 
Icicariba arbor, 
Idea refina, 
Ietaiba arbor, 
ijboja ferpens. 

lira Brafilienfbm rnel filyeftre. 
liticucu radix, 
iito arbor. 
Inflammatio ani. 

q^z Jnh 



7^ 

121 
II< 
4: 

ibid, 

43 

59 

ibid, 

6c 

4> 
55 

91 
7^ 

lh 



Inbame radices. 93 

Inimbojaherba. 95 

Ipecacuanha, ejufqtte facilitates. 101 

lupicay planta. 119 

lupicanga China Jpecies. 99 

luqueri Plant a. * ll 7 

Iurepeba utraque. 84 

Iuruuara herb* facilitates. 10 2 

K. 

J^itta Selgu fiafmi pcies. 19 
L. 



Index Rervm et Vereo 
Nbanduguacu araneus. 44 



LAmia pifcis jecur. 
Loco arbor. 
Lumbrici venttis. 

M. 



l 9 

82 

2 7 



Mjlf biw^e Mandiboca Icon. 5 1 

Machine Sacchari Icon. 50 

Malua d'lfco herba Lufxtanis. 104 

Mamarga fitttex. 84 

Mandiboca bifioria. 52 

Mandiboca filvefiris. 5 5 

Mavgues arboris varia Jpecies. 113 

Manaca frtilex. 185 

Mangaiba arbor. J 6 

Mangara peunaherba. 95 

Mangara brava herb a. ibid. 

Manipucra fuccus Mandioca. 48 
Maribunda Lufxtanis infe&um. 38 

Marigueinfcffum. ibid. 

Mafarandtba arbor. 120 

Mecbuacan radix. 93 

Meeruherba. 116 

MeUis fxlre&ris confxderatio. 5 5 

£l{?r{;i contagiofi in Brafxlia. 34 

Morborum origo in Brafilia. 8 

Mofcitesifljitaw*. 38 

Moucicu excrementum maris. 44 

Mucuna guacufaba. 48 

Muliebres met hi in Brafilia. 3 2 

Munbuca apesflavrf. 56 

Mured arbor. 79 
Jditnduyguacu pinbones doBrafil. 83 

Murucuja varia Jpecies. 1 06 

Murucuja-miri. 107 

MyrtusftheBris. 82 

N. 

NArinari pifcis. 44 

Nbambi berba qualities. 89 

Nhambu-guacu berba. 9 1 

Nbandi pipm longum. 96 



Niflai pi/o* vencnatus. 45 

O. 
f~^\Bjlru£lio vifcerum natuulium. 

Oculorum vitia in Brafilia. 18 

Oppilatio Hep at is & Lienis. 24 



P. 

PAcivira planta. 
Paco caatinga. 
Pagimirioba berba. 
Palmarum differentia. 
\>zo& Mho Lufxtanis. 
Paomolle Lufxtanis. 
Pao podre Lufxtanis. 
papula in Bufdia. 
Paranambuco etymon. 
Far antra berba. 



117 
98 
86 
61 
115 
80 

35 

37 

49 

"5 



Pe deGalinhafe*r^I«Ji^»&. 102 
Pimcnta da terra Lufxtanis. 107 
Pindaiba arbor. 71 

Pindova arbor. 61,62 

Pinhoncs do Brafil. 83 

piper longum Brafxl. 96 

pifces venenati. 44 

Fluvialis temporis in Brafilia mi- 
lium. Z 
Plux'umm gutu magna in Bra* 
fxlia. 3 
Fotincoba planta. 101 
Frolapfm cartilaginis mucronata. 2 z 
Pucho tenefmus Lufxtanis. 28 
Pulgera berba Lufxtanis. 101 
Purgandi tnetbodm in Brafxlia. 1 7 

r\Viya piper Brafxl. 107 

R. 

REdjjffo Brafilia. 3 

Remedia contra oculorum vitia. 
19. contra Jpafmuw, 20. toiztfr* 
ftuporem 9 21. cofrtr^ Catbarros, 
22. romn? prolapfum cartilaginis 
ffMcronaUy 23. r<?//ftv* objlruttiones 
vifcerum, 24. contra oppilationem 
Hepatis & Lienis, 25. rtwfnt H7- 
dropem, 26, contra Lumbricos, 27. 
contra flux w ventris, 28. flwtw 
Tenefmum, 29. roflffvt Cboleratn, 
29. co^4 Dyfenteriam, 30. flwfr* 
fluxum alvi hepaticum, 31. ro/tfr^ 
injlammationem ani, 32. romn* 
worfow mulieribm familiares , 33. 



RVM. 
wwam I w« Vefieream, 35. «w/r* 
Gonorrbaam. ibid. 



SAcar Arabicum. 49 

Saifa dc Praya Lufxtanis. 103 

Sanguinis educiiones in Brafilia. 1 6 

Sapegramenjunceum. 96 

Sarcafo Htjpanis. 3 

Saffafras Brafil. 98 

Scantamcnto Lufxtanis. 35 

Scarijicationes varia. 16 

Scolopendra venenata. 44 

Scorbuti cur alio. 24 
Seren Lufxtanis am a vejpertina. 9 

Silva de praya Lufxtanis. 95 

Spafmus in Brafxlia. 1 9 

Stupor morbus Brafxlia. 20 

Subfolanus Brafxlia familums. 1 

T. 

TAjaob a Jpecies. 95 
T4W£*ivw<e /pmV* (W*»w fcf/w- 
to, 47. uraw defer iptio & qua- 

litates. 92 

Tangedor Hifpanisferpens. 41 

T^pia ^riw. 68 

Tapyracoana arbor. 80 

Tapyrapecu berba. 1 1 2 

Tareyboia ferpens. 43 

Tenefmus morbus. 28 

Ti/wbo /wfctf. 115 

Tipi Jrntex. ibid. 

T^c-^5 Gracis. 19 

Tungainfettum. 38 

Tupaipi bulbofa planta. 117 

Tupiecana berba. no 

Tupuraiba arboris flcs. 56 

V. 

VMfctf 4rlw. 77 
F*w«f* aBarbaris excogitata.40 

Venenata animantia Brafxlia. ibid. 

Vifqueira fc^rb^ Lufxtanis. 105 

Fi^ arbuftinaqualitates. 113 

Vic erum cur alio. 36 

Fr^p^ ^ttrfftt /?rton 79 

Vrttcatu planta. 117 

Fjw« rfrixtf. 65 

Vrttrumbeba arbor. 100 

Vulnerum cur alio. z6 



Z. 

ZAbucayo arbor. 
Zamouna arbor. 



*5 
Si 



P I N I S. 



G E O R- 



GeorgI MarcgravI de Liebstad, 

MISNICI GERMAN I, 

HISTORIC 

RERVM NATVRALIVM 

BRASILIA, i 

L I B R I O C T O: 

Quorum 

Tres PRIORES AGVNT DE plantis. 
Quartus DE PISCIBVS. 
Quintus DE AVIBVS. 

Sextus DE quadrvpedibvs, et serpentibvs. 

Septimus DE INSECTIS. 

Octavus DE IPSA REGIONE, ET ILLIVS INCOLIS. 

C V M 

APPENDICE DE TAPUYIS, ET CHILENSIBVS. 
JOANNES DE LAET, k^NTVFERPI ANVS , 

In ordinemdigefiit& Annotationcs addidit multas, & varia ab Auftorc 
/ Omifla fupplevit & illuftravit. 



(+) 






IOANNI MAVRITIO, 

NASSAVI^E COMITI, 

TERRi£ ET OCEANI BRASILIENSIS 
SVMMO PRiEFECTO, 

SUIS PER BRASILIAM PEREGRINATIONIB VS INDE- 
FESSO STVDIO INQyiSJVIT, ACCVRATE DESCRIPSIT, 
ET QVORVM ICONES AD VIVUxM IPSE FECIT, NO- 
MINA APVD INCOLAS INVESTIGAVIT > ET QV/EDAM 
CONVENIENTIA IMPOSVIT, FACVLTATES, QVANT VM 
FIERI POTVIT,INDAGAVIT, ET IN HANG HISTORIAM, 
IN OMNIVM NATVRALIS SCIENTI/E STVDIOSORVM 
ET ADMIRATORVM USVM DIGESSIT, 

IN DEBITAM BENEFICIORVM MAXIMORVM AB IPSO 
ACCEPTORVM AGNITIONEiM ET GRATIARVM 

ACTIONEM 

DEMOTE OFFERT ET VEDICAT 

GEORGIUS MARCGRAVIUS, db Lubit », 

Uttifmcut Germamts, 



(*) * 






V- f~ r 



A 



IOANNES DE L A^ T, 

ANTVVERPIANVS, 



a t> 



BENEVOLO 



ECTOR^S. 







Eorgius } rcgravius, Audor hujus Hiftoria:, dodiulrnus 
i& diligentiffimus. Rerum Naturalium inveftigator , Mathcmatica- 
rumque fcientiarum imprimis gnarus, a mhocageret,utaccuratam 
daret Defcriptionem omnium Rerum Naturalium Brasilia, ad 
quameoanimo eratprofedus, (cumquibus reliqnae America: maxi- 
mam partem congruuntVquanquam ibi, ut& inaliis orbis partibus, 
qmedam peculiaria repcriantur) non ex aliorum relatione , fed propria 
&diligentiffimainquifitione atque accurataobfervatione, muitisiti- 
ncribus propterca fufceptis, non fine periculo , primo confufe illas de- 
fcripferat & delineaverat , prout variis locis & teinporibus fefe offerebant, am ad ipfum &b jn- 
colis afFerebantur : dcinde illas ordine fuo difponere & ad fuas clafles referre coeperat: fed quia, 
prxfertim in plantis , non uno tempore omnia fefe exhibent , quae ad plenam & periedam ea- 
rum defcriptionem requiruntur , hinc factum eft ut in aliquibus plantis, aut flores aut frndus St 
femina obfervare atque defcribere non potuerit,aut omifla poftea fupplere. Nam cum fingulari J 
jftudio de publico bene merendi ( quod in admodum paucis reperias , fiquidem pleriquc fuas' 
potius res curant quam publicas) e Brafilia fe in Africam contuliflet,ut ibidem fimili diligentia 
res naturales indagaret & defcriberet , morte praventus fuit , ncquc potuit aut fuo, aut alio- 
rum defiderio fatisfacere. Quum itaque illius commentarii ita indigefti atque impcrfedi ab Il£ 
luftriComite Jo. Mauri no (cujus beneficio , favore, atque impenfis hxc egcrat) mihi j 
fuifTent traditi , obtulit fe ftatim haud levis difficultas : fiquidem Audor metuens , ne quis 
ipfius labores fibi vendicaret , fi forte quid humanitus ipfi acciditfet ante quam ipfe illos pofletf 
publici juris facere, bonam partem illorum , &qux erant maximi momenti, charaderibusC 
quibufdam ab ipfb commends , exaraverat, qux fecundum alphabetum fecreto relidum , pri- ) 
mum enodanda & transfcribenda erant, majori moleftia, quam quis facile in alieno opere vel- 
letfumere- Superavitamen hoc faftidium , & laborem, quanquam alias fatis occupatus, & 
fimuldedi operam, utfingula ad fuas claffes venirent, & quam decentiflimo ordine inter fe 
componerentur, namAudornullofervato ordine & herbas & frutices atqueiarbores inter fe 
mifcuerat , prout venerant ad manus : verum ab ipfo omifla in Plantarum dc^-tio^ bus, 
quanquam multum operx adhibuerim> fupplere nonpotui , prxtcr admodum pa c ^, qtt* 
verfo charadere exprcfla invenientur, & quarumdam plantarum iconcs, qua: dee a ^ t ? q* 
herbis ficcis ab ipfo confervatis , dclineandas curavi. Librum autcm odavum qu. cV v 
tantum afFedum reliquit , & pene nudos tantum titulos , concinnavi e variis 
ipfius, turn aliorum, quas Illuftr. Comes benigne cum vatiis Iconibus fubminiO 
vicinitatemargumentiadjeci ctiambrevem rerum Chilenfium hiftoriam, qi ■ . nar ' s 

dederunt,cum nuper illam provinciam luftrafient>& compendiofiorem navi^a."- tim ad iJias ' 
Paciflcum inveniflent. Deniquc addidi Annotationes perquam multas, protioncm fumb 
Plantas , quas certo deprehendi etiam in Nova Hifpanianafci , quarum defer c Id I dc x \ 
a Fr. Ximenc : cujus hiftoriam (quam idiomate Hifpanico in Mexico cdidit am las P l a r 
&infcripfit; Jhtatro libros De la Natvraleza, y Virtvdes v, y la Method 
T a s , y animates que eft am recevidos en clvfo de Medic ina en la TS^ueva EJfanna tfor Francifi. 
y correction , y preparation , que para adminiftr alias fe requicre , con lo que el T)o int 
Hcrnand^ eferhio en lengua Latina) jam dudum in Scrmoncm Latinum trauftuli , 

) 3 



(*" 



O^D L E C T R E S. 

onus cditurus , fi I cones Plantarum, quas illc nullas, uti ncc animalium , addidit , vcl ex parte 
nanclfci potuiflcm. In qncm fincm & multas hcrbasficcatas & in chartab.bula compofitas ex 
America 'Infulisab Amicis mihi mitti curaveram, & cspcram ad AuGcrem hunc noftrum 
mirttrcdcfcriptioncsXimcnis,utcompararionc fafta defpiceret nam exdem in Brafihana- 
fcerentur, quodin aliquibus bene proceilit, uticfequenti Hiftona apparebit. Kon dubito 
aivcm auin alii , quibus plus otii & fcientiae fuppetit quam mihi , obfervatun Tint m Plantis & 
Animalibus multa convenicntia cum iis quas in aliis Orbis partibus reperiuntur , mihi per alias 
o-raviores occupations non licuit operofius ifta inquirere . Dcftinaverat autcm Auftor 
Softer operi fuo pramitterc , Pro g ymnasti ca Mathemat i ca Americana, 
tribw fehonibw comprehe^a. Prim a fetfio ^[/ Astronomica ^ Optica, omnium 
fiderum Auflralium intra Tfopicum Cancri & Polttm Antarclicum exfiantium mjtaurationem : ob- 
fervationes v arias & multas omnium Planet arum & deliquiorum Solis& Luna , indecjue exftruBa 
finvularia: novas & vera* Theorias inferior urn Planetarum Veneris & Mercurii .objervationibm 
propriis fuperflruB as : RefraBionum& Parallaxium doBrinam, obliquitatemmaximam Ecliptic* 
deLitam, nee non aliqua de maculis Solis & v arias rotates Vranica* alias continens. Alt era feci io 
eft Geo graphical Geod^tica, longitudmum terrefirium doBrinam eorumque ini- 
tiumnumerandiconftituens , Terra totius veram dmcnfwnem ex obfervationibus propriis demon- 
fir ans , ac Antiquorum & moder riorum Geographorum err ores detegens. Tertia ex duabus antece- 
dentibus cx/lruBa, Tabvlm Ma vri t i i As t r o nomi ciE. Etenim hunc titulum 
inter fchedas illius inveni, fed tantum titulum , utru.ia opus abfolvcrit, & quid illo fadum fit, 
io-noro. Tituloautemlmicfubfcriptumeft; opus aefideratumanemine adhuc tentatum* acce- 
dentemunificentia llluftr. & Excellentijf. Herois J. Mavritii Nassovu Comitis, 
Sec. Terra &oceani Brafdienfis prafeBi, SummU Inchoatum Feliciter&itidem cum bono Deoposl 
multos labores abfolutum , in nova civitate MavriCia, fita in Rrafilia America Aufiralis re- 
<Aone, AuBore Georgio Marcgravio de Liebfiad Germano. Csterum benevolos 
Le&ores rogo ut hanc noftram qualemcunquc operatn boni confidant , Au&orifque manibus 
omnia bona°prcccntur : &fi quid aut corrigendum aut addendum noverint , candide imper- 
tiant- non enim defpero, fiDeusmihivitamadpaucosannosproroget,&beIlo in Brafilia 
finis imponatur,Hiftoriam hanc magis perfettam fore, & iis qui bene de ilia mercbuntur, con- 
di°-nam sratiam redditam Lei. Intcica fruimini his qux jam damus. 



r 



SVM- 







GeorgI MarcgravI 

HISTORIC PLANTARVM 

LIBER PRlMVS, 
Qui agit de Herbis. 

Catvt Primvm. 

T)e variis Graminis jpeciebtM. 

R A m I N I s ) at alibi , ito ejr in Bra/ilia varU reperiuntur fyecies , quorum has 
ab Auciore nojiro obfervatas ejr defcriptas invent. 

Pr imageries. Caulis teres , tenuis , cavus, gramineus , in o&odecim aut 
viginti digit, altitndinem aflfurgit , in medio habens nodum & inferius ties: 
fiiperius kurem mpra nodum, unum folium acutum gramincum : infiim- 
ir-i^tc aulis quinque autfex fpicas tenues, duos circirer digitos longas 
c laflb nlo haud crafliores , colons argentei , a quibus parvuli e cinereo acj 
purpureo-caeruleum colorem vergentes flocculi dependent , tremuli 6c qui vento abi-, 
guntur. 

SecunAo Jfiecies. Vocari poteft Gramen triangulate', caulem enim habet triangularem : 
qrindecim? fedecimaut viginti quoque intcrdum digit, longum, fiipra terrain longisangu- 
ftis &z venofis gramincis foliis praeditum . In fummitatc caulis capitulum eft quadrangulare , 
quan* e quinque glandibus compofitum, magnitudine pafTulae majoris , adcujuslatcraqua- 
tuor foliola graminea extenduntur : ip.fum capitulum odorem habet quad chamae meli. 

Tert'tfpecies. Itidem caulem habet triangularem, circiter pedalem , atquc juxta human? 
duobus aut tribus foliis oblongis gramincis veftltum. In fiimmitatc autem in brcv'bus petio 
lis , proveniunt fex, feptcm aut oclo capitula alba, juxta. fe pofita : quorum quodlibet cjreum- 
f>ant /ex foliola viridia acuta. 

.Quart i [pedes. Exradicul? capiHatamultiprodeuntcaulcs, tercets, rcnuc« , Spithaman. 
alti. act terra m unicofoliolo gramineo acufo vcftiti, e quotanquam vagina prodit cadis. 
Sun* mit item au^em caulis in orbcm circumftant feptem foliola , angufta , acuta , duos circi- 
ter digit. longa,viridia quidem.fcd ad partem ab exortu interius albiffima. In horum foliorurr. 
medio aliquot granula inftar avenx la: i inviccm mat appofita , in quibus fcmen latct. Caulis 
& folia pilis albis & mollibus vcftiuntur 

guintofpecies. Inferius triangulamm habet caulem, qui ad quatuor circiter pedum altitu- 
dincnl alfurgit : folia autem quatuor aut quinque , fefquidigitum fere longa , arundinacca : fu* 
perius umbcllas, multis acutis granuli,;, quafi Echinorum aculcis, onuftas 

Sexto, (pedes. Gramen elegans plicatum atque miliaccunv ; in tttam quatuor aut ctiam 
quinque pedum altitndinem affurgir, c^ radiculis filamentous , anindims odo: folia circiter 
unum pedem longa , eleganter plicata , viridia , figura pene \\t p&imx nuciferae junioris. Cau- 
lis fupcrius fcrt fpicam, circiter fcfqu- pedem longam, 'mi Hi fpicai ilmilem. 

Septimajpecies. Gramen florens. E pilofa radicula caules protrudit perquam multos , pe- 
dem aut fefquipedem longos , qui inieriori parte gramincis foliis vcftiuntur. Quilibct autem 
caulis fiiperius habet capitulum fquamofum, fplendens, colons fublutefcentis e pallido, huic 
flofculus infidebatunicus, tribus foliolis lutcis conftans. 

oBovoftecies Exiles radicular feu rc&ius filamenta emittunt quatuor aut quinque caules 
gramincos, ano-ufto 1 ?, circiter tres aut quatuor pedes altos. Quilibet autem caulis fiiperius dU 
viditur in umbeilam, ut gramen cyperoides capitula fquamata continentcm. 

A NcnA 



GeorgIMarc.ia\1 

' won* (Pedes. Gramcn ftriatum fimpliciter did potcft. Ex una enim radicc quatuor aut 
quinque folia aiafcuntur& affurgunt in fex pedum altitudinem, fimiha gramini Hifpanico 
ftriato, prictcrquam quod in medio folii tantum unica Una fit alba. 

Vecima fact's Capiipuba Brafilianis: gramen plumeum : adduorum auttrium pedum al 
titudincm affurgit , caule tcrcti , geniculato •, foliis ad genicula plus fefquiped. longis -, qui ir 
f iimmitate in viginti, viginti quatuor & interdum triginta tenuiores caules dividitur : quorum 
quilibet verfus iummitatem ad duorum, trium, quatuorve digitorum longitudinem, argentea 
veftitur panicula, quae in medio femen gramincum continet. Caules cgregie rufefcunt . 

" Vndecima fpecies. Bicubitalem vel tricubitalem fortitur altitudinem •, caule & foliis grami- 
neisi panicula fuperius in duodecim , quindecim aut plures divifa ■, quarum quaelibei otto aut 
novem digitos longa, colons obfeure rufefcentis. 

Duodecima fpecies. Foliis & caule quidem ut anleccdens , fed panicula longiore & penc 
pedali, fubtiliufque compofita, atque color's viridis. 

Veeima tertia fpecies. Iacape Brafilianis , Lufitanis autem corrupte Sape : Gramen junccum 
& tenue. Ex radicula geniculata , juncea , alba , affurgit ad trium pedum altitudinem •. caule 
primum fimplice inftar culmi filiginis, tereti, quipoftea finditur in aliquot folia graminea, an 
r . : u, in medio nervum album fecundum longitudinem habentia: nullum habet faporem ma- 
nifeft'unr, nee florem fert nee femen. Valet contra ferpentum morfus , hoc modo: fimanus 
fuerit morfa , fiar poft mailum ligatura ex hoc graminc, venenum ultra non ferpet. 

C A v. 1 1. 

Fi/icis Jpecies > Trifotiiftedes > Tolif odium , Ononis. 

FI L I x Brajiliana: in duorum , trium aut etiam quatuor pedum altitudinem affurgir , caulis 
quadratus, ex ruflfo nigricans , fplendcns , lanugine rufta obductus. Folia ejus alata fibi in- 
vicem alternatim opponnntur , quinque aut fex digitos longa. Folioia autem alae funt tenera, 
vindia , itidem alternatim oppofita , in ambitu fubtiliter ferrata -, in uno autem latere cujufque 
folioli, pulvis fecundum oram folioli in longum adpendet rnffus. Nafcitur ubique in Medi- 
terraneis. 

Filicis an fpecies? Planta'caule lento, farmentofo,ruffefcente, ferpit atque fruticibus aliifqne 
plantis fe circnmvolvit : folia ad caulem alternatim funt pofita elegantifiime duTedta , refe- 
renda dentatas illas texturas quas foeminas folent conficere. Nee florem fert nee femen. Co- 
piofe nafcitur prope nuvium Capibaribi. Nafcitur & alia fpecies hand multum difllmilis in 
Infula Tamaraca. 

Filix an Polipodium ? Herba unico caule afiiirgens in trium circiter pedum altitudinem re- 
do, continente folia indire&c fibi invicem oppofita,feu potius alternatim pofita,circiter qua- 
tuor digitos longa, angufta , acuminata , & in ambitu fubtilifilme ferrata 3 atque poftica parte 
fecundum nervum in longitudinem ubique brunna afpergine vanegata. 

T R 1 F o L 1 1 fpecies videtur Herba quae copiofe nafcitur in Sinu omnium Sanctorum. Ex 
radicc recta, pancis filamentis prardita , arbufculae pene figura ad unius aut duorum pedum al- 
titudinem affurgit, in multos ramulos cxpanfa : funtque caulis ramuli lignofi, atque hinc inde 
acutisfpinismuniti. In pediculis propriis, inquolibet ramulo triafoliola fibi funt appofita 
more Trifolii . Hinc inde prodeunt in pediculis digitum longis flofculi ex viridi albi , magni- 
tudine florum Anagallidis, fubtilia ftaminula in medio habentes. Flofculos fequuntur fihqi u- 
laeteretes, circiter duos digitos longae , inquibus femen rotundum, referens iimacis con 
cham, coloris epatici. Quando femen eft maturum , filiquula; fponte diffiliimt & effundunt 
femen. Herba odorcm habet inftar Fccnugraeci. 

Herba quas paffim in Brafilia nafcitur , an Trifolium Americaniim fpicatum dici poteft? 
Ex radicfi Hgnofa, lenta, gracili, aliquot affurgunt caules fefquidigitiim circiter aid, qui unum 
atque aitenim ramulum nancifcuntur. Caulis rotundus, pilofus & qnafi geniculatus. Ad ge- 
nicula autem it brevi pctiolo , nafcuntur juxta fe tria folia, fuperius viridia , inferius pilola 
&canefceni- ; i ^lofculos fertinfpicam congeflos purpurei coloris. Poft quos proveniunt 
filiquuta rm.ip-cflae , hirtae , incurvatac feu lunatce , ut in herba quam vocant Fcrro-cavalJo, & 
quafidecifr - } nammaturse in tot concedunt partes, quotgrana continent feminis Semen 
eft magnitudine Sinapi , fed rigura phafeoli ex albo flavefcens & punftum fufcum parvulum 
bens , fapore quafipifi, Inter eundum hx filiquula; facillime veftibus adtuerefcunt : 
ideoque Lufitani vocant hanc herba.ni Amores. 

Polypodivm Brafilianum & radicc vm. aut ix. digit. longa , no-dofi , dictum craffa 
fubruffo mufco obdufla , interius ex albo flavefcente , faporis fubdulcis cum quadam aufteri- 

ate 



Histor. Plantar vAi Li b, i. 3 

tate, fuccuknta. afccndit caulis trcs aut quatuor pedes alms , ftriatus , contortus nigcr aut ru- 
ber, qui in fum nutate multa ha bet folia, trina fibi dircde vel altcrnatim oppofita, quatuor cir- 
citcr di<nt. longa , plus digit, lata, lxte viridia , mollia, ncrvo obfeure ruffo fecundum longitu- 
dinem :°juxta quern in utroquc latere inferiori quadmplex fcrics pundorum pulvcris lutefccn- 
tisc ruffo confpicitur; & inter pundula a nervo per later a tranfvcrfim multa: tcnucs vermis 

virides. 

Ononis non lpinofa & floribus luteis. Multi caules terctes , lend , pilofi , ex una radicc 
cnafcuntur longi, partim humi procumbentcs , partim furredi , ad mdum quafi pinguiufculi 
leu "-lutinofi •, c quibus hinc indc alternatim & quafi fe amplcderentur in exortu prodcunt 
ramuli , quos codem modo > hinc inde petioli breves compleduntur , atque quilibet tria fo 
liola;quidametiam tantum unicum contincntes : funtque foliola oblonga , angufta , nervo 
fecundum longitudinem & venulis obliquis infernc pracdita , & leviter pilofa. FJofculos ex 
firm prodcuntcs fert lutcolos Ononidis modo. 

Cat. III. 

Arundines (sr Cannce. 



I 



AtabocA Brafilianis dida Silveftris Arundinis eft fpecies , in riginti aut plutium pedum 
altitudinem excrefcit , & anterioris brachii acquirit craflitudinem , medullofa , 6c exterius 




colons e viridi. fubflavefcentis : ramosautem habct altcrnatim oppofltos & in iis ramulos 
ad cundem modum, dimidium pedem plus minufvc longos , folitarios vel plures , & ufquc ad 
odo juxta fe proxime pofitos : ramuli autem circa exortum fpina muniuntur : in ramalis fo- 
lia fun . alternatim pofita , in quolibet feptem , odo , vel novem , graminea angufta , acumina- 
ta, atqutlaetcvindia: quatuor aut fex pedes longa. Nee florcm fert nee frudum. Magnum 
-lutem impedimentum ©biicit hzec planta viatoribus , fiquidem paucis menfibus vias obturat. 

As cele - 



jECI 



1 



I MarcgravI 
•lcritcr crcfccns & rccrcfccns abfcifla. Geterum ufurpatur ab Indigenis pro lignls ad pa- 
rtes zdium • cxcav at ur ctiam atquc impktur aqua a viatoribus ad itinera agenda per loca 

deferta &' lnaqnofa, . . . , ... ^ , 

Vvb iirafiiianis dida, Nafthos Gnecis , Arundo Sagittana: itidem injviginti aut pla- 
num pedum aiTurgit altitudinem. Caudex illius redus , infcrius ad trium aut quatuor pedum 
altitudinem quafi lignofus & durus , reliqua parte fpongiofus & tevis ; infcrius albi intis flavi 
colons, funerius plane vitidis. Craffitics ejus infcrius quatuor aut quinque digitoram; iu- 
periusdH um aunculaicm xquat . Verfus inferiorem partem habet folia quafi convoluta, 
fuperius rcfta & plane lacvis , atque ex hac fiunt fagittx. Caulis habet interdum unum atque 
ajterum ramutn. Tredecim aut quatuordecim pedum altitudine a tern, per trium circiter 
pedum longitudinem , veftitur foliis arundinaciis , anguftis , & pene fex pedes longis. Supra 
horum foliorum finem circiter duos pedes, rurfus laevis eft & fine foliis. 

M e E R v Ikafilianis di£ta> 
Carina Indica Car Cliif. Rar. pi. 
Hiftor. lib. iv. cap. 54. in o£to 
aut decern pedum aiTurgit alti- 
tudinem, caule arundinofo, fuc- 
culento, viridi, digit, craflb; 
quern per intervalla ambinnt 
folia folitarie pofita quatuor. 
aut quinque digit, ctiam fefqui- 
pedem longa , decern aut undc- 
cim digitos lata , fimilia foliis 
Paco. Superius habet caulis tres 
aut quatuor ramos , qui mult os 
ferunt flores, tribus foliis lingui- 
formibus conftantes , circiter 
duos digit, longis , ere&is , quae 
circumdantur ab aliis foliis acu- 
minatis Sc convolutisj in medio 
autem fiint duo angufta , paulu- 
lum contorta , atque in horum 
medio adhuc unum folium in- 
ftai igulae , habens ad latus fta- 
men fiifcum in quadam promi- 
nentia. Flos eft inodorus , co- 
lons ignei. Poft flores fequitur 
fruftus , nimirum corpus oo- 
longum , teres , in tres exedras 
extuberans, echinatum, inftar: 
fru&usRicini, colons viridis, at 
ex parte rubefecntis: quum vero 
femen intus maturum eft , tunc 
nigricat : dividituv interius in 
tres cellulas,habensin qualibet, 
ut plurimum , duodecim grana 
' feminis xnagnitudine piforum, 
rotunda , laevia , nigra , & durif- 
fima : malleo contula continent 
intus durifiimam mbftantiam 
albam , quae cavitatcm intra fe 
habet inftar vitri vinarii & in cavitaie ilia corpufculum inftar vermiculi cafei , ex quo pro- 
germinatio fit , ex hoc feminc vulgo corollas precarix fiunt. Radix humanam craflitien. ic • 
quint, k igu , fplendide ex albo flavefcens , inftar cepae fquamas habens ruffas , atquc iixc 
lenta : per intervalla autem hinc inde habet tubera feu prominentias faftigiatas , unde no- 
vos profundic canles, nam perennat haec planta. 

, yinnotAtio. Haec Planta ut bene obfervat Car. Clufins loco ab Au&ore citato hyemeni 
noftram acgerrime admodum patitur, diligentia tamen haud difficulter etiam in nofttaBa- 
tavia confervari interdum poteft , & vidimus utramque (peciem nonnunqunm florcntcm , at- 
que radice fe propagantem , fed ante primumfrigus inhypocauftum transfctenda eft, nam 

tn«or±s 




Histor. Plantarvm Lib. j 5 

frigoris impaticntior eft. Obfcrvat autem dodiffimus & diiigcntiflimus au&or , e vctuftis fto- 
lonibus cum maicefccntcs in vaporario prseicmdiintur , lacrymam cxftillarc albam Traea- 
cantha: a?mulam > fubdulccm&lcntamj atquc in lpfis foliis etiam fcnelcentibus cxiftit t~nuc 

quoddam cxcrcmcntum nitri fa- 
pore. Quo nomine, inquit , vc - 
tcribus dicta fithacc planta, mc 
ignorare fateor ingenue. 

Rcperitur & alia fpecies prio- 
ri fpecici Mcern fimilis figura, 
colore foKorum & venis , fed 
flos variat: folia quoque unit an- 
guftiora , niagis acuminata , ac 
ut plurimum circa iniuni caulis 
emmpunt ex vaginis : in medio 
afliirgit caulis fcrens aliquot flo 
res paulo majores quam prioris. 
conftat autem flos tribus co- 
chleari-formibus (puta Lufita- 
nici) foliis, trcs digit, longis, 
incurvatis , in quorum medio 
adliuc anguftum foliolum , fe£ 
quidigit. longuni , inftar cufpi- 
dis dire&c extenfiim. In pofti- 
ca parte floris, poft tria ilia ma- 
jora folia , itidem talia foliola 
duo mucronata extant , ita ut 
tptus flos o&o conflict foliis , & 
adhuc in medio , more Gladio- 
li , ftaminulum flavum , extre- 
niitatefuafufcumobtinet. Flos 
inodorus & flavus . Semen & 
radix ut prioris. Nigritae com- 
nicdunt radicem. 

K_Annotatio. Audio Plantam 
hanc jam & femen fuum maturafle in Horto diligeiitiilimi Botanici Hcnrici Muntin°- M. D. 
Groningsc, undc lpescftillammagis.familiarcmcoelo noftrati fenfim futuram. 

Cap. IV. 

T)e Camaris variis. 

CAmara Brafilianis •, diverfe ejus rcperiunturipecies : Camara tinga & Camaraflorealbo: 
utraquc autem fruticefcit. 

Camara flore rubro : caulis hujus hirfutus in multos expanditur ramos : folia habet fcr 
rata, menthae crifpee fimilia , fed raagis Iplendcntia , leni hirfutie pr^dita , & ad ta&um mol- 
lia, binafibiinvicem unique oppofita, quodlibet brevi pediculo infidens. In extrcmitatc ra 
morum, uti & ad exortum foliorum ad caulem proveniunt oblongi pediculi aliquot juxta 
fe pofiti , multos flofculos habentes rubros. Poll flores fequitur uvula , baccis plena vi- 
ridibus , magnitudinc baccarum Sambuci : & uvula cum baccis fimilis eft fru&ui Chamxpe- 
riclymeni Car. ClufiiRar. Hiftor.lib.i.cap.38. Flosinfignis odoris : & ipfi herba fupcrat 
odoreMentham. 

Huic plane fimilem lpcciem inveni adripam Fluvii S li Francifci, execpto colore floris, 
qui plane flavus crat. 

Camara flore albo : caule lignofo , duro, quadrato, hifpido, induorum aut trium pedum 
adfurgit altitudinem , atquc in multos expanditur ramos •, partim etiam caulcs longi in terrain 
procumbunt , ferpentes cum fuis ramis. Folia autem habet rugofa , hirta & ad ta&um dura, in 
ambitu fcrrata , fplcndcntia, faturate viridia, bma temper fibiinviccmoppouta , & ad exortum 
ramorum fparfim. In extremitatc autem ramorum & fummitatc caulis umbellatim prove- 
niunt flofculi parvi , inftar florum Lychnidis chalcedonies , coloris candidifcula&ci , fuavis 
odoris- Tota planta odorcm habet fere inftar Mcnthaftri. 

A 3 Cama- 




jr 



O R G I MARCGRAVl 

C am ara Vvb A Braiiliams incxiriitam altitudinem adfurgit, caulchirfuto, nodofcr. 
Folia quoque hirfuta &. ad ta&iim 
afpeta, in ambitu 1 errata, urticae fo~ 
liis fimilia P incequalis magnitude 
nis , bina femper dite&e fibi oppo 

fita. 

In extremitatibus ramorum c- 

nafcuntur florcs , magnitudinc no- 
rum Bupthalmi, egrcgie lutei , no- 
vcm foliis conftantes , & in medio 
umbilico magno , lutco , cui ad- 
mixta ftaminula nigra , odoris qua- 
fi medii inter urticani & men- 

tham. 

Plantaad tactum plane glutinofa 

fentitur. 

Poft flores fequitur femen ob- 
longuni , nigricans , ut in cicho- 
rejo. 

Annotatio. 

Icon quam hie damus , quan- 
quam illam acceperimiis cum ad~ 
fcripto nomine Camara unba , po- 
tius videtur alterius Camarae de qua 
ante Author j nam manifeftc bac- 
cas pro fru&ibus rcprefentat •, cum 
huic tribuantiir femina oblonga in- 
ftar cichorei •, quod hie moncn- 
dum duximus, nequiserret. 

Caetcrum hxc videtur ilia plan- 
ta quam Fr. Ximenes fcribit a Me- 
xicanis vocari Tomat^jt^ica&tU > 
quae fpecies , inquit , eft urticx , at- 
que in molcm humanam adolefcif, 
folia habet fuccida , grandia & ple- 
na fpinis & villis , caules lxves & 
blancos, flores lutcos. Nafciturlo- 
cis calidis & frigidis Provincial Mc- 
chuacanse & alibi : faporis eft ama- 
ri,*cum quadam acrimonia, tempe- 

rie calida 6V ficca. Deco&um lpifiatum curat ulcera Vetera , & lenit dolores capitis , fi ilia ab- 
luatur. 

Cap. V. 

Aguara pnda. Iacua acanga. Caacica. Innominate dua. 

AGvara Ponda Brafilianis , Myouros five Myuriis , Bclgis Rattenfteert : in fefqui- 
pedalem aut majorem quoque altitudinem aflfurgit , caule geniculate) > tercti , vipdi : ad 
fingula autem intcrnodia folia habet qnatuor , quinque aut plura , angufta , (errata , cc tafti- 
giata , viridia , inaequalis magnitudims. In fummitatc caulis fpicam unum pedem longim, 
teretem , undique flofculis elegantcr ccemleo-violaccis plcnam , coloris ut violai martix no- 
ftratis : quilibet flofculus conftat quinque foliolis flibrotundis , ac integer flofculus non male 
refcrt violam martiam, ac paululum quoque ejus odorcm. Radix illius rcfta, mediceri- 
tcr crafla, & multas parvulas radiculas adjunftas habens adhxc filamcntola. 

Reperitur & alia prascedenti plane fimilis , nifi quod fpica florum lata eft , cubicis fovcis in- 
fignita loricam reprcfentans , viridis: ex foveis autem illis prodcnnt flofculi coerulci ut in 
altera (pecic, quam dcfcripfimiis. 

lACVA Acanga Brafilianis, Fedago^o Lufitanis,, fpecies eft Scorpiocidis. Anurgit in 

diiorum 




Histor. PlantarvmLib. i. 
duorum aut trium pedum altitudincm, caulc hirfuto, pilofo, mu'tis ramis prieditc • f 1* ! ' 

fibi oppofita cum a His P , T vull habTtt 
vcletiam quandoquc teariepofita, 
fimtque corrugata, fimilia foliis Scar- 
lciac, raris pilis vcftita, oblong 

In cxtrcrmtatibus fnpciiorum ra- 
morum cnafcitur fpica decern aut 
duodecim digit, longa , in qua unicus 
ordo flofculorum , colons e lutco & 
cocrulco mixti : quilibct flofcuJus au- 
tcm figuram habct parvi calicis: cxtrc- 
>mitas fpicae curvata folct cflc inftar 
ffloris vulgaris Scorpioidis. 

Poft florcs fequitur femen milii no- 
fixatis fimiiitudine, flavum, triangula- 
te , & circa cxtrcmitatcm acumina- 
tum , figura pene fagopyri fed fiifci 
coloris. 

Radix pedem aut fefquipedem lon- 
ga eft fere rcfta ; pauca aut nulla fila-- 
menta habens , corticc fiifco , intus 
alba , lignofa ac lenta , fapore fubdul- 
ci fed parum manifefto. 

Rcperitur & alia fpecics plane prio- 
ri fimilis , nifi quod paulo major fit 
quo ad caules. Radix eadem eft , folia 
autcm paulo molliora, fpica quoque 
ut in priori incutvata , flofculi albi feu 
la&ci , quinque foliolis conftantes. 

Semen denique rotundum , non 
triagulare ut in priori. 

Annotation Non invenio has fpecics 
Scorpioidis ha&enus a Botanicis cue 
defcriptas. 

C A A c I c A Brafilianis , Erua de 
Cobra Lufitanis •, ex radicc parvula fi- 
hmentofa multi proveniunt caules juxtafe, femipedem aut ctiam pedem longi, ex viridi 
tuffcfeentes , paululum hirfuti , & unius digiti intcrvallo habentes nodos ; & adfingulosno- 

dos duo folia fubtiliter ferrata, appofita, magnitudine 
& figura oemula foliis Veronica: , aiiquantum hirfuta, 
fupcrnc viridia, infcrncalbicaiitia. Inter folia ad nodos 
multi prodcunt flofculi viridis coloris cum aliquantillo 
ruborc mixti, in umbellam compofiti. Tota planta fun- 
dit la£tcum fuccum. Praefcntiffimum eft remedium con- 
tra fcrpentuni morfus herba^hxe contufa & impofita. 
Valet etiam ad alia vulncra. 

Planta (quam Auffor non nominal) ex radicula alba, 
multis filamentis prxdita , protrudit unum aut duos cau- 
liculos , teretes , virides, ramofos , hinc inde foliolis 
veftitos inftar finapi. In fummitate cauliculi cnafcitur 
longa fpica flofculorum albiffimonun , tanta; magnitu- 
dinis , quanta; Acetofa; minima;. Poft fllofculos fequi- 
tur femen ex fufco cinercum , rotundum , media; ma- 
gnitudinis inter femen finapis &papavcris , hirfutum , ad 
ta&umut capitcllum hennaed. Tota planta feptcm aut 
ofto digitorum altitudincm acquirit. 

Planta (cui Au&or nomennon appofuit) ex radice 
brevi , multis filamentis prxdita , emittit novem aut de- 
cern caules , teretes , rufros , unum vcl duos pedes al- 
*os, qui folia oppofita fibihabent, figura foli or umfalicis. In fummitate caulium &ramo- 

rum 






g GeorgIMarcgravJ . 

rumprodcuntflorcsalbi, longispediculisinnitentcs, quatuor circitcr digit longis, Iimdcs 
plane floribiis -lanaccti, fed vixfcxtam partem acquantcs. Biniflofculi juxta fcpofiti.inpr* 
pnofmgulipediculoincaulequovis&ramulo inveniuntur. Caulis lcntus & iucculcntus. 

Cap. VI. 

*Plante innominate dace. Caapotiragoa* 

P T , 1-JtA hcec (quam autf or non nominal) m \>cda.\t:m atquc ctiam majorcm cxcrclcit alti- 
mdinem,caulenodofo partim incumbente terra, partimfc furrigentc. pars qua; cerrx 

incumbit crebras agitradiculas Diftant nodi cir- 
citer trium digitorum intcrvallo , ex quibus pro- 
deunt folia , unum aut duo minimum digit. longa„ 
nervo &quinquc aut fex venulis fecundum longitu- 
dinem, ut in Plantagine , fupcrius viridia , inferius 
>.parum cinerefcentia. Infummitatc caulis duo folia 
parva fibi applicata inveniuntur , figura conchulx 
quam mifellam vocant , ex quorum medio flos 
enafcitur eleganter cceruleus, foliis tantum duobus 
obrotundis conftans , aliquot ftaminula habens 
coerulea, tiavis apicibus. Tota planta Gentianam 
aliquo modo reprefentat. 

Radix teres , tenuis , longa , fine fibris , hepa- 
lici colons. 

Reperitur & alia planta habens flores inftar Loti 
tetragonolobi , 'folia oblonga, caulem crafium, 
irriatum , paulum hirfutum , multis ramulis prc- 
ditum. 

Planta (quam Au&or non nonnnat) caule len- 
to , angulofo , rufFo , ferpit , & trium aut quatuor 
digitor. intcrvallo, in pediculo digitum longo , tria femper folia fibi appofita habet, quin- 
que aut fex digitos longa, inambituferrata, laete viridia, nervo & venis obliquis conlpicuis 

pradita. Ad pedicu- 
lum foliorum alius 
pediculus quinq-, aut 
fex digit, longus pro- 
venit ruffus , qui im 
"/^^^ bellam habet inftar 
jf Sambuci s flofculis mi- 

nimis , qui nullis fo- 
liis conftant:intotum 
languinei clegantifli- 
mi coloris •, quilibet 
corumfiguram habet 
rhopali quo leprofi 
mendicantes circum- 
cur (ant, 

Caapotiragoa 
Brafilianis : ex radice 
longa contorta, Icn- 
ta , exterius fufca > in- 
tus Candida , multi e- 
nafcuntur caules qua- 
drati,duoru aut trium 
digitorum intervallo 
geniculati , oftode- 
cim , viginti , & inter- 
dum plurcs digit lon- 
. . , gi , qui partim terra: 

mcumbunt , partim fc fumgunt. Ad Cngulos autem nodos annafcuntur duo , tria vcl quatuoc 

folia 



t.yi 




HlSTO R. P L A NTARVM L I g, J. 

folia , figura & magnitudinc hyflbpi , inxqualis tamen magnitudinis. Quidam rtjam aules 
hinc indc ramulos protrudunt ^d nodos , eodem modo foliis vcftitos. Caulis-aut.em 
& folia funt pilofa , viridia, incana. 

In fnmmitate caulis & fcfquidigkum fub lpfa , & tali intervallo rurfus vcrfus inferior a , ycr- 
ticilhtim cnafcuntutflofculi , globuli luforii magnitudinc, plurimi, albi, quatuor foliolis 
conftantcs: & propc qucmlibct vcrticellum flofculorum bina foliola hyflbpi aemula. Poft 
flofculos capfula: rotundas ftriatae fcquuntur , magnitudinc myrtillorum , in quibus femen 
continctur: cujtts formam Auttor defer -ibere omifit. Planta hare falfi eft faporis & proindeKali 
gcniculatumfcuvitriariapotcftappcllari. Frequenseftinlocis arcnofis maritimis , in medi- 
tcrraneis autcm ncquaquam repcritur. 

Reperitiir&aliaejufdemfpecies, cuj us caulis lignofus, etiam partim terras incumbens, 
partim furre&us. Folia autcm Rofmarini asmula ad genicula caulis confiftunt : atquc ibidem 
flofculos habct multos , congeftos, candidos, in capitclli figuram circa caulem. 

Cap. VII. 

"Paiomirioba. Innominate, Aiicambe, Tareroqui. Ivapecanpa 

Jeu Sarcaparilla. 

T)AioMiRioBA, orobus Brafilienfis mihi fiofc Loti lutco. Ex unica radicemulti pro- 
-*-. deunt caules, circitcr ties pedes longi , lignofi , virides, nodoli, in multos ramos diva- 

ricati , qui e nodis prodeunt : in quoli- 
betramulo o&o vel no vem folia , nimi- 
rum quatuor vel quinque paria fibi iiv 
vicem oppofita , plane ilmilia crobi pan- 
nonici Car. Clufii Rar. Hiftor. Lib. vi. 
cap. 44. in extremitatc ramorum cnaf 
cuntur flofculi , quinque foliolis con- 
ftantes , plane fimiles illius orobi panno- 
nici, fed omnino lutei. 

Flores fcquuntur filiquac , quatuor* 
quinque , fcx aut JLeptcm digitos longs, 
tefetes , paulum compreflas , haud craf 
fa: , inctf rvats ut cnfis polonicus: quae pei 
maturitatcm fiunt fufes , & fpontc rum- 
puntur , atquc efFundunt femen rotun- 
dum, latiufculum, comprefliim,fuicum, 
paulo majus lentibus. In qualibet filiqua 
quinquaginta & interdum paulo plura fe- 
mina continentur. Toto anno floret <5c 
fert femen. 

Aqua diftillatur ex hac planta , quae u- 
furpata , comminuit & expellit calculos 
veficx. 

Radix longa , re£ta , multa fuperius 
habens filamenta , flavi coloris. 

Radix contra venena: folia contra 5/'- 
chos de Cu : femen cum aceto contra im- 
pctiginem valet : ftranguris quoque '-a 
dix medctur. 

Planta quoque contufa & calide ap- 
plicata laterum doloribusanxiliatur. 

A n n o t ati o.Natae nobis aliquotic: 
plants ha: e feminc ex Brafilia miflb , fed 
nunquam floruerunt. 

Planta (cuinequenomendatnequelconem, itaabipfo defer ibitur) e radice proveniunt ali 
quot folia, viginti aut paulo plurcs digitos longa , l&tc viridia , fplendentia, adta&um mol 
lia ., figura foliorum majoris Lapathi , nervo craflb in medio fecundum longitudinem , mult- 
angulari, venis vero tranfverfim eminentibus. Inter hxc folia afllirgit caulis teres, digiti 
minoris craffitie , & duarnm fpithamarum longitudine , in quo julus fpithamam longus , co- 

I> loris 




10 GeorgIMarccravI 

lonsur julusjuglandis, vcrum quinquc aut fcx digitos crafliis : vidcturquc quafi compofitus 
ex quadratis gemmis , qiiarum quxlibet in medio punftum habct brunnum •, (uWcqucntc 
tempore hs gemma: prodcunt (etiam planta evuifa&in cubiculo appenfa) & cum prodic- 
runt ad tertiam digiti partem, funt clcgantis brunni coloris-, dehinc amplius fc produntSc 
reliquafui parte funt colons eximic incarnati , cum paululo brunno fupenus. Fructus ita in- 
teger cum prodiit , tribus fubtiliflimis filis quafi pilis appendct : intcnus autcm habet pulpam 
candictam&nucleum in medio. 

Micambe AngoJenfibus, {& ut vjdeUtr ex Africa in Brajiuam tranjlata) lnpcdalcm cu> 
citer altitudinem afliirgit canle tereti , contorto , qucm circumdant foliola parvula , <Sc nine 
iiidc ramuli circitcr duos digitos longi , quorum finguli fuftinent flofculos ex albo lublutcos: 
fequai.tur dcin filiqiue incurvata; , obrotundx , tenerx , in quibus multum feminis mgri , ro- 
tundi, majorisquampapaveris. ufurpatur a Nigritis in cibis. 

Annotatio. Milium nobis hujus Plan- 
ts feme e Brafilia aliquoties , nomine Mofam- 
bes £ Angola , quod & fcliciter pullulavit , & 
praefirtim aeftate hujus anni do Ioc xlvi, 
non modo folia 6V caulem produxit , fed & 
iloruit liberaliter , & femen tulit , quod ta- 
men a leviflimo frigore, initio Octobris, cum 
ipfi planta corruptum fuit. Eft autem elegan- 
tiflfima planta •, foliis fimilibus pcntaphyllo , 
flofculis fingularis conformationis fed mi- 
nutis admodum : filiquis contortis ; fed cum 
in eo effem ut iconem fieri curarem , prater 
cxpe&ationem pcriit. 

T a R e R o q_v I Brafilienfibus , Matapafto 
Lufitanis , fpecies eft Payomiriobae ejufdem 
figure & eadem radice , caule , ramis : flore 
quoque eodem fed paulum minori , eadem 
difpofitione foliorum & ejufdem coloris. dif- 
ferttamen foliorum figura: nam hujus funt 
digitum aut paulo plus longa , figure ovalis, 
ad exortum fuum anguftiora , fuperius viridia 
inferius nonnihil incana ) nervo fecundum 
longitudinem & venis obliquis prjedita. Poft 
folis occafum folia fua componit & quafi, 
marcefllt, maneiterumexplicat. Semen ro- 
tundum, nigrum, minutum & multum diver- 
fum a feminc Payomiriobx. 

Annotatio. Et hujus plants femen 
faepius e Brafilia ad nos delatum , fed non 
tarn fcliciter pullulavit quam payomiriobx , 
ut differentias harum plantarum non licuerit liquido obfervare 

Ivapecanga Brafilienfi- 
bus, Sarcaparilla Hifpanis. Cau- 
le farmentofo , lignofb , lento , vi- 
ridi ferpit , aculeos feu fpinas hinc 
inde habente acutas. Folia fblita- 
ria , quinque , fex , vel etiam duo- 
decim digitos longa , exterius a- 
cuminata , & tres , quatuor aut 
quinque digitos lata , ubi latiffi- 
ma •, in quibus tres nervi infigni- 
tcr confpicui lecundum longitu- 
dinom tendunt , tranfverfim au- 
tem sulfas minutas vcnulas habet 
vario nexu difcurrcntes j exterius 
dilute, interius virent faturate. Ad 
quemlibet cujuflibet folii pedicu- 
lum(qui brevior)duae clavicular prodcunt lentae,longa*,quibu$ aliis plantis fc firmitcr anncftir 

Flo- 














Histor; Plantarvm I, i « i. n 

Floresfertracematim: fequuntnr. dein bacac, primo viridcs, mox cinnabri*. ubiauteni 
maturuere , nigra; , rotund* , magnimdine mcdiocrium ccraforum: quattbct in mrhrlH 
confiftit feu propno brcviori pcdiculo , quorum pcdiculorum decern aut duodceim uni Ion 
giornnfident. Baccac autcm rugofae ut cerafa ficcata. Intus continent unura aut duos lipidcs 

albo-flavos, duros , in qmbus durus albicans nucleus. Datur & alia fpecies hac validior Vi 
dcMonard. cap. xxii. 

Annotatio. Ft. Ximenes. Mexicani vocant^^/znobiliffimam iilam plantam 
qua; Hifpanis dicitur Sarcaparilla, cujus in Nova Hifpania plures rcperiuntur fpecies, quas hie 
ordincreccnfebimus. Prima eft qua: pafiim nafcitur in Hifpania &pracipuc in agroHifpa* 
lend, mcampis&vallibus, quam quidam Botanici refemntad Smilacem afperam , qua: a 
Diolcor.idedefcribitur: hxc repcritur haud longe a Mexico in pago S. Fidei , jiixta fontcra 
cujus aqua; maviflimae & falubcrrima; per aqua;dudus in civitatem deducuntur ; itemque in 
Tzonpango & Provincia Hondura , undc potiflimum infertur Europe; de cujus figura nihil 
attinet diccrc , quia Diofcoridcs exade illam defcribit , neque illius facultatibus , quas obti- 
net eafdem cum ceteris fpeciebusj licet Diofcoridcs nihil dicat de illius temperamento , ne- 
que virtute qua pro vo cat fudotes & tollit dolores jundurarum atque aliarum partium , muU 
tafque alias fanat infirmitates graves acpene in curabiles-, fed folum cxplicet illius vim qua 
refiftit venenis & inter alexipharmaca numeratur. Eft itaque haec planta fpecies Sarcaparilla;} 
licet Hifpani, qui nunquam adicrunt Americam, non patiantur idfibi perfuaderi , neutiquam 
tamen ncgabunt qui illam comparaverint cum ceteris fpecicbus novi orbis, quanquam A- 
mericananonproducatfemen: verum haud infoiens homines faftidirenota & pcregrina at- 
que longius pctita admirari & magnifacere. Eftfrigida & ficca , licet non omnino careat 
partibuscalidis&iubtilibus,. quibusmovetfudores&corroborat calorem ventriculi (& li- 
cet alii hoc negent) mundat renes & ureteres: Sanat morbos chronicos. Varia: & multae 
funt opinioncs de exhibendi modo , quas omncs hie referre nimis longum foret •, folum mo- 
nebo quomodo fimplex decodum fiat ad ordinarium potum , credo cnim vix ullam domum 
fineillorepcriri: Sume unciamnnam Sarcaparilla; recentiffimac, fiquidem facile poteft ha- 
beri,& divide illam & confeinde minute & cum quatuor azumbris (id cft,odo fextariis) aquse 
tantifper ebulli donee quarta pars confumatur •, rcliquum bibitur ordinario. De liquore, 
quern folent prarparare non pauciorcs funt opiniones , verum efiem author iis qui in Ameri- 
ca Sarcaparillam funt ufurpaturi , ut utantur fucco e recentibus radicibus expreflb, (fiquidem 
ubique funt obvia;) quatuor unciamm quantitate fingulis vicibus j obfervavi enim mirabiles 
effedus, tarn in lue venerca,quam in aliis morbis,& credo nullum magis falubre medicamen- 
tiimpouereperiri. ExCluf edit, capxxn. Doctor Monardes in priore parte fiii operis de- 
fcribit fyrupum e Sarcaparilla compofitum cum aliis fimplicibus , quern longe utiliftimum 
cftc fa;pe deprchendi , fit autem ad hunc modum : Sarcaparilla; unci* dua; minutim concifa;: 
Guaiaci triti' quatuor unc. Ziziphafex &tuiginta, prima paflfaxxiv. utraque officiilis repnr- 
gata: florumBoraginisfemuncia , violarumtantundem: ptignus hordei mundati & fradi: 
in fex aquas fextariis lento igne coqnuntur ad quatuor fextariorum confumtionem , expri- 
muntui valide & colantur: & decern hujus decodi imciis, admifcetur unafyrupi violati. 
Calidus mane & vefperi forbendus datur , eodem fervato ordine , qui folet in ejufcemodi po- 
t-iambus obfervari , fudorem fi quis fubordiatur detergendo. Conceditur ab initio cms pulli 
gallinacei exigui , & fervatur idem ordo qui in ufu Guajacan , & bibunt aquam aut decodum 
fimplex quod modo defcripfimus. Ea ratione curatur omne genus morbi gallici , atque alia: 
ctiam infirmitates, quas ufu Guajaci aut China; curari folent. Fit & alius fyrupus , hoc mo- 
do : Sarcaparilla; odo uncia; concifa; & confradae in odo aquae fextariis ad fex confiimtio- 
ncm coqunntur, in binis qui fupcrerunt fextariis, facchari libra; iv. injiciuntur, fitque fyru- 
pus ut moris eft. Hujus uncia; tres mane Sc'totidem veiperi fumuntur ; prandium cfto e cibis 
boni fucci, coena fobria, potus ex aqua Sarcaparilla; fimplici. Eo utantur donee abfiimtus fit, 
quo tempore ad fua negotia pcragenda cgredi non vetabitur. Curat hie fyrupus plerofquce 
morbis fupra didis fine moleftia. 

Idem Ximenes j defpecie Sarcaparilla; q\i3Lmvoc&ntJ^auhmec/ttl.IncolxTat/guitU&vo- 
cant hanc herbam Cocozcapatli five Coco&ticpalmcapatli , Mechoacani Yz,huatz>oz, qua; eft fpe- 
cies Sarcaparilla; percgrina , habens radices furculoias , e.quibus faliunt caules volubilcs, 
cum horridis fpinis & multis capreolis , folia ejus funt fimilia ocymo acuminata & curtata 
cum certis lasvitatibus & ncrvulis qui difcurrunt per longitudinem j nullum fert femen •, pol- 
let eifdem facultatibus quibus cceterae. Reperitur ad radices Vulcani haiid longe a pago At- 
latlaluca'omnino fimilis planta,, verum radices funt tenues & fibrae gracilcs. Sunt qui omncs 
has plantas referendas putent ad fpecies China; , verum quia radices plurimiim diffcrant , ma- 
gis e'redendum eft fui generis cue plantas , licet figura foliorum, caulium volubilitatc & ca- 

B z P rc °- 



GeorgI MarcgravI 
^olisconvcniant. Sunt frigidx & ficc* omncs, & licet non omncsadftrmgant funtta- 
Si utiles contra dolores junctorum & alios quofvisnatos clue venerea: & ad fudorcs 
cendos: inveterata uleera fananda , & morbos pertinaces & chromcos ■, adverfusvit.aqu* 
ncrvis accidunt 5 plurefque infirmitates, ut vulgo jam notiffimum eft. Idem Xxmcnes Q^u- 
timecapatUillafpccies/cujus radices in Hifpaniam transfcruntur , fertfoha grandm figura 
cordis caules volubiles & fpinofos , radiccm furculofam , tradum produeit nullum . ob- 
tinct multos capreolos , qui illi ex omnibus partibus cnafcuntur. Nafcitur in eampis Toto- 
pec & Miztitlan , varum optima creditur qux provenit in Hondura , & potiffimum miertur 
Europe. 

Cap. VIII. 

Gmiru. Inimboy. Althece fyecies. Cararu. Semperyivum marinum 

baedferum. Icipo. Terexxil. 



c 



Amarv plantadiaraBrafilienfibus-, Solani veficarii eft fpecics. Ex radice parva, al- 
ba, multis filamentis circumdata, enafcitur caulis fatis crafTus, quadrangularis , no- 
dofiis, viridis , pilis albis vefti- 
tus , qui in multos fe expandit ra- 
mos itidem nodofos , qui & ra- 
mulos profundunt, ut plurimum 
binos fibi appofitos : ad nodos 
folia nafcuntur duo vel tria , di- 
lute viridia , ad taclrum mollia, 
longispediculis innitentia j figu- 
ra cordis, craflb modoinambi- 
tudentata, fimilia foliis noftra- 
tis fblani veficarii. Ad exortum 
foliorum in proprio pediculo, ex 
thecula rotunda prodeunt flofcu- 
ii parvi pallide flavi , unica qui- 
dem parte conftantes,fcd in quin- 
que angulos cxpanfi; intra flo- 
rem funt quinque macule ob- 
fcure purpureas quad ungues , & 
quinque ftaminula itidem pur- 
purea. Quidam florcs tantu qua- 
tuor angulos habent , & totidem 
maculas. Flofculi fe claudentes 
ftellam quadrangulare vel quin- 
quangularem exa&e rcferunt . 
Poft quos fequitur fru&us pallide 
flavefcens , cerafi magnitudine, ■ 
folliculo inclufus modo noftra- 
tis Halicacabi fru&us •, nimirum 
pentagono , turbinato , cujus an- 
guli lineis purpureisintexti. Pe- 
diculus fru&us haud ita longus 
& itidem purpureus. Fru&us co- 
meditur & eft fapore fere ut noftras Halicacabus. Herbaco&afervitlavandis cruribus. 

Inimboy Brafilienfibus •, fpina ilia quse fert lobos illos eehinoides Car. Clufiamemora- 
tos : in cynofbarhi magnitudincm excrefcit •, caudex & ramuli plcni fpinulis hepatici colo- 
ns , lignum autem intus mcdullofum inftar fambuei. Habet in quolibet ramo multos ramu- 
los direfte oppofitos - f in ramulis porro folia itidem oppofita a quatuordeeim ad viginti in u- 
no ramulo, qui inter quodlibet par foliorum duobus munitur aeuleis. Sunt autem folia 
Isete viridia , fplendentia,,fcrc cylindracca, & unum circiter digitum longa. Flores fert in 
fpicamcongeftoslutcolos. Hosfcquuntiirlobiipinofi, hirfuti , colons , cummatnruerunt, 
hepatici , in quibus fingulis contincntur duo globuli durifiimi , cinerei coloris , glabri & 
fplcndcntes , quiquaflato loboftrepitiimedunt : nucleus interior ex albo flavns , amari fhpo- 
ris , inftar Lupinomm. Lobus autem per maturitatem dififilit & eftundit globulos. 

Alt he* 




Histor. PlantarvmLi'b. I. J? 

ALTHEiE fpecics. Caulis re&us , teres, uno latere ruflfefccns , ad duorum aut tcium pe- 
dum affurgit altitudincm , ramismultishincindecxplicatis-, folia fingulatim pofita in pedi- 
culoses aut quatuordigitos longo , in tres vel quinquc lacinias feda , crane in ambitu ter- 

rata , ncrvis & venis ruffefecntibus , fupcrnc 
faturatc viridia , infernc incana , hirfuta & 
ad tadum mollia. Ad caulem prope exor- 
tum foliorum & in fummitate caulis 6c cx- 
tremitatibus ramorum provenit flos egregic 
incarnatus , conftans quinque tbliis , ftami- 
ncque in medio incurvato. Florcm fcquitur 
femen,nimirum tot triangulares, hifpida:, avi- 
haercntes capfula: gryfei coloris , juxta fe in 
orbem pofita: , quot folia flos habuit : in qui- 
busfemen triangulare, fubrotundum, &fi- 
gura lunae gibba: , coloris gryfei , magnitu- 
dinefarris. 

Cararv Herba dida Brafilienfibus,Lu- 
fitanis Bredos , eftfpeciesBliti. Ex radice al- 
ba , fatis crafia , multi prodcunt caules , ab 
uno ad quatuor pedes alti , cum foliis fimili- 
busBlito, quae interdum quad farina viden- 
tur afperfa. In fummitate fert flofculos , viri- 
des fpicatim congeftos ut in Blito. dehinc fe- 
men provenit minimum , inftar feminis pa- 
pavcris minoris , rotundum , paulum com- 
prefium , nigerrimum , fplcndens, pellicu- 
la: gryfeo fufca: inclufum. 

Herba oleris loco coquitur ut Beta aut A- 
triplex , eftquc boni faporis & cito mollcf- 
' cit cum coquitur. 

Armotatio. Fr. Ximenes fcribit in Nova 
Hifpania rcperiri multas fpecies Atriplicis, 
tarn filveftrcs quam hortenfes , quas Mexi- 
canigencratimvocantH"^/^///// & Hifpa- 
ni corrupto nomine Quilites •, & ftudiofe ad- 
modum colunt in fuis hortis , pzxfcmmqmmvocznt Tlapalhuahqw/itl, qua: radicemhabet 

groflam , brevem , fibrofam ; caules roflos, 
folia oblonga & per interna ferrata , ejufdem 
coloris , qua: coda manducantur & funt grati 
faporis , addito oleo & aceto. 

An CemPcrvivum marinum bacciferum f In 
fefquipedalemaut majorem altitudinem afiiir- 
gunt multi caules , digitum craffi , lignofi, fra- 
o-iles, tcretes, foliis circumcindi, co modo 
quoBraflicafolet aut potius Portulaca: qua: 
funt cgregie viridia , crafla , fucculcnta , figu- 
ra foliis Portulaca: fimilia , verumlonge ma- 
jora & magnam Acetofam xquantia, Inter fo- 
lia in fingularib us pediculis prodcunt flofculi, 
quinque foliis conftantes, uno latere in am- 
bitu ferratis, albi coloris, figura caryophyl- 
lorum. Flores fequuntur bacca: , magnitudi- 
ne oliva: , nigra: , fplendcntcs , fucculenta:, 
carnem habentes inftar nigrorum ceraforum, 
multam ; & nucleum in medio inftar pruni, 
nullius apud incolas ufus. 

Radix longa , reda , uno latere multa fila- 
menta coacervata habens , lignofa , albicans, 
fed intus fubflava. 





B 3 



lei- 



GeorgI MarcgravI 

Iciro Brafilicnfibus , cujas multcc font fpccics : circumvolvit fc arboribus. Ljgnumcjus 
lentum, vimincum > corti- 
ce cincrco : folia dilute vi- 
rcntia , hinc indc in ramulis 
pofita, cofpicuis venis tranf- 
veufim pc&dita , quatnor cir- 
citcrdigitos longa, acumi- 
nata. In ramulorum cxtre- 
mitatibus multi prodeunt 
flofculi , conftantcs quinque 
foliolis albis , deormm in- 
CLirvatis-,in medio autem ha- 
bent multa ftaminula colo- 
ns lutei, odoris flint mavis. 
Poft flores fequitur fru&us. 
quern tamen ab Author e nofiro 
defcrij)tum non invent. 

Annotatio. Dubito an hcec 
planta fit cadem cum Apara- 
qua quamPr.Ximen.ita de- 
fcribit. Radices agit longas 
& per intervalla tuberofas-, 
e quibus faliunt multi cau- 
les, qui fubeunt arboues & 
eifHem fe applicant : fcrt fo- 
lia inftaraurantix mali , flo- 
res albos & minutos , fru- 
clum nullum. Deco&umra- 
dicum hauftum mitigat do- 
lores e lue venerea natos ; & 
eft utile contra impeditam 
movendi facultatem. 

Perexxil Lufitanis *, Cri- 
thmum marinum non fpino- 
fum pofles vocare : femipe- 
dales aut paulo longiores caules adipifcitur , teretes , nodofos , rufefecntes , partim humo in- 
cumbentes, partim nonnihilfeerigentes. Ad fingulos 
nodos duo aut quatuor folia habct , hiflopi smula , fed 
crafliora ac nonnihil carinata , oppofita. Superius au- 
tem capitulum oblongum five ovale eft, album ut in 
Trifolio fere , pro flore , habens in fe aliquot ftami- 
nula parvula crocei coloris. 

Planta eft fucculenta. Folia & breves ramuli deccr- 
pti ac parum co&i fuperfufo aceto tanquam muiia , 
condiri & fervari pofllint , & quando libet . cum carni- 
bus aut pifcibus edi.Bene fapiunt ac magni seftimantur a 
Lufitanis: excitant enim appctitum, movent urinam 
& aperiunt vifcernm oppilationes. 

Planta (cm Autlor nomen non adferipfit) trium 
pedum altitudinem acquirit , multos caules ex una ra- 
dicc protrudens : qui craffi , intus medullofi , uno la- 
tere fufci , altero Virides , alternatim proveniunt ra- 
muli & folia , lex , feptem & o£to digitos longa , bete 
viuidia , acuminata , fplcndcntia , paulum rugata , in 
ambitu minimis dentibus ferrata. Plorcs enafcuntur in 
pediculis duos digitos longis , figura comu venatoris, 
plus duorum digitorum longitudine , eximii rubri co- 
loris , intus cavi : ex concavitatc autem prominet fta- 
men ex albo incarnatum, habens apicem magnum, fuf /^T^ 
cum, pilis albis. Poft flores fcquuntur poma rotunda, 

ftriara 








Histor. Plantarvm Lib. I. 

ftriata at poma Amoris , intus diftin&a ut capita papavcris , femen quoquc minimum & fuf- 
cum contincntia. 

Cap. IX. 

Ambuyaembo. Caacicafeu Thep major. jMarrubrwn. Innominata. 

fetica. Ipecacoantia. 

AMbvyaembo BrafiHenfibus •, Hcrba fcandens, quae aliis plantis & fraticibus fe cir- 
cumvolvit, caule fuofarmentofoinftarClematidis. Hinc inde ad caulcm enafcuntur 

folia uniim atque al- 
terum , in quoru me- 
dio pediculus longus 
continens folium fb- 
litaric pofitum , funt 
aute folia figura cor- 
dis , lata', nervo craC 
fo in medio & venis 
obliquis decorata, di- 
lute feu fere pallide 
viridia (quad paulum 
albedinis viriditatiet 
fetadmixtum.) Hinc 
inde quoque fert flo- 
rem egregiae & pene 
mirabilis ftru&urae ; 
habet enim figuram 
ventriculi humani, & 
eft magnus , quippe 
logus abfquc proceC- 
fu & caulc lex digitos 
fere, pediculus floris 
curvatus eft,fpithama 
longus,viridis& ftrio- 
fus, repraefentans dex- 
trum leu interius ori- 
ficium ventriculi hu- 
mani, pylorum di£tu> 
ab alia extremitate 
proccflu habet qua- 
tuor digitos longum, 
figura colli cygni ele- 

vati , fed in extremitate retrorfum inclinatum, repraefentans orificium finiftrum ventriculi feu 
fuperius cardia dictum. Secundum longitudincm autem proceffus ille fuperius apertus feu 
fiiluscft. Vcntriculo huic adnedtitur feu defuper incumbit tenuis membrana obrotunda , du- 
plae latitudinis quam Imperialis , innumcris venulis rubris varie intertexta haud male referens 
hepar humanum ventriculo incumbens. Totus flos coloris ex albo flavefcentis, vcmsru- 
bro purpuras, majoribusfecundumlongitudinem , minoribus fecundum latitudinem 5 in- 
tertextus, & inter venas quafirubro purpureo pun&ulatus : nullius tameneftodorismani- 
fefti. 

C A A c I c A {alia tamen ah ilia quam Auclor ante defcriffii) Brafilienfibus, Peplis major liof 
culisalbis. Ex radice alba , lignofa, ladtefcente, paulo majori femipede , multi prodeunt cau- 
lcs, terctcs, nodofi, virides, uno latere rufefcentes multis ramis donati , quipartim humi 
jaccnt , partim ftant eredti : ad nodos caulium , & in ramulis bina folia oppofita reperiuntur, 
in ambitu fubtilitcr fcrrata 5 ramulorum paulo minora iisqucc ad caules. In extremitate cau- 
lium & ramorum multi nafcuntur flofculi fubtilimmi , albi , quatuor foliolis conftantes: quos 
excipit triangularis capfula , in qua femcn {quod Author non defcribit.) Tota planta copiolc la- 
ttefcit , quod lac commendatur a. Lufitanis ad oculorum rubedincm & dolorem aufcren- 
dum. Vide Carolum Clufium Rar. Hiftoriar. libro. vi. capite xi. & Dodon. libro xn. 

capitcxviu. 

Mar- 




6 Geor gXMarcgravI 

1 MARRVB I VM-, (quomodoh.cpUntakBrafdknfibmappdktur ab AuBore mHlim nonin- 
veni.) Planta h*c in duorum aut trium pedum altitudmem af- 
furgit, caule ftriato, nodofo , leniter hirfuto : ad fingulos 
nodosramulitrcsautquatuorprovcniunf, ut & folia-, quo- 
rum antiquiora fimilia func Marrubii pannionici Car. Clu- 
fii foliis , in ramulis autcm junioribus Marrubii vulgaris. 

Fert fiofculos verticillatim pofitos , coerulcos , tnbus folio- 
lis conftantcs. guodnam femen fubfequatur ab Auttore prodi- 
tum non invent. Tota planta fuaviffimum odorem Marrubii 
fpirat , & ad taftum eft glutinofa. 

Planta hax {cui Author nomenwn adferipfit) caulc quadra- 





to, pilofo, partimferpit, partim affurgit , bina folia fibi op- 
pofita habens , longo pediculo innitentia , urticae jemula , den- 
tata, fedobtufiorainextremoambitu. Ad fingula paria pe- 
dicuiorum foliorum , alius pediculus longus exit, capitulum 
habens onuftum flofculis oblongis galcatis, faturate purpu- 
rco-brunnis : faturatioribus quippe violis martiis , odoris fere ut Camaratinga. 

I e tic A Brafilienfibus •, Congenfibus Jguiquoaquianputu , Lufitanis Batata. Caulc far- 
mentofo , lento , viridi , tenui , fupcr terram ferpit , femper nova filamenta ingerens terra; , ex 





quibus novx radices generantur. Vnius aut duorum digitorum intcrvallo diftant pediculi in 
caule ab invicem , quorum quilibet duos , tres , quatuorve digitos longus , in exorta incnrva- 
tus , folium fuftinens figura cordis , ut vulgo pingitur , vcl ctiam ad latcra auriculas habens ut 
Icticucu. Folia funt dilute viridia fuperius & inferne quafi canefcentia. Ncc florem fert nee 
fru&um, fed traniplantatur fcindendo in taleolas radicem & imponendo terra: . itaenimco- 
piofiflime augetur. Radices multas agit unus caulis , varix figurx •, qua-darn cnim quatnor, 
quinque, Tex digitos longa: , inftar rapi craflac , qua-darn rotund* , alix altcrins figura? : colore 

funt 



His tor. Plantar vm Lib. I. 



17 



funtcxtcriusalboflavcfccntc, intcrius albiffimo : prsebcnt de fc fuccum ladeum Coquur<. 
tur aut fub cineribiis aflantiir , funtquc optimi faporis & praefcrcndae noftris rapis * Batata re* 
cens contufa & aftufa paucula aqua atquc macerata , feipfam fermentando , fit pom* quo 
Brafilicnfcs utuntur. Qua:dam funt rubri coloris per totam fubftantiam , accoa* tingun 
manus caeruleo : Cuticula eft obfeure rubra ; cultro concifa nigrefcit inftar atramenti fcri- 
ptorii. 

Ipecacoanha Brafilienfibus , ex radice fpithama? longitudine & ampliori , flexuofa, 
nodofafeugeniculata, multis filamentis lateralibus pradita , qua:que corticem habet fub- 

ruffum inftar Tormen- 
tillae , intcrius autem 
alba eft, ac in medio 
habens mcdullam , a; 
qua reliqua fubftantia 
viridis radicis detrahi 
poteft, medullaquc re- 
moveri •, progeneratur 
unus aut alter caulis 
femipedalis aut paulo 
longior , teres , ligno- 
fus , lentus , coloris ci- 
nerefcentis;partim ter- 
ra: incumbens , aliasq; 
radices agens , partim 
fiirredus. In uniufcu- 
jufque hujus fumitate 
fex , feptem aut o£to, 
ut plurimum , folia in- 
fident , modo Herbae 
Paris, fuperiusfatura- 
te viridia , inferius di- 
lutiora , nervo uno fe- 
cundum logitudinem 
& multis venis tran£ 
verfis pra:dita inftar fo- 
liorum Lupini , ad ta- 
dum ut folia Afari,fed 
molliora. E medio fo- 
liorum inproprio pe- 

diculo enafcuntur decern , duodecim aut quindecim flofculi in capitulum congefti , parvuli, 
albi, quinquefoliolisconftantes&totidemftaminulis albis. Poft flores fequunttir totidem 
baccae brunna: feu faturate lacca: coloris , magnitudinc cerafifylveftris : bacca continet intus 
pulpam albam,fucculentam cu duobus granis feminis duris.flavefcentibus, lenticularis figurx. 
Radix effofla in umbra non Sole ficcari debet , recens ut & ficcata fuperamari faporis pun- 
git linguam fua acrimonia , proindecalidaminfecundo gradu&ficcam judico. Facultatem 
habet abftcrgendi , meatus expurgandi ac infar&us exfolvendi. 

Amat planta humidas fylvas & in hortos tranflata nullum fumet incrementum , quia amat 
fylvefttia. Vfus radicis, dragma una aut altera contunduntur , ac in poculo vini aquamixti 
pernofremmaceranturj mane leniter ebuliiantur ac percolentur , bibitaeger, pervomitum 
& feceffum purgat , & non folum in dyfenteria , fed etiam in afFe&ibus ventriculi datur Opti- 
mo fucceflu. Quo autem recentior eft radix eo fortior. In quibufdam plus fuperne quamin- 
ferne purgat. 

Cap. X. 

Zingiber. Mucuna. Innominate. Ibati 

ZlNZIBER (qua planta non videtur Brafilu natur alts fed ex India hue tradutfa) caulc 
haiid craflb afliirgit in pcdalem aut etiam .fefqtiipedalem altitudinem •, folia habet xiphii 
feu gladioli, nvnoratamen,qualis& caulis. Radix non eft fimilis Iridi neqtie crefcit tali mo- 
do j fed ad quindecim , fedecim , plures pauciorefve digitos continux crefcunt , qua: dein- 

q defra- 




lS GeorgIMarcgravI 

dc fraftura diftinguuntur , alioquin conftitucntcs radiccm planam latam. Recens eft cxtcrius 

colons inftar lythargyri auri : intus vcro flavefcit , viridis faporis eft fortions quam ficcata quae 

ex India affcrtur , quae aetatc eorrupta •, noftra 

haec optima eft. Quando cum caule & folio 

tranfplantatnr, folia decidunt & poft trimc- 

ftrc demum fpacium nova generantur •, ideo 

fine caule fola radix plantanda , nam facile 

crefcit. Habui intcrdum integram radicem 

parietiappenfam, quaeibi progcrminavit ad 

duorumdigitorum longitudinem. Februario 

& Martio terrae commifi & item cgregie cau- 

lem & folia protulit. Magna quantitate hie 

faccharo conditur. 

Annotatio. Vide Garziam ab Horto 
lib. i. cap. xli. Aromatum Hiltor. & quae 
Car. Clufius & Vir docWimus apud eundem 
dc hac planta annotavit. 

Fr. Ximenes. Quod Mexicani vocant Chil- 
ti , Orientis Arabcs , Turca: & Pcrfae dicunt 
Ginubit , officinae Ginz,iber : dux autemillius 
reperiunturfpecies ■, quarum una dicitur mas, 
altera focmin a Mashabct folia magisafpera 
quam Gingibcr & crauiora,verum ejufdem fi- 
gure: radiccm quoque majorcm & craftlo- 
rem , faporis acris & aliquantum amari : u- 
furpatur adverfus affedus ventriculi & intc- 
ftinorum e caufa frigida •, contufam & irriga- 
tam oleo e Coco applicant parti dolenti , eft 
fingulare rcmedium : prodeft itidem adverfus 
potionesvenenatas, &cum oleo jam dido 
mixta imponitur vulncribus vencnatis , caque 
fanat ■, dicitur majoris eflc efficaciae quam fce- 
mininum. Indigent Philippinarum confi- 
ciunt ex illo vinum quoddam medicatum. 

Foemina eft vulgare Gingiber : herba eft dnas tertias partes ulnae longa , habens radices ple- 
nas nodis & tuberibns , atque decuflatas , e quibus cnafcuntur caules fimiles cannis , cum fo- 
liis longis & anguftis , fimiles -Lilio , & infummitatc eorum capitella , hand diflimilia Stae- 
chadi.Nafcitur pene in omnibus Americae provinciis ubi feritur & propagatur tarn per femen, 
quam per vivam radiccm: nam quod fpontc nafcitur vile eft. Colitur autem in folo pingui& 
bene ftercorato atque culto , fub umbra arborum : in terris calidis menfe Martio, dividun- 
tur radices in partes pollicismagnitudine, quaediftantiaquinqueaut fex digitorum, infero- 
bes altas fingulae difponuntur & terra opertae ftatim rigantur , & poftca bis fingulis feptimanisj 
ubi autem prodierunt diligenter mundandae fnnt & folum farriendum, ne detrimentum ca- 
piant: radices quotannis colliguntur ubi folia aruerint, quod fere fit initio Iannarii: demi- 
tur autem exterior cortex & conjieitur in muriam , & hora ant fefquihorio maceratam expo- 
nunt Soli tantumdem temporis •, turn fub te&o fuper ftoreas collocatur donee omnis humidi- 
tas fuerit confumta , nifi forte opus fuerit iterum aut tertio exponcre Soli. 

Herba (cut Autl '-or nullum nomen adferipfit) in duorum ant trium pedum altitudincm af- 
furgit, caule lignofo, tereti: radicelenta, alba , filamentofa. Caulis autem in ramos fe pan- 
dit, qnialternatimoppofitahabent folia alata, uniitn* duos aut paulo plus digitos longa; 
nimirumqu^iibetalacontinetduodecimautplura paria foliornm viridinm , fimilium foliis 
Herba: Vivae. Ad quemlibet exortum alarum prodit flos brevi pediculo innixus, lutcus,quin- 
que foliis conftans, quorum duo reliquis minora, fine odore. Poft florem fcquitur filiqua 
comprcfia, duos aut tres digitos longa, femen continens tit in Herba Viva. 

Herba (cujus nomen Auclor nofter non prodit) in novcm aut decern digitorum altitudincm 
afiurgit, inftar arbufculae in multosramos expanfa. Folia fert alternatim fibiinviccm oppo- 
fita & Rorifmarini foliis fimilia, fedinodora: flofculos fuperius in ramulis albos , parvulos, 
Polygonatae aemulos & eodem modo difpofitos , radix tennis, albicans. 

Mvcvna Brafilienfibus : caule farmentofo, fatis craflb, lento , altas afcendit arborcs & 
implicat fe ramis : in quolibet pediculo duos, trcs autquatuor digitos longo, triaubiquc 

folia 




Histor. Plantarvm L 



I B. 



I. 19 

folia fibi inviccm apponuntur , phafeolorum more , oblonga nimirum tres aut quatuor di- 
git, ncrvo & vcnis obliquis pra:dita> 
fupcrius faturatc viridia , inferius albi- 
cantia & fubtiliffima lanuginc ad ta- 
daim fericum aequantia. In pediculo 
ties quatuorve digit, longo, qui fupc- 
rius inpluresbreviores'dividitur , pro- 
veniunt flores quatuordecim aut fede- 
cim juxta fe , calicibus infiftentes in- 
ftar filiquarum pifi: figura floris eft qua- 
fi dux filiqux pi(i apertx , una alteri in- 
ferta eflent : nam quinque foliis conftat 
flos quilibet , quorum quatuor duos 
digit, fingula longa , quintum unum 
digit, line odore , colons flavi •, in me- 
dio ftamen fiftulofum pallidum , fupc- 
rius multiplicitcr divifiim in fila , quo- 
rum quodlibet apicem habet fufcnm. 
Flores fequuntur filiqux , fpithamam 
longce aut etiam longiores , tres digi- 
tos circiter latx , exterius rugofx , ut- 
pote fetis pungentibus, ruffis , prxditav, 
qua: non fblum adherent & pungunt, 
led etiam puftulas ardentes excitant, 
qux vix ocHduo fanantur & infignem 
excitant pruritum: filiqux mature ex- 
terius nigrefcunt & aperiunt fe atque 
diffilinnt : interior earum fuperficies eft 
inftar matris perlarum , alba , fplendi- 
da & quad polita: in qualibet conti- 
i nentur ut plurimum tres phafeoli orbi- 
culares, comprefli, coloris luridi, cum 
femilunari macula nigra in uno latere, 
majores verticello. Floret plerumque menfe Iunio & Iulio. Fru&us cum filiquis convenit 
cum anagyride Car. ClufiiRar. Plantar. Hiftor. pag. 93. 

Annotatio. Fallitur Au&or quod judicet cum frudu A- 
nagyridis convenire , ut ex comparatione liquido apparet. Memi- 
nit autem hujusfrufttis Clufius Lib. 11. Exoticorum cap. xi. & 
fcribit fe lobos recentes accepifle e Pernambuco Macouna appel- 
latione infignitos •, feque phafbolos terras commififle quorum unus 
tantummodo germinaverit , & in binorum cubitorum altitudi- 
nem excreverit : fed , inquit , quum ferius gcrminaifet , ad frugem 
pervenire non potuit & prematura hyems corrupit antequam ul- 
^4 lum Floris etiam rudimentum dare pofTet. 

Herbahax [cuinomen Auctor non adfcrtyjit) humi ferpit caule 
cavo , qui hinc inde folia obtinct in longis pediculis pofita , cordis 
figura atque Smilacis scmtila. Flos albus , magnus , inftar orbis 
mcnfarii minoris, uno tenui folio conftans, in quinque angulos 
expanfo , fubftrata pallida ftella quinquangulari. Sine odore eft, 
nee lactefcit hxc planta. 
H e R b A (qttam Auffor non nominat) longe ferpit caule fuo farmentofo , cincreo , paulum 
pilofo -j qui duocum circiter digitorum intervallo folium habet brevi pediculo infidens , qua- 
tuor plus minufve digitos longum, figure cylindracex, nervb fecundum longitudinem & 
venis aliquot obliquis confpicuum, pallide viuidis coloris. Prope quodlibet autem folium 
exoritur brevior pediculus , fuftinenstriafoliola figura cordis, quibus infidet flos campanu- 
la; figura, albus, & in medio fex ftamina alba habens, apicibus umbra coloris. NigritxAn- 
golenfes hie vefcuntur foliis & floribus. 

I b A t 1 Brafilienfibus , planta caule farmentofo, exterius cinereo , interius viridi, fpongio- 
fo , longe humi ferpit , aut aliis plantis fe implicaf. Folia femper fert bina in fuis pediculis fibi 
oppofita , figura cordis quando vetuftiora, oblonga cum juniora , mollia fubhirflita, exterius 

C 2 paulum 





I 



-, e GeorgIMarcgravI 

paulum incana. in caule quoque multos ramulos furredos folitarios , cum fimihbus fohis ap- 

pofitis. Hofculosfert copiofosad ciijuuibet folii pcdiculum, varionumero, fincproprns 




pediculis: quilibet autem conftat quinque foliolis& (tellam quinquangularem aptc repra% 
fentat : in medio habet obtufum ftamen , hand elevatum , cum coronula quadam : totus eft 
pallide luteus, interius umbratus , inodorus. Hinc provenit frudus oblongus , ovalis , in cx- 
tremitate acuminatus , magnitudine ovi gallinacei aut anatini, ex viridifubnavus, quando 
niaturus , habens corticcm crafliorem aurantiis , exterius multis promincntiis inftar acu- 
leorum praeditum : fundit de fe fuccum la&eu'm, glutinofum , ita ut glutinis loco fungi poflit: 
maturior aperit fe, ac interius femina oblonga, nigra , infigni ordine dilpofita habet : quodli- 
bet autem granum feminis habet floccum quad e pluma, colons argentei (plcndidifiimi. 
Hi flocci in extremitate fru&us interius etiam junguntur , & fupcrior pars cavitatis fructus 
monftrat femina , inferior floccos illos argentcos, jucundo fpcftaculo. Tota planta olet gra- 
viter, & copiofum lac habet albiflimum. 



C a r. 



Histor. Plantarvm Lib. I. 






Cat. XL 

' Scfamum. Innominata. Curuba. laec. Cururu ape. 

CEsamvm , Congcnfibus Ganglia , Lufitanis Girgilim : caret nomine apud Brafilienfcs , quia 
^non eft huic provincial naturalis, fed ex Africa hue a Lufitanis tranflata. Ex radice tenera, 

reda , multis filamentis praedita, cxterius ruffa, intcrius alba , exfur- 
git caulis rectus, quadratus, viridis ; cum foliis oblongis , hand latis, 
teneris , colore Atriplicis albas , quaeque quafi farina inferius funt 
afpcrfa , atque hinc inde pofita , plerumquc tamen bina vclut fibi 
oppofita , vel etiam altcrnatim pofita. Flores fert albos , cito deci- 
dentes , figura campanulas : quos fequuntur filiquac erede ftantes ad 
caulem (non in ramis) virides , quadrangular , continentes femen 
copiofum, parvum, album, figura cordis: mature autem front fufcar, 
& fponte difiiliunt, ica ut femen excidat. 

A n N o t A t I o. Fr. Ioannes de Santos Hiftor. /Ethiopia Orien- 
talis lib. i . cap. 4. In omnibus, inquit, his provinces plurimum Ger- 
gilim reperitur, candidiffimum& optimum, ex quo fit oleum, quod 
vulgo ufurpatur & comeditur ut in Portugallia olivaceum. Con- 
tunduntur femina in vafe ligneo fado ad modum mortarii , grandi. 
Cafres (itavocanturNigritaeilliustractus) vocanta&*»/, &Portu- 
galli Pilaon. Poftquam bene contufum fiicrit, & coadum in maffam, 
exprimitur rite iifdem lignis quibus contufum fiiitj effluitque oleum 
valde clarum : & amurca, qua; reliqua fit, comeditur a Nigritis, cum 
milio codo loco butyri. Vide & Profperum Alpinum de Plantis 
/Egypti. cap. 3 2. 

Herba {quam AuBor non nominate feci cujm ham dat icon em) 
caule tereti, inferius nodofo feu tuberofo , pilofoque, affurgit in pe- 
dalem altitudincm , & in aliquot fe pandit ramulos : folia ejus funt 
alternatim pofita, oblonga, & craffo modo ferrata, pallide viridia & 
parum pilofa. In fummitate caulis & extremitate ramulorum enaf- 

citurflos flavus, ducati am- 
plitudine, conftans quinque 
foliis atque in medio habens 
ftaminula lutea. Radix par- 
vula & tota planta fine odo- 
re. 

Cvrvba Brafilienfibus * 
Cucurbits eft fpecies : primo 
protrudit duo folia cucume- 
ris modo , fibi oppofita , digi- 
tum longa > figura linguae , e 
quorum medio poftea prodit 
caulis farmentofus , humi re- 
pens autfean dens cucurbita- 
rum modo , ac capreolis fuis 
fe annedens. Folia hinc inde cucumcr urn modo appofita habet , fingula fuis pediculis longis 
infiftentia, in lacinias divifa, inferius hirfuta, uti & caulis & pediculus , albicantia, fuperius vi- 
ridia & glabra : fucccfiu temporis caulis glaber , ftriatus ac viridis longiflime ferpit & interfti- 
tio femipedis , ubiquc pcdiculum protrudit tres aut quatuor digitos longum, paulum incurva- 
tum, cui folium infidct ad tactum glabrum , viride, fplcndens , circinatum , feptem aut odan- 
$ulum exterius , fex aut feptem digitos longum & totidem latum aut paulo latius. Propc pc- 
diculum cujuQibct folii clavicula prodit longa, contorta , ardc fe implicans vicinis arboribus 
autpedamentisappofitis. Inter folia hinc inde in propriis pediculis nafcuntur flores : radi- 
lncntum autem floris eft corpufculum conicum ex viridi fubflavum , in quinque foliola ex 
viridiflavefecntia dcorfimque incurvata definens-, ex hoc corpufculo prodit flos magnus, 
craffis foliis, cxterius glabris, intcrius hirfutis, dilute flavus & exterius lincis feu ftriis virefcenti- 
bus fecundum longitudinem diftindus •, plufquam fefquidigitum altus , unico folio conftans, 
vcrum ultra medictatem in quinque lacinias fedo , elliptic*: fuperius figura, in mrdio corpus 

- q , rotundum 





GeorgI M a r c g r a v I 
"otundum flavi colons, magnitudinc avcllans, quod fpccicm prabet inteftinorum vituli, 
Satquctnbuspartibusfcpa.abmbus. Fruduslongus eft circitcr q-^^^^ 
deeim craffus , cortice glabro ut Pcpo ex rubro purpureas. Caro fcu pi * a ad ^^ t ^ 
ccdit, odorisdulci-acidi, inftarpyrorum agrdhum, fiporis mgrati , ideo ^noncom di ur 
femen continct copiofum , figura & magnitudinc cucurbits fcmims, fed quod cxtcnus m 
fupcrnciefua fufco eft punftulatum in obfeure-flavo. 




I A e e Brafilienfibus , Lufitanis BalancU , Belgis VVatcrmeloen , Melo aquaticus : caulem 
habct farmentofum , hirfutum , humi ferpentem , & multis capreolis fe affigentcm j folia pro- 
fundelaciniata&incifa, longa , ftriata-, Anguria: Matthioli fere fimilia-, quodlibct infidet 
pediculo fefquidigitum fere longo & caule humo affixa crcfta ftant folia. Flos parvus , flavus, 
quinquefoliisconftans, umbelicoflavo:fruausrptundusfcu globofus vel ctiam cllypticus 
cortice viridi , magnitudinc capitis humani, aut paulo major vel minor-, carnem habet al- 
bam & in medio rubram (nimirum ubi femina jacent) feu fanguineam fucculcntifilmam, bo- 
nifaporis: tantamautemcopiam aquae dulcis, frigidx, ut inter cdendum tanquam e pocu- 
lo hauriri poult. Semina continct multa cucurbitarum magnitudinc & figura , in quibufdam 
coracini, in aliisruffi colons , quae inter frigidamajora ufurpantur. Menfibus Dccembri & 
Ianuario maxima habentur copia, quamvis toto anrio reperiantur. Amat etiam fterile & 
arenofum folum , fed fi arena fimo mixto teratur, feliciflimc provcnit& frudus fert ingen- 

tis molis. 

Reperitur & hie Melo noftratibus fimilis , fed plerumque major : carne viridi, femine alboj 
falubriores hi cxiftimantur quam apud nos , & plerumque a Lufitanis , initio prandii vel ca:- 
nx commeduntur. Eft & alter came viridi , priori per omnia fimilis , excepto quod caro pla- 
ne viridis & faporis praftantioris. 

Cvrvrv Ape Brafilienfibus. Planta caule farmentofo ac lento , quifefe arboribus ac 
fmticibus implicat , habens multos ramulos & in quolibct quinque folia , bina & bina fibi 
oppofita & quintum in extremitate : fuperius viride fplendentia , fex incifuras habentia ut fcr- 
Yx majoris dentcs , eftque inter ha:c folia ramulus , utrimque alatus , five ambitur cordiali fo- 
lio , ut in Inga arborc. 

In extremitatibus ramulorum proveniunt longce ipica:, onuftx flofculis ex albo & viridi lu- 
tefcentibus •, poftquosfequunturcapfube, triangulata: in fummitate , prope exortum cylin- 
draceae, & ubi maturiorcs ovalis figurse , cxtcriusrubicunda.' : qua: fponte intres partes dc- 
hifcunt •, cortex autem exterior rubicundus par craflltic cortici mali , interius cximic eft ru- 
ber , continctque quilibet frudus duas fabas Hifpanicis albis magnitudine pares , eftque qux- 
libet involuta materia; molli, alba:, nuci confiftentia fimili , ad tadum frigida: : ex illo al- 
bo involucro faba fecundum longitudinem eminct , nigcrrima macula fplcndcns , fcu po- 
tiusfemicirculotalifccundum longitudinem notata, reliqua pars fobx fufci coloris. Con- 
tinct deniquefoba interius carnem fabaccam flavam. Aquis injeda nccat pifecs. Vide Ico- 
nem in prscedentibus apud. D. Pifonem, qui <5c plura obfervtvit dc qualitatibus hujus planta:. 

Cat. 



Histor. Plantarvm Lib. I. 



33 




Cap. XII. 

Avenqua. Jguape. Jcetofa. Iamacaru* Iaroba. *Belinge!a. 

Camara lapo. 

AV E N qv A five Avenea Lufitanis (quod nomen apud Brafilienfes obtineat ab Auciore no- 
■Jlrononproditur) Aviantum Latinis , fpecicseft Adianthi, & quidem duplex major 6c 

minor ,- hie reperitur. 

I. Avenea major , in duo- 
rum pedum altitudincm af- 
fiirgit ex radice intus flava, 
extus nigricante , fub terra 
ferpente & multa habente 
filamenta. Caulis huius te- 
nuis , ftriatus , ex brunno 
nigricantis & fplendetis co- 
lons , & lanugine quadam 
hepatici coloris veftitus . 
Superius ramulos aliquot 
habet inordinate pofitos, 
qui, ut & caulis, folia ha- 
bent alternatim pofita,qua- 
dam tres , quadam duos, 
quadam unum digitumlo- 
ga , dilute viridia , in ambi- 
tu dentata , atque fingularis 
figura. 

Nee florcm fert nee fe- 
men. 

II. Avenea minor. In ean- 
dem altitudinem aflurgunt 
caules , cjufdem cum prio- 

re figure & coloris , fed non veftiti lanugine , ve- 

rum pulvere albo velnti farina quadam afperfi. 

Folia alata alternatim pofita habet, varialongi- 

tudinis a femidigito fcilicet ad tres digitos ; in cx- 

tremitatc enim caulium brcviflima funt. In quo- 

libet folio ate ha alternatim pofita,interiores Ion- 

giores , exteriores breviores , fupcrne faturate vir 

ridis coloris , inferius farina pulvere nigerrimo mixta afperfo. Inferiores cauliculi progcrmi- 

nantcs parum convoluti , & pulvere farinaceo plane albi funt. 

Nee florcm fert nee femen hac quoque. 

Agvape Brafilienfibus , Gb/isww* Lufitanis: Nymphea flore albo : folia noftrati habet fi- 
milia, inferius multis venis implexis pradita : florem etiam talem , fed qui conftat duodecim 
foliis oblongis, acutis, anguftis, albis, 6c quatuor foliis viridibus fubtus, fuavis odons. 
Nafciturpafliminpaludofisfluviis. 

Acetosa Brafilienfis flore dilute purpureo. Caulis teres, viridis, fucculentus : folm 
oblonga, lavia, folida 6c fucculenta inftar portulaca. Infummitate hujus caulis emergit* 
alius caulis triangularis fpithama fere longitudine, incujus extremitate, qucE ramulos trian- 
gulares habet , nafcunturmulti flores dilute purpurei, quinquc foliis conftantes , ejufdem 
coloris ut fuccus ceraforum rubrorum. Gratam aciditatem habet, & in acetarus utiliter umr- 

Iamacarv Brafilienfibus, Lufitanis Cardon. Fruticibus aut arboribus adnafcitur fpino- 
fa hac plantatenues radices habensquibus £c ill-is inferit. Folia ejus crafia, tnangulana , va- 
rio modo fibi invicem appofita ut in Ficu Indica : quodlibet folii latus digitum eft latum fub- 
ftantia folida inftar Aloes five Tuna. Folia viridia , fucculenta fucco vifcido , t haud manifc- 
fto tamen fapore prater hcrbaceum. Inextremitatibusangularibusfoliorum, fefquidigiti fe- 
re intervallo , fpinula acuta juxta fe pofita: funt quatuor cinerea. Ad eafdem etiam extremi- 
tatesprovenitfruaus, cujusrudimento fafto odo digitorum longitudine provenit m ejus 





„. GeorgI MarcgravI 

fummitate flos cxterius conftans quadraginta circitcr foliis,viridibus,anguftis,trcs aut quatuor 
digitoslongis, interias autcm circitcr 
viginti albifllmi , latioribus quam vi- 
ridia ilia , in medio copiofiflima (lami- 
na flava , luteis apicibus , fpongiformi- 
biisj &in medio horum columna fla- 
va rotunda, fuperius in multas partes 
fcifla*& didufta. Flosdulcis & naufca- 
bundi odoris.Fcrt fruchim ovalcm ma- 
crnitudineStrobili & talis figure, emi- 
nentiis triangularibus conftantcm. To- 
ms fruftns corticem obtinct cortici 
aurantii mali squalen.! , interne & ex- 
ternc coloreLaccre Florentine hume&a- 
tse , elcgantitfimo (triangulata: autcm c- 
minentiae feu acumina funt ex viridi fla- 
va) feu laccae & cinnabrii mixtomm:in- 
tivs continet carriem ex albo cincrcam, 
fucculentam , fapidam , refcrtam femi- 
nibus nigris fplcndidiflimis , magnitu- 
dinc & colore feminibus Aquilegke fi- 
milibus •, qua una cum carnc come- 
d untu r. 

Vide & alias fpecics in defcriptione 
Arborum quibus innafcuntur. 

Belingela Lufitanis ■, Melonge- 
la Latinis •, Tongu Angolenfibus •, Ma- 
cumba Congcnfibus.Ex radice dupla vel 
tripla , aliquot prodeunt caules , rotun- 
di , varie flexi , lignofi , partim ferpen- 
tes , partim erc&i , minimum digitum 
crafli vei circitcr , ex viridi hinc inde 
purpurafecntes : quibus hinc inde folia 
adnafcuntur, pedemlonga, majoraaut minora, 
fcure virentia , nervo & Venis purpurafcentibus, braf- 
ficae noftre semtila, cuius etiam odorcm habcnt.Flos 
la&eus eft dilute purpurcis venis intcrtextus , unico 
folio conftans , quod inftar ftellre quinquangularis 
expanditurfolidihollandici amplitudinc •, in medio 
autem decern ftaminalutca cylindracea unum album 
circumdant : florem fequitur fru&us , uti flos inter 
quinque folia pofitus , magnitudinc filveftris pomi 
aut etiam pomicolochintidis, vel etiam major, ro- 
tundus , kevis , fplcndens , cxterius albicans , mul- 
tisftriis viridibus, vel etiam cxterius viridis&pur- 
purei partim colons , quando m arums flavi : intcrius 
carnem habet albam , multa femina inftar Sefami 
contincntem. Nafcuntur autem duo vel trcsjuxta fc 
invicem , in proprio quilibet pediculo. Co&us fru- 
dus comeditur cum oleo & piperc , habetquc fapo- 
rcm citrii. 

Confer cum Dodonei Melongelavcl malis infa- 
nis. 

Annotatio. Planta ha:c nequaquam conve- 
nit cum Mclongela vel malis infanis Dodoneimcque 
foliis , neque floribus , nc quidem fru&ibus , ut facile animadvertet qui ipfum Dodoneum 
confuluerit lib. xv. cap.xxxi. ita ut Auftor nofter in eo fucrit deccptus. Meminit & Mclonge- 
la: Mathiolus in Diofcorid. lib. 4. cap. 7 1 . in quo agitur de Mandragora : & fine i\ bene adver- 
tasmajoremcognationem habet haec planta, fi frn&um fpeftes/cum Mandragora, quam 
cum malis illis infanis. 

I A R O B A 




feptem aut o&o digit, lata , laciniata , ob- 




Histor. PlantarvmLjb. I. 25 

I a R o B A Brafilicnfibus ditta Cafactt amargofa Lufitanis. Altiffimas arbores haec planta 





afcendit, caule lento, tcrcti , qui hinc inde in longis pcdiculis tria 
folia appofitahabctPhafcoli modo,funt autem plane fimilia foliis 
Mucuna. Fru&us autem fimilisfrudhii Cuete, fed ut plurimum 
minor , eadem pulpa, iifdem feminibus, ejufdcm quoque ufus. 

Camara Iapo Brafilicnfibus •, Mentha corimbifera Cor- 
di , Balfamina officinarum. Herba D.Mariae , Mentha graeca Ma- 
thioli. Lufitanis Mentaftro. In pedalem aut bipcdalem altitudinem 
afiur<nt, caule tcrcti rufefecnte, lenibus pilis hirfnto. Folia autem 
hirfuta , inferius quafi incana , acuminata, lata , in ambitu ferrata, 
fio-ura foliorum urticac minoris. Confiftunt folia ad exortus ra- 
morum in fuis pcdiculis bina oppofita cum parvulis aliquot jun- 
&is. In cxtrcmitatc autem ramulorum &praecipuc infuperiori- 
bus ramulis caulis , multi prodeunt pediculi, qui umbcllatim flo- 
res ferunt , Tanaceti modo , conftantcs multis ftaminulis meris, 
la&efcentis & dilute cscrulei mixti coloris. Semen profcrt ni- 
grum, oblongum, exile, quod maturum pappis cvolat. Floret to- 
to anno : odor plants ut Menthaftri fed fortior •, lapor amaricans. 
Calida eft & ficca. Radix tenclla multis radiculis conftans. 

Annotatio. Mathiolusin Diofcorid. lib. 3. cap.35. C«- 
tcrum, inquit , eft & hcrba paflim in hortis crefcens , folio Salvias 
lon<no're, latiorcquc, Bctonicaeaemulo, undiquaque ferrato , in viridi albicante & caulibus 
bicubitalibus & aliquando majoribus : in quorum cacuminc flores exeunt corymtacei, colore 
melino, Tanaceti modo. Plantain univcrfum amaracft, fubadftringens & graviter odorata. 
Goriticnfibus h*c vulgo vocatur Mentha graca : in Hctruria vero Salvia Romana, quod 
potius foliis Salviam refer at , quam Mcntham , quin & hcrbana Divae Mariae nominant , &c. 
Porro nonvidctur eadem planta quarfi Auftor defcribit cum ilia Mathioli , nam folia Brafi- 
licnfis funt acuminata , cum illius fint obtufiora -, congeneres tamen opinor , & ejufdem qua- 
litatis , ufufquc in medicina. 

C A p. X 1 1 1. 

Hydropiper. Caapeba. Caaetimay. Embuayembo. Tajoja. Serpenta- 
' ria major. Erya do Capitaon. Caapomonga. 

HYdropiper Lufitanis Erva pulgera. Caulem habet tcrctem , nodofum , viridem. & 
ad nodos rufefcentem : folia fimilia foliis falignis , in funimitate ramulorum proveniunt 
fpicx florum tcnucs & longae , plcnse flofculis albis. Fert femen triangulare, fplcndens, obfeu- 
re brunnum feu fufcum, parvum. Radix eft inftar capillorum longorum, fufcorum,quibus fub 
aqua fc fuftcntat : nam caulcs oblique fub aqua natantcs , ad nodos copiofas habent fibras ca- 
pillatas. Herba urit linguam inftar pipcris. 

Lufitani utuntur ad purganda vulnera ulcerofa loco Cauftici. 
Confer Dodoneum lib. xx. cap. 32. # 

Caapeba Brafilicnfibus , Lufitanis Erva de No fa Sennora , aut , Cipo de Cobras : Scanh- 
lis planta, caulibus teneris , rotundis , viridibus , admodum lends. Folium quodhbet feor- 
fimpofitum in caule, in fno pediculo rufefcenti , duos digitos longo & inexortu paululum 
incurvato, orbicularcvcl cordis latioris, utipingitur, figura , conhftcntia folio perfoliate 
fimilc fuperius dilute virens , inferius. albefcens : (in quibufdam plantis folia pene omnia 
funt rotunda) pcdiculus autem foliicujufqucnoninferitur in fimbriam feu extremitatem xo- 
lii , fed plus dimidio digito ab ora verfus medium folii , ut fit in Nafturtio Pcruviano. Acl pc- 




26 GeorgI MarcgravI 

diculos folioriim etiam pcdiculus provcnit fefquidigitum longus 

flavefcentem , o&o foliis conftantcm 

hoc modo ; quatuor fuperius adpofi- 

ta funt parva , obrotunda , his fubftat 

amplum obrotundum , adhuc magis 

itiferius tria parva altcrnatimpofita. 

Infummkate pediculi inter quatuor 

fuperiora foliola , granum provenit 

magnitudine parvi pifi, figurac ovalis, 

interius viridc , hincrubrum. Radix 

longa quafi contorta. 

Planta haec nullum habet odorem 
prater herbaceum. Folia fingulare 
fnnt remedium contra morfus vene- 
natorum animalium, ut ferpentu, &c. 
tarn in hominibus quam in beftiis , fi • 
morfui paulum contufa imponantur: 
curantur enim morfus fine ulloalio 
impofito medicamento. Radix con- 
tra calculum excellentifiima & eft il- 
ia quam Lufitanus dabat D. vanderDufien, Optimo fuccefiii. 

Caaetimay Brafilienfibus, 
eft Herba quae in trium pedum al- 
titudinem excrefcit , caule viridi, 
intus medullofo , quern ab ipfo 
exortu numerofa ambiunt fo- 
lia , quatuor digitos longa , an- 
gufta , per ambitum incifa , laevi 
hirfutic praedita (ut & caulis) & 
molli lanugine paulum incana, 
Caulis fuperius in quatuor , quin- 
que, fex aut feptem ramos fe fpar- 
git, & foliola parva obtinet ^foliis 
hyflbpi figura fimilia : in ramulis 
autem multos fert flofculos , flo- 
rum Senecionis fimiles , pallide 
flavefcentes , qui in pappos defi- 
nunt , vento diffipabiles. Folia hu- 
jus plants acrem & calidum fapo- 
rem habent, ac coda, contufa, at- 
que illita fanant fcabiem in qua- 
cunque corporis parte. 

Embvayembo dicta Brafi- 
lienfibus , Lufitanis corrupto no- 
mine Occoembo: Herba radicem 
habet digitum crafiam, interius 
medullam lentilTimam continen- 
tem , varie contortam exterius 
fufcam , interius albicantem. E 
qua producit Caulem lignofunv, 
teretem , viridem , fefqui aut et- 
iam duos digitos longum , foliis 
hinc inde onuftum , quae infident 
pediculis digitum longis , tenuia, 
tenera , duos aut tres digitos lon- 
ga, lata viriditatefplendentia,ner- 
vo&venis praedita, quibus infe- 
riore latere adhacret pulvis fufcus, 
quemadmodum in Lingua cervi- 
na. Floris aut feminis non meminit Anttor. Sapor radicis eft acris. 



flofcultim fuftinens pallida 




T a I o I a 



2 7 




Histor. Plantarvm Lib. I. 
Taioia Brafilicnfibus dicta. Hcrbafcandcns&longiflTimc Terpens atque aliis hcrbis & 

fruticibus fe implicans. Caulcm habct 
ftriatum , lentum , viridem , & a d cam 
ccrtis quibufdam intcrvallis folia folita- 
riepofita: quodlibetpediculofuo alato 
prodiens , trcs , quatuor aut quinque di- 
gitos longum , in trcs lacinias diflc&um, 
"tencrum , ad tattum tamen nonnihil hif- 
pidum , & viridc : qua:libet autem la- 
cinia fuum ncrvum & venam habct. In 
ambitu denique foliorum denticuli mi- 
nimi prominent inftar cufpidum acicu- 
larum. Floy em aut fern en non defcripfit AuBor. 

Serpentaria Maior feu dracunculus major polyphyllos , Lnfitanis Erva de S ta 
Maria. Caulibus affiirgit ad duorum pedum altitudinem, rotundis, digitum craffis, ex vi- 
ridi , flavo & albo variegatis inftar Scrpentis j quilibet folium gerit , circumfercntia folii Peo- 
nix , in quatuor aut quinque lacinias dific&um , continetque quadibct lacinia ncrvum craf 
fum & varie in ambitum exfeftum eft,plufquam Hieracii aut Chondrillx folia: funt autem gla- 
bra & viridia. Inter caulcs foliorum ctiam exfurgit caulis ut rcliqui , e cujus fummitate pro- 
dit vagina , pedem aut amplius longa , plus quinque digitos crafifa , in cxtremo acuminata, 
qua: fc aperiens pcdiculum fatis crafium monftrat , ad quern fpicx in modum , ut in milio In- 
dico , compofita funt gratia , milii magnitudinc , ftriata , rotunda , fucculcnta , quinque aut 
fex narticulis compofita , primo viridia , hinc flava & punctulis rubris fubtilibus variegata, 
ubi maturucrunt , rubra. In his gtanis continetur femen figure ovalis , nuclei interioris cera- 

fi magnitudinc. 

Radix hujus plants rotunda eft, pomum majusaequans aut etiam fnperans, cuticula ex 
albo fubrufefecnte pracdita ; fuperius ubi caules erumpunt , multa habens filamenta. Acris fa- 

poris eft inftar Ari. 

Commifi aliquot harum radicum terrx menfe Augufto anni cb be xxxix. &progermi- 
narunt demum anno cb b c xl. Pebruario menfe. Itahic segre aliquid provenit plantatum 
feu fatummenfiimi^ftivorum initio, ob ficcitatem & xftum. Addo etiam in maritimis lo- 
cisLibifolumarenofum. Inhortis autem mediterrancorum locornm longius a mari diflito- 
rum, qui rigari aqua dulcipoflunt, circum circa duftis rivulis , uti fieri folctscque seftivisat- 
que hybernis menfibus , fata & plantata probe fumunt incrementum. 

ErvadoCapitaon Lufitanis : Radix refta, teres, geniculata , alba fub terra ferpit, 
&z ad genicula,unius aut duorum digitorum intervallo diftantia, multa agit filamenta tcnuia,& 




ibidem caulem duos aut tres etiam otto aut decern digitos altum protrudit, exilem ., tere cm, 
fiftulofum, exalbopurpureum inferius medio , in filum lentum habentem : quilibe .autem 
caulis fcrt fuperius unicum folium rotundum laetc viridcut NympheaMcd non ita f olidum, in 
ambitu crenatum, more folii Vmbclici Veneris : caulis in ccntro folii, aut circiter inrcritur & 
ex centre infcrtionistcnucs vense ad circumfcrcntiam difperguntur. Radix comma odo em 
& faporem habet radicis Petro Sclini. Lufitani utuntur ad maculas corporis delendas , Os ti- 
gados vocant. 



D 2 



Caa- 



zS 



GeorgI MarcgravI 

C a a r o M o » A Biafilienfibus dida, Lutanis Bn* ^in, ^f^^^ 
pene longam , lcntam, tcnucm, rcftam, aliis radiculis intetdum pnedttam. cxtcnus croccam, 




f 



(cumprimum eruitur, fed poftca dilute umbrae coloris cvadit) intcrius candidiflimam,fubdul- 
cis faporis : e qua prodeunt caules trcs vel quatuor , o&o aut novem digitos longi , rotundi, 
nodofi, virides, ex parte ruffi •, partim hutni ferpentes , partim ftirrc&i. Ad nodos autcm pro- 
deunt ramuli, in quibus itidem ad genicula duo, tria vel quatuor folia fibi apponuntur, aut op- 
ponuntur, digitum longa, mollia , fuperius faturate viridia , inferius incana : quodlibet infidec 
fuopediculo femidigitum longo, ncrvis confpicuis pracditum. Infummitatc caulium rami 
funt continentes flofculos parvos umbcllatim pofitos , dilute rubro purpureos. propter cxili • 
tatem eorum conformatio confpici non poteft, fed adhibito Megafcopio, apparer hos flofcu- 
los efle inftar florum campanula fuperius dentatos , habentque in medio duo ftaminula rubro 
purpurea , figuric ut campanula habere folet , paulum extra flofculum prominentia duobus 
ipicibus. Erumpunt e conico cylindraceo corpufculo viridi, quod antequam fe apcriat hifpi- 
lum eft & pingue, ita ut facile adhrerefcat veftimentis, undc Lufitani vocant C.iraficos. Flol- 
culi delineati ut per Megafcopium videntur. 



Cat. 



Histor. Plaktarvm Lib. I. 
Cap. XIV. 



29 



Caret , Inhame, Camaranbaya. Imiommata. Ouimombo. 

(^Ara Brafilienfibus, mhatne de S.Thome, Congcnfibus guiqwaqmcongo; planta eft caule 
V-/ qL1 adrato , ad angulos pennato, viridi , hinc inde rufefcenti , paululumque contorto • Ion- 




giffiaie ferpit fuper tcrram aut etiam fcpcs afcendit , tamqnc late fe propagat ut integri hortuli 
duodecim decempedas in unoquoque latere habentis aream unica planta facile occnpet.Cau- 
lis enim & ramuli ejus hie illic terrain contingentes protrudunt fibras atque alias agunt radi- 
ces; quinimo fi tcrram attingere non poflint , nihilo minus has radices producunt, fedqux 
propter defedumnutrimenti ad juftammagnitudinem neqneunt pervenire, ita luxuriat na- 
turainhujusplantas propagatione. In caule, feptem, odo, aut novcm digitorum interfti- 
tio , duo pediculi enafcuntur appofiti , quinque autfex digitos longi , itidem quadrati & pen- 
nati , quibus infident folia , Sagittalis noflratis aut vomcricis pofteriori parte circinati figura, 
novcm aut decern digitos longa , circiter fex lata, ubi latiffima : lseta viriditatc fplendentia, 
fatis folida , feptem aut novem nervis ex pediculi infertione prodeuntibus & per longitndinem 
excurrcntibus , inferius prominentibus , fuperius profunde jaccntibus : in extremitate funt 
acuminata, acuminemolli digitum longo utinvomerepromincnte. Copiomm liquorem 
aqueumfunditcaulisincifusinftarlachrymarumvitis. Radix crafla eft plus uno pedc, odo, 
novem & duodecim digitos longa & plus qnoquc , cuticula ex cincrco fufca veftita , fub qua 
flavefcit , intus carnem albam , fucculentam & quad ladefcentem habens. 

Nata mihi radix inHorto ann. 1 640 .quae magnitudinem habebat Aquaria Allemannornm. 
Bottinam vocant Lufitani. Coda cum butyro, vclolco & pipere condita bene fapir, fkca 
tameneft&farinamrefert, unde & pro pane a Guinecnfibus ufurpatur. Habni tales radices 
adparictcm pendentes & progerminantes in mufao meo,quas xxi.Novembris anni 1 640.ter- 
rxcommifi & feliciter augmentum cceperunt. Ecccilla planta qux progerminare e radicc 
cxperat menfe Ianuario anni 1640. terras a mccommifia, qnxquc tarn late fe propagarat 
menfe Iunio didi anni, in extremitate caulis fenioris, multas quad fpicas produccbat, in 
quibus multa triangulata & turbinata cofpufcula adhrerebant fuperius , mdimenta habentes 
patvi not is lutei ; interius autem inftar burfa; paftoris cava compreffum femen indicabant: 

D 3 &* 




3 o GeorgI MarcgravI 

fed quamvis ultra duos menfes ita flarent numquam tamen flos fc apcruit, ncc in capfulis aliud 

fa claim, fed perierunt denique omnia propter ocftatis calorem. 

Camaranbaya 
Brafilienfibus . Lyfi- 
machia: fpecies fruti- 
cefcens. In quatuor 
pedum altitudinem af- 
furgit, & dividitur in 
multos ramos, ruffos/ 
pilofos. Folia folitarie 
pofita in brevibus pe- 
diculis, oblonga,hirfu- 
ta-j ad quorum quod- 
libet flofculus prove- 
nit,calice fere duos di- 
gitos longo , cui infi- 
dent quatuor foliola 
viridia , & cuiq-,ex his 
fuperfidet foliolu fla- 
vum , conftatque qui- 
libet flos quatuor fo- 
liolis flavis. Ex calice 
floris fit filiqua , ut in 
Filio ante patre Lobe- 
lii, qux femen cotinet 
miciutulu, rotundum, 
fplendens, colons ex 
pallido fabflavefcetis. 
Fert florem & femen 
ab Aug. in Novemb. 

Reperitur hie & alia ejus fpecies priori fere fimilis 5 quae in fefquipedem adolefcit, caule an- 
gulofo , ftriato , nodofo , vi- 
ridi: ad quern folia pofita vel 
folitarie, vel majus cum uno 
aut altero minore : majora 
tres circiter digitos longa , 
xingufta , falicis modo , mol- 
lia, dilute viridia: ad exor- 
tumfoliorum calix eftdigi- 
tum longus, cui quatuor fo- 
liola viridia, quibus quatuor 
flava fuperftant , obrotunda, 
facile decidua: in calice poft 
florum cafum nafcitur fe- 
men. 

Pl A N T A , (quam non no* 
m'mat AuBor , fed hanc ejus , 
dat Iconem) Caule haud len- 
to ferpit , & aliis plantis fe 
implicat : folia fert in pedi- 
culis , duos , tres aut qua- 
tuor digitos longis , cordis, 
ut pingitur , figura , mollia, 
dilute viridia : In pediculis 
autem duos aut tres digitos 
longis , & fuperius in qua- 
tuor aut quinque divifis naf 
cuntur totidem flores , Smi- 
lacis florum jemuli, albi& admedietem extremam , diluta purpura mixti , in medio floris 
exftat ftamen album purpurafcens : in ambitu vero interiori flos egregiam ftellam quinquan- 

gularcm 











Histor. Plantarvm Lib. I. * 1 

gularcmreprxfentat, quafi in ilium imprena effet, albi colons utiflos. Poft: flores enafcitur 
triquetrum corpus , fufcum , fubrotundum , in tres capfiilas divifiim , in quarum qualib 
namfcminis eft fufcum, magnitudinc & figura medii pifi inarqualiter difle&i. Flos inodorus 
ut & planta, fine fapore manifefto. 

Qjingombo Lufitanis, Con»en(i- 
bus & Angolenfibus <Ouillobo: in duo- 
rum aut trium pedum altitudinem aflur- 
git , caule craflb , rotundo , nine inde no- 
dofo & ruffo: pediculos protrudit variis 
locis alternatim pofitos , fex aut feptem 
digitos longos , partiin ruffos , partim vi- 
rides; quorum quilibet fuftinet folium 
Jg^^laciniatum, in quinque lacinias fe&um, 
^\^>ac toto ambitu ferratum, magnitudine 
fere fimile folio ficus , fuperius obfeure , 
inferius dilute virens , ac ibidem nervum 
rutfum & venas vifides habens. In fupe- 
ridre caule , in pediculis brevibus , cra£ 
fis , tres aut quatuor magni nafcuntur 
flores , quinque foliis rofaceis majoribus 
conftantesmilfurei coloris,unguibus brun- 
no-purpureis , qui intus & extus apparent: 
in medio ftamen crafiiim mlfureum, apici- 
bus flavis , & fummitas ftaminis purpurea. 
Frudus ejus pericarpium eft, tres digitos 
loDgum , pyramidale, novangulare , initio 
vinde, per matuntatem fufcum : conftans alba & parum glutinofa carne , cortice craffo inftar 
mali aurantii •, intus in octo loculamenta longa divifum ; in quovis duplex ordo feminum ro- 
tundorum, magnitudine feminis cannabis continetur, &quodlibetgranum fUopetioloeft 
appenfum. Pericarpium hoc viride odoris ell leguminofi & faporis ftibdulcis: coquiturto- 
turn in aqua & cottum comeditur cum oleo , aceto & pipere : quo immaturius eo melius ad 
coquendum. 

Radix alba eft , baud magna; molis , multas radiculas &c filaincnta habens , lenta , & nullius 
manifefti faporis. 

Cap. XV. 

Linominata. Caa ataya. Erva Cidreira. Innominate du<z. ^Tu- 

paipi. Innominata. 

J) L a N T A (cujus Aucior quldem dat Iconem , fednon annotat quo nomine a Brafilknjibas appel- 
A letur,) in femipedalem aut pedalem altitudinem afliirgit , caule tereti , ex viridi albicante, 

lanuginofo , quafi ei gofly- 
pium adhsereret. Habet au- 
tem hinc inde a terra multos 
ramulos longos 6c folia foli- 
tarie pofita, inaequalis ma- 
gnitudinis , quxdam tres , 
duos,etiam tantumunum di- 
gitum longa , in ambitu crif- 
pata, figura fere foliiSene- 
cionis. In extrcmitate eaulis 
& ramulorum nafcuntur flo- 

res fpicatim congefti, parvu- 
li, lplendentes , ex argenteo fubflavi , figura pene ut flores Abfinthii. Poft flores ftellula; fplen- 
dentesargenteas remanent. Radix exilibus conftat filamentis. Tota planta femper videtur 
quafi gofiypio obdu&a. Odorem habet fingularein fere ut Dy&amnum Crcticum. 
Folia rcccntia contufa impofita culicum & mufcarum morfus feu idrus fanant. 
Caa ataya Brafilienfibus. Ervade purgadeluanPae? Lufitanis. Ex tenui radicula 
alba in pedalem afliirgit altitudinem, caule quadrangulari, pallide viridi , geniculate , tenui, 

qui 




32 





GeorgI MarcgravI 
qui partim tens incumbens , ad gcnicula itcrum radices in tcrram agit parvulas , partimerc- 

&us ftat. 

Ad quodlibet geniculum , duo foliola 
fibi opponuntur, nummulariae figura & 
raagnitudinc feu redius Veronicas aut Cha- 
maidruos, in ambitu fcrrata , & pallide viri- 
dia. Ad quodlibet par foliolorum flofcu- 
lus minimus provenit,quafi galcatus,albus. 
Poft hunc nafcitur filiquula grani avenae 
magnitudine & figura , quse fpontc fc ape- 
neiis.femen effundit minimum ,rotundum, 
obfeure flavum , minus femine papaveris 
minimi. Nullius odoris eft planta fed fapo- 
ris amari. Haec planta contufa, coda in 
aqua ac pota , purgat egrcgie per fuperiora 
& inferiora. 

Erva Cidreira Lufitanis:inqua- 
tuor aut quinquc pedum altitudinem afiur- 
git , caulc ftriato , geniculate Ad quolibet 
geniculum duo rami fibi oppofiti nafcun- 
tiu- & itidem duo folia oppofita , tarn in 
caule quam in ramulis. Folium quodlibet 
duos aut tres digitos longum , acuminatum 
& in ambitu ferratum , brevi infidens pedi- 
culo. In fummitate caulis &ramorumfpi- 
caprovenit duos aut tres digitos longa , habens flofculos minimos , dilute caeruleos , multo 
albomixtos. Tota planta maximi odoris, nee ante annum quamvis ficcae odor minuititf 
gratior quam Meliflae cum cytro mixtae. 

H E R b A {quam Auffor quidem non no- 
minat , fed hanc dat Iconem ) in duorum 
pedum aflurgit altitudinem , ex radice te- 
rn li gryfea: caulis eft teres, lanuginoflis, 
in quo ab infima parte duo femper fibi 
appofita habet "folia , digitum longa , in 
ambitu dentata & in utraque fuperficic 
pilofa, ncrvo & venis obliquis intcrtexta, 
foliis Hederse feu Tcucrii aliquantum fimilia. Ad bina quielibet folia aliquot parva appofita 

funt foliola. 

Caulis in fummitate in caudam murinam longam cxtenditur , ac in eo altcrnatim (ut in 
Myuro) florcs dupli ftuferi magnitudine , circinati , in quatuor quafi folia fe- 
di , infigniter rubri figura florum Lychnidis , in medio unum ftaminulum al- 
befcens exftat parviim. Tota planta caret odore. 

T v p A ipi Brafilienfibus , Lufitanis Cebola albaraa •, eft fquilla : Bulbiun 
habet album , rotundum , pomi noftratis magnitudine , cuticula tedum um- 
brae colons , qui inferius multas agit radiculas , quafdam ad novem & decern 
digitos longas: producitporro, duo, tria aut quatuor folia, pedalisaut kC- 
quipedalislongitudinis , quatuor .digitos lata, ubi latiflima, craffa , fucculcn- 
ta , dilute viridia , fplendentia ; lineis fecundum longitudincm & latitudinem 
viridioribus quafi. texta. 

H e r B A hcec (quam Auttor non nominat , fedcujus hanc nobis dat Iconem) 
ex arida radice pullulafcit, atquein bipedalem afiiirgit altitudinem •, caulibus 
abipfa terra adpofita funt folia, q\ix figuram & confiftentiam habent folio- 
rum Auriculas muris , lanugine quadam per totum incana. Verfus fummita- 
tcm caulis rariora & minora funt folia , atque in ejus extremitatc eft fpica 
mollis five pilofa , colons e gryfeo argentei , ferens flofculos quatuor , quin- 
quefcx aut etiam plures,ftuferi Hollandici magnitudine, conftantes quinquc 
foliis caemleis. Quilibct autcm flos intra fe ladeam ftellam quinquangula- 
rem rcprafentat, ac in fui medio ftaminula aliquot habet alba. 

Planta tora penitus caret odore. 

Abvtilon Aviccnnae , vulgo hie Malva appellatur atque etiam illius loco ufurpatur. Vide 
Dodoncum. Man- 





Histor. Plantarvm Lib. I. 3 3 

MANDATIA Brafilienfibus eft Lablab Afpini , dc quo vide Car. Cluf. Rar. Kifto'r. pa*. 

CCXXV I I T)'-">"* - '-i T-i-v>/- r>v Afi-ira in "Rvafiliram frnnflnra • Phi<r**^i; pine ^«A.: t 



ATI A bralilieniiDUSCiti-aDiaD Aipini, aequo vide Car. Cluf. Rar. Kiftor 
Planta hxc ex Africa in Brafiliam rranflata ; Phafeoli ejus codi comeduntur. 



^ii!]T'»i 



C a p. X VI. 

3\Qt?mfae Annancu. < Tareriaya. Ampabaca. Vrucatu. 

NA n A Brafilienfibus , Ananas Lufitanis , Iajama Oviedi Carol. Cluf Rar. Hiftor. lib. 1 1, 
cap. 1 x. Strobylus aut Nnx pinea Monard. cap. lx 1 1 1 . Ex radice proveninnt quindceim 

aut plura folia A- 
lo'e foliis scmula, 
duos atquc etiam 
tres digitos longa, 
unum aut fcfquldi- 
git. lata , ubi latiffi- 
ma,vcrfus extremi- 
tates anguftiora & 
acuminata, crafla, 
faturate viridia , in 
ambitu denticulis 
praedita, inftar den- 
tiumLucii: in me- 
dio horum capitn- 
lnm provenit inftar 
Cinarae frudus , c- 
jufmodi foliolis a- 
cutis cOmpofitum, 
infignis Cinnabrii 
coloris , quod fiic- 
ceflu temporis au- 
getur , figura inftar 
Strobyli,&dum au- 
getur inter foliola 
ejus prodeunt flof- 
culi caerulei, tribus foliolis finguli conftantes. Folia plantae magna interius ad partem qua fru- 
rfusinfidet etiam infigni colore rubro funt tinda. Frudus quando maturuit magiiitudinem 
obtinct majoris melonis vulgaris, figura ovalis, exterius emincntiis conftans, quafi umbelicis 
humanis, quce in totum flavefcentis coloris , per oras autcm incarnati , quxlibet autem in me- 
dio foliolum habet triangulatum , ferratum , gryfeum. Frudus odoris eft fuaviflimi , faporis, 
fere inftar fragorum , gratimmi , apprimefuccnlcntus. Cortex ille abfeinditur & frudus fe- 
cundnm longitudinem in partes fccaturSc comeditur. Medium illius quod rclinquitur inter 
fecandum inftar pilae quadra tse etiam ambeditur, & pro optima parte habetur: in fui medio 
habet medullam duram & lentam inftar paftinacx quae abjicitur : Continet frudus in fe gra- 
nula feminis.* Frndus maturus fuperinsplantam juniorem habet , qux decerpitur & ita fine 
radice (nullam enim habet ) terra imponitur , quae fequenti anno frudum fert. Vnaquxque 
planta femel & unicum frudum profert annuo ipacio , & frudus novam fimul plantam, qux 
cum plantatnr, vetus eradicatur & abjicitur utpote inutilis. 

Ex frudu hoc fuccus exprimitur & cum aqua mifcetur , daturque in aegritudinibns a Brafi- 
lienfibus prout nos hydromel damus. Condiuntur etiam faccharo & adfervantur. Nana qux 
vi Solismaturaturhaud bona eft, Brafilienfes vocant Nanacacaba. Menfe Dcccmbri & Ianua- 
rio maxima habetur copia, Reperitur & Nana brava , id eft, filveftris, cujusfrudns infignis 
magnitudinis, ovalis citrulli magnitudine, compofitus e quadrangularibus cylindris in extre- 
mitate quadrate pyramidalibus, per maturitatem flavefecntibus , qnifeparari ab invicem pof- 
funt. Cavi hi funt inftar oflis in capite vitulorum quod Den Mitzahn vocamus : continentes 
granula ovalia innumcra pallide flavefcentia, papaveris majoris femine majora, fuavia, & 
dulciftimo rore imbuta inftar mcllis. Qupdlibet corpus cylindricum feparatum exprimitur 
digitis in os, ac granula ilia rore melleo imbuta abforbentur, gratimmi faporis. Frndus etiam 
tranfvcrfim difcinditurin taleas. 

Tareriaya Brafilienfibus : an Fraxinella filiquofa * an quinquefolinm folio Capnfo- 

lii ) Ex radice lons;a paucis filamentis praedita, lenta , albifllma , afliirgit caulis tres circiter pe- 

° r E des 




34- 



GeorgI MarcgravI 



des longus , multis ramis praeditus : folia ejus in longis pedicnlis alternatim pofitis , quatuor, 
quinque, fex ant fcptem juxta fc in orbem pofita, oblonga, viridia, ncrvo & molds vcnulis in- 




terfefta, foliis Caprifolii haud abfimilia , fed ad tadum mollia & gfutinofa. In fummitate cau- 
lis primo parvis foliis alternatim pofitis ornatnr , brcvibus , obrotundis : dein alternatim pro- 
deuntadea pediculi longi, ad quodlibct unus continens cylindraceum corpus album , qua- 
tuor foliolis viridibus , parvulis , acuminatis infidens , hoc corpus funt quatuor foliola floris- 
quofcapcncntcinfcrius, primo prodeunt filamenta feptem , ties aut quatuor digitos lon»a 
hinc quatuor foliola flons expanduntur , qux ftant ercda , figuram habentia cochlearis , fila- 
menta autem feptem barbs ftlinae modo direde ad latera vel antrorfum cxtenduntur e<wic 
purpurea : foliis albis decidentibus decidunt & fex ftamina, feptimum in medio manet, a°c abic 
in filiquam teretem, femipedem longam.continentem femen vix magnitudine finapis, rotun- 
dumquidemfcdquodinuno latere incifuramvidetur habere. Tota planta ad taOiim »luti- 
nola eft & ad cujuflibet rami feupediculi foliorum acuta eft fpinula. Pert flores & fementoto 
anno, bios inodorns, fed folia referunt odorem Majoranx. 

Arapabaca Brafilienfibus dida Planta-, In fefquipedalem altitudinem adfur-it, cau- 
icteieti,vinai,cavo-, & vix duo folia aut duos ramulos ad lateia habente: In fummitate ta- 
™£ Ca n Ull V ■^V m ?' vel c l uamor (fcrcfemper) folia funt pofita, Plantaginis focic , ner- 
vosa , in orbem difpofita ,& crucem effigurantia videntur, atque inter hrc aliquot ramuli 
furredi , duos aut tres digitos longi , cum flofculis oblongis , dilute ex albo pur P uuafcentibus, 
qus quinque foliolis conftant fpicatim pofitis. Poft floris autcm occafum enafcuntur globuli 

feu 



Histor. Plantarvm Lib. I. 35 

feu capfute rotunda Coriandrifeminis magnitudine, in quibus continetur femen exile, fubro- 

tundum , nigrum , papavcris magnitudine & fi- 
gura. Radix illiiis eft parva , alba , filamentofa, 
habetquc odorem radicis Petrofclini. 

Vide Androfacem apud Mathiolum. 

Annotatio. Mathiolus agit de Androface ad 
lib. 1 1 1 . Diofcorid. cap. 133. & dat duas illius 
Icones , quarumtamenneutraullo modo con- 
venit cum hac quam Auditor delineavit ; neque 
aflequor quare hanc cum ilia comparaverit , 
prxfertim cum Diofcorides fcribat Androfa- 
cen tenuia virgulta emittcre fine foliis. 

Vrvcatv Brafilienfibus , Planta eft qux 
fupcr arbore Vrucari iba nafcitur fine radice: ve- 
rum quatuor aut quinque folia inferius lata bul- 





bum faciunt ovalem; circitcr quatuor digitos longum,qui intus continet medullam quandam 
unguenti factitii confiftcntja & afpecru , pinguem , ad ta&um frigidam , ex albo virefcentem , 
multaadhtfcnlamentafubtiliaalbidainfedifpcrfa habentem. Supra bulbum folia a fe invi- 
cem difcedunt,funtque ibi angufta,fed in pedalcm aut majorem altitudinem excrefcentia,fupc- 
rius latiora, linguae figura & fimilia Squillae , viridia : quodlibet* autem folium fecundum longi- 
tudinem habet tres nervos. Nee florem fert nee fructunr, inodora eft planta, unguentum quo- 
que illius inodorum. Hoc denique frigidum & ad dolores leniendos judicatur aptiuimum at- 
que efricaciflimum : foporem quoque inducerc cxperientia probatum eft. 

Cap. XVII. 

"Tajaoba.ejmradixTaja. faborandi. Tlanto verbena facie. Mundubi. 

TAiaoea Brafilienfibus cujus radix vocatur Taja. 
Tres illius fpecics hie reperiuntur. 

Prima folio la&efcente , radicem habet orbicularem , 
non tamen bulbofam , exterius incarnati coloris , interiusj 
flavi , cepae magnitudine aut porri , multa filamenta infe- 
rius obtinentem , tresvel quatuor digitos longam : cau-| 
lem autem brunnum feu fufcum, folia pene orbicularia &' 
nervos foliorum rufefcentes. 

Secunda folio la&efcente. Radicem habet itidem or- 
bicularem , lit prior. Ex qua radice porro prodeunt cau- 
les quatuor, quinque, fex & interdnm plures , rotuiidi, 
fpongiofi, fuccnlenti, virides, crafti, novem autctiam 
duodceim digitos longi : cuilibct autem cauli infidet fo- 
lium unicum fagittalis herbs figura 6c magnitudine , quando junior adhuc eft planta , alias tri- 

E 2 plo 




36 




GeorgI MarcgravI 

1 autouadtuplo majus , & Pctafiridis herb* foliomm magnitude , nerves habcn S confpi- 

cuos, viride & ad taftum mollc ut Braffica, ac in am- 
bitu cingitur duabus venis. 

Radix cofta vulgo comcditur ut Batata , eftquc 
dulcis ? fin S ularifque,quafimorchadaut flons viola- 

c&i, faporis. 1M ^^ . 

Vtriufque fpccici folia cum caulibus craffiffimis 

ctiam inciduntur & pro olere in aqua coquuntur j 

mollcfcunt ftatim & optimc fapiunt. 

Tcrtia folio non laftefcente: Radicem habct ut 

extern fpecies, caulcs, ut prima ? fufco s, folia fagittalis 

fiaura ut fecunda , fed anguftiora , pedalis circiter lon- 

gkudinis, fupcrius faturatc viridia, inferius albicantia, 

ncrvo & venis ex viridi flavefcentibus, & in ccntro fo- 

lii purpurafecntibus. Hax fpecies mihi florcbat circa 

fincm Aprilis anno 1 640. In caule autcm longo(qua- 

lcm quodque folium habet) flos erat unicus longus 

feu latus quinquc digitos, albus, unico folio conftans, 

cujus fiiperior medietas alba, inftar corporis ellyptici 

per medium fecundum fuam longitudinem fefti & 

veiuti in fcapham excavati : inferior medietas inftar vulvae , viridis colons magmtudine juglan- 

<ns & cjufdem figurse , aperturam habens •, uno verbo to- 

tus flos figura cucurbits in medio vindhe dum crefceret? 

per albam autem medietatem floris variae difcurrunt albx 

repulse, quarum pars circa extremum folii quodammodo 

purpurafcit. In medio floris ftamen eft craflitie pennse an- 

ferinx, cylindraceum , in extremitate faftigiatum , longi- 

tudinispaulomajorisduorumdigitorum acfemis," con- 
ftans corpufculis clypiformibus, ac veftitum brevibus vil- 

lis luteolis , qui facile abfterguntur. Ita autem compofita 

funt hax corpufcula ut columna feu ftamen laeve & teres 

appareat. Haec corpufcula funt femen. Flos caret odore 

aliquo perceptibili : claufusadhuctotus virefcit, Poftea 

flores tulit eadem planta. 

Iaborandi multxdantur fpecies. Prima {cujus hie Iconem damns) ad duorum pedum 

altitudinem aflurgit , caule lignofo, tereti, per certa 
intervalla nodofo , tortuofo & inaequali , : coloris gry- 
fei y quorum unus , duo , vcl etiam tres ex una radice 
prodeunt & in ramos fe pandunt. Radix autem haud 
craffa eft fed in multas radiculas & filamenta dividitur, 
exterius ex albo flavefcens , interius albicans, odoris 
acriufculi, faporis acris ut pyretrum. In fingulisra- 
mulisab internodiis pedicnlusprodiens digitum lon- 
gus tria habet folia fibi crucis mode appofita , ad ta- 
ftum ut Tiliae folia, mollia, parum piiofa , nervo con- 
fpicuo& venis obliquis, ab uno ad quinque digitos 
longa, totidemque lata ubi latiffima, inaequalis quippc 
magnitudinis , pallidc virenria, inferne paulum candi- 
cantia. In extremitate ramulorum multa foliolapar- 
va venabuli figura fibi invicem confertim funt appofi- 
ta, in duos ramulos quaficornuadidufta, inquibus 
flofculi albi quatuor foliolis conftantes*, quos fequitnr 
femen, duplici palea teftum ut in cannabi, fufcum, 
compreffum , parvulum , cordis figura , cui ab uno la- 
tere pars abfcifla videtur. Radix valet contra venena 
&eautebatur Poius qui fungos venenofos comede* 
rat. 

Planta Verbenx facie-, {cujus Iconem AuEtor non 
dedit) ex radice re£ta,haud craffa, ad latera multis radi- 
culispraedita , alba , guftu amaricantc j adfurgit caulis 





angu- 



Histor. Plantarvm Lib. I. 3 7 

angulofusac nodofusinfcfquipedalem altitudincm: ad fingulos autemnodos duo nafcuntur 
folia fibi oppofita,fcfquidigitum longa, per latcra in medietate extcriore ferrata • & ad eofdem 
quoquc ramuli duo exeunt fibi oppofiti , cum fimilibus foliis ad nodos oppofitis , fed non fo- 
lum duobus , fed tribus aut quatuor foliis minoribus femper jun&is : & in hifce ramulis ad no- 
dos etiam multipediculi, breves , quatuor utplurimum ad quemlibet nodum , quorum quili- 
bet habet capitulum rotundum , cum parva prominentia inftar ciupidis aciculae , quod fe ape- 
riens protrudit flofculum lattefcentis coloris , quatuor foliolis conftantem , habetque in me- 
dio multa parva ftaminula erefte ftantia-, qua: repraefentant plumam, ita ut flofculus quafi plu- 
matus apparcat. 

Cicvtaria Palvstris: In ipfis aquis ad ripas nafcitur, & in duorum aut trium pe- 
dum aflurgit altitudinem ; caulis illius angulatus, ftriatus,nodofus, multos habens ramos & in 
quolibet ramulos alternatim pofitos , qui folia itidem alternatim pofita habent , tres aut qua- 
tuor digitos longa, in o&o vel novem angufta & acuminata foliola diffefta , ita ut cornua cer- 
vina pene referant : coloris dilute viridis, fapore apium referenda. Folia autem in ramulis ex- 
teriora funt-minora interioribus. Fert flores, fed illos non invenio ab Au&ore defcriptos. 

Mvndvbi Brafilienfibus Herba , in 
pedalcm aut bipedalem ,altitudinem ad- 
furgit, caule quadrato aut ftriato,ex viri- 
di rufFefcente , & pilofb . Hinc inde ena- 
fcuntur ramuli primo quafi caulem am- 
ple&entes & foliolis anguftis , acumina- 
tis ftipati -j mox habent nodum ac trium 
vel quatuor digitorum longitudine ex- 
tenduntur ; continerq; quilibet ramulus 
quatuor folia , duo femper fibi oppofi- 
ta, paulo plus quam duos digitos longa, 
fefquidigitum lata , fupcrne laetc viridia, 
inftar trifolii , infernepaulum canefcen- 
tia , nervo confpicuo & fubtilibus venu- 
lis quafi parallelis dotata , raris quoque 
pilis veftita. Ad exortum ramulorum 
qui folia geruntprodit pediculus fefqui- 
digitum circiter longus , tenuis, flofcu- 
lum gerens flavum & per oras ruben- , 
tern, duobus foliolis conftantem, more 
viciorum aut trifolii. Radix illius haud 
longa, tenuis, contorta, filamentofa, cui 
adnafcunturfolliculi ex albicante gryfei, 
figura minimse cucurbits, oblongs, 
magnitudine Myrobalani, fragiles : qui- 
libet autem continet in fe duos nucleos, 
pellicula faturate purpurea veftitos , car- 
ne intus alba , oleaginofa , fapore pifta- 
ceorum , qui comeduhtur co&i & inter 
bellaria apponuntur. Multum tamen 
comefti capitis dolores caufare ajunt. 
Fru&u integro quaflato nuclei intus ftre^ 
punt. 

Confer Monard. cap. lx. Anchic Peruvianis, Hifpanis ibi Manivooaxm , uti traditum lib. x. 
cap. 2. Defcriptionis America;. 

Cap. XVIII 

Caraguatafeu Srva'Babofa. Herba innominata caule Torlulacx. 

CAragvata Brafilienfibus. Erva Babofa Lufitanis , AloeLatinis. Radicecum Aloe 
Americana Dodonei, foliis cum vulgari convenit. Nimirum ex radice crafla, brevi, 
aflurgunt folia viginti aut plura,crafTa, fucculenta,acuminata,utroque latere dentata feufpino- 
fa,u»um vel etiam duos pedes longa, pallide viridia, atque hinc inde gryfeo colore maculata. 
Inter folia prodit caulis, tres aut quatuor pedes alms, in duos ramos divifus , quorum quilibet 

E 3 * er £ 





3S GeorgIMarcgravI 

fert fpicam floram flavorum : eft autem quilibct ftos cavus, digitum longus, ad oram fcxtupli- 

circr fciflus , continens totidem ftaminula 

flava apicibus flavis. Infidet quilibct flos fuo 

petiolo brevi,& apertus propendet deorfum, 

adhuc autem claufus dirc&e ad latera: eftin- 

odoms. 

A n n o T A t i o. Hac planta aut cadem 
eft aut ejufdemfpeciei cum Maguey feuMetl 
Mexicanorum •, cujus pluces reperiuntur in 
Nova Hifpania fpecies ; de quibus ita Fr. Xi- 
nienes:prima fpecies fert folia fimilia Aloes, 
verum multo majora & craftiora , utrimque 
fpinofa & defmentia in duriflimum & acutif- 
fimum mucronem •, excrefcit interdum cau- 
lis in proceritatem mediocris arboris , & eft 
duplex j in cujus extremo nafcuntur flores 
lutei,oblongi,& in faftigio ftellati & fucceffu 
temporis femen inftar Afphodeli aut Batata- 
rium j radix illius eft craffa , brevis & plena 
fibris ; propagatur e furculis feu ftolonibus 
qui exeunt circa plantam principalem. Eft 
patiensomnisfoli licet magis ametcultum 
& frigidum coelum : neque enimmetuit ul- 
lam cceli inclementiam , autmarcefcit pro- 
pter ficcitatem. Rcperitur maxima copia in 
tota Nova Hifpania , &, fi homines ea tem- 
perantia viverent qua convenit , fola videtur 
hac (ufficiens fubminiftrare quacunque ufus 
flagitat , prater alios innumeros ufus quos 
praftat. Namprimum, integra planta pra- 

bet infignc fepimentum hortis & pradiis : folia tegularum vice fungnntur ad pluvias excluden- 
das, caules tignornm : foliorum nervuli &fi brae eundem ufum habent quern noftrumlinum 
&cannabeautgofTypiiim, ex illis cnim fila . panni aliaque tela front : e fpinis autem clavi, 
acus, acicula, ftili, terebra ad auriculas perforandas : hifce & barbari in fuperftitiofo Deorum 
fuorum cultu corpora fua affligebant : nee ad bellica inftrumenta inidonea erant. Porro ra- 
dendo novacula petrofa ftolones emanat e concavitate liquor quidam tanta copia , ut ex una 
folummodo planta , mirabile di&u , interdum quinquaginta aut plures aroba effluant : e quo 
liquore fit vinum , acetum, mel & faccharum: liquor quippe per fe dulcis coquendo reddi- 
tur multo fuavior & fpiflior , ita ut tandem in faccharum coagelefcat. Ex eodem fucco & vi- 
nnm fit affundendo aquam & admifcendo femina aurantiorum & melonum , aliaque ut fa- 
cilius inebriet , nam huic vitio imprimis obnoxii funt barbari , quafi peniteret homines efle 
natos&briitisfimileseirefitagerent. Efaccharoillofaciimt acetum, diffolvendo in aqua & 
exponendo Soli novem diebus. Succus movet menfes mulierum , lenit ventrem , movct 
urinam , mundat renes & veficam , frangit lapillos , purgat ureteres : dundem fi ebullitus me- 
rit cum Tabaco aut Pitzitlxochitl aut Matlaxochitl vulnera curare produnt. Folium Maguey 
aflum & expreftlim in fcutella , addito pauxillo nitri bene triti , fi inungatur cicatricibus re- 
centibus , brevi tempore illas ita tollit , ut vix ullum veftigium relinquat. Folia & caudex in 
fubterraneo fueno perco&a, funt edulia&fapiuntDiacitrum. Folia tofta & applicata me- 
dentur 5'pafmo & mitigant dolores (prafertim fi fuccus calidus una hauriatur) licet e lue ve- 
nerea oriantur , quia fenfum ta&us obftupefaciunt. Hacillcj. Porro plerique Scriptores qui 
d? rebus Americanis commentati funt meminerunt hujus planta:, Gomara, Acofta, alii, 
qui omnes fere confentientia tradunt iis , qua: Franc. Ximenes hie tradit ex Dod. Franc. Her- 
nandez : videndus & Carolus Clufius in Rat. Plant. Hiftoria lib. v. Longe autem aliam plan- 
tam efle oportetquam D.Ioachimus Camerarius defcribit & cujus Iconem dat in Epito- 
me de plantis , fub nomine Aloes Americana: •, quia fcribit folia abundare fucco amaro , &: 
alia qua minime conveniunt cum fuperiori defcriptionc. Credo hancCamerariielfeveram 
Aloen aut faltem ejus fpecienv, nam & nuper accepimus a noftris in Africa & quidem 
Loanda S. Pauli degentibus ibidem abundare cjufmodi plantas qualem D. Camerarius de- 
fcribit, e qua & fuccum exprefllim liquidum atquc etiam coagulatum miferunt, Aloi 
vcra?Indica amulum, 6c qui haud dubiocafdem purgandi facilitates obtinet,quare difte- 

rcntia 



c 



Histoii. Plantarvm Lib, I. 3 9 

rentia hanim plantarum bene eft obfervanda , cum alioquin foliis &: quibufdam aliis notis in- 
ter fe conveniant. 

H e r b a {cttjus no- 
men AuEl or uenprodit) 
caulc Portulacae terc- 
ti , geniculate) , ruffo, 
humi ferpit & quibuf- 
dam fibris fe firraat in 
terra: ad quodlibct au- 
tcm geniculum' quin- 
que aut fex folia appo- 
fita , figura foliorum 
Lavendula? , vcrunta- 
men crafia & fuccu- 
lenta ut Portulaca?. In- 
ter folia in fingulari 
pediculo fert flofculu 
dilute purpurcu , quin- 

, r - • o , • n, ^ uc fon °lis conftan- 

tcm deorfum incurvatis & multis cjufdem colons ftaminulis in orbem difpofitis , qua: in me- 
dio adhuc ftamen viride ovale continent. Radices hie inde unicas agit, pennam anferinam 
craffas, innumerabilibus fubtiliffimis filamentis circumdatas, & caule ferpente fibre ex illo 
variis locis prodeuntes fc terrae infigunt. 

Cap. XIX. 




Qmyce vdrite fyecies. 



QV i y A Brafilicnfibus, Lufitanis Pimenta ; multae danmr illius fpecies , ut plurimum figura 
frudus differentcs, cum in ceteris fere conveniant. 

Prima vocatuz Pimenta Malaguetta (quam de Angola primum Veniflc dicunt) quamBrafi- 
licnfes vocant Jguiyaqui , in arbufculae formam & trium aut quatuor pedum altitudinem alfur- 
git, caulc lignofo , qui varie in multos expanditur ramos, qui habent oppofita folia , vel in pe- 
diculo alicujus folii rnrfus duo oppofita foliola : quodlibet folium habet fuum pcdiculum te- 
nuem, longiusculum, cftquefigurae oblong<T,acuminatum, ncrvo & venis obliquis prceditum. 
Ad exortum foliorum in pediculis longis , duobus , tribus vel quatuor juxta fe pofitis nafcun- 
tur flofculi inodon , quinquc foliolis conftantcs, colons ex albo pallidi , habentque in medio 
totidem ftaminula e cinerco caerulcfccntia'. Sequitur frudus cylindrico-pyramidalis , craffitie 
majoris chordae violae , coloris coccinci, quando maturuit, interius granulis obrotundis 
compreflis refcrtus , acerrimi faporis , & ceteris fpecicbus acrior multo. ° 

^dnnotatio. Ne quis crret alia longe eft planta ab ea quae fert notiffimum aroma Malagnet- 
ta , quod Bclgae noftri vocant Grayn, quod ex Africa affertur, nam nequefemenneque* 
planta ullo modo conveniunt , fiquidem Malaguettae femen nafcitur in lobis pene ad modum 
Ireos , & folia dicitur habere fimilia Gladiolo. 

Sccunda fpecies vocatura Brafilienfibus Jguiya cumari: eadem figura cum prima fpecie 
crefcit, verum folia funtpaulomajora&folitariepofita; nee flos differt , aut figura frudus, 
nifi quod major fit & craftior , & magis faturate rubens. 

Tertia fpecies vocatur a Brafilicnfibus £>uiyaapua , Lufitanis pimenta rotunda j magnitu- 
dine eft frudus cerafi noftratis acidi , coloris rubri. Reperitur & alia hujus fpecies quae in hoc 
tantum differt , quod frudus vix dimidiae fit magnitudinis , & baud major nucleo cerafino, 
dilutiufquc rubet vel etiam flavefcit. 

Quarta fpecies Brafilicnfibus dicitur Jguiya uca, Lufitanis Pimenta grande feu Pimento'es quae 
folia habet anguftiora & longiora quamfecunda, & frudum tres digitos longum cylindra- 
ccum, acuminatum, rubrum, cum maturuit. Aliainvenitur ejus fpecies, cujus frudus fe 
deorfum incurvarcfolct inftar unci. 

Brafilienfes haec pimenta conterunt cum fale, & mixturam illam vocant Ittquitaya, eam- 
quc ufutpant ad cibos inter manducandum ut nos falem. Optima eft ac bene fapit. Eandcm 
quoque mifcent cum farinha & pifcibus codis , exemtisfpinis, ac mixtnram illam appellant 
Pira-quiya , quam ufutpant iter facientes. Bene fapit & durat ad aliquot dies. 

Annotatio. Hujus plantae Iconem non damus, quia aptid Botanicos obvia eft, Sc 

jam 



4 o GeoroI MarcgravI 

jam dudum. in hortis colitm*. Opera: prctium tamen duximus hie addere qua: Fr. Ximcnes dc 
hacplantaprodidit. Mexicani, inquit, vocant chilli plantain qua: fert ill iquasillas , quasln- 
fulae Hifpaniola; incolae vocant Axi , & Antiqui, ut quidam volunt, Siliquaftrum , Hifpani Pi- 
per Amcricanum & A£tuarius Cap(icum.Ha:c planta licet jam dudum in hortis Hifpania: fuc- 
rit culta , non modo propter ornatum , vcrum & ufiim in condimentis - y tamen quia in Ame- 
rica plurcs illius /pedes obfervantur & filiqux illius in tarn frequenti funt ufu , ut vix edulia rc- 
perias quibus non admifceantur , & facilitates illius itidem notiffima: funt , operaprctium 
putoillam defcribere , &varias illius fpecies quasvidi, indicare. Folia auteni pene omnium 
lpecierum /lint fimilia Solani foliis , Jguauhchilli tantum excepta cujus folia funt minora : fert 
flores candidos , e quibus enafcuntur fili'qux , initio quidem rubentes , tandem veluti adufti 
colons in ftar uvarum pafiarum , plena; femine minuto, fubtili, candido & umbonato: fa- 
pore acri & cauftico , ita ut calidum cenfeatur in quarto gradu & ficcum in tcrtio : licet viridc 
obtineat fuccum excrcmentofiim , qui tandem confumitur. Vnde fit ut flatus excitando cx- 
citet venerem : atque etiam alvum folvat , non fine torminibus , praefertim in iis qui non af 
fuevere; alioquin moderate fumtum movet alvum, (Cujus caufi videtur illius acrimonia) 
menftrua atque urinam •, corroboratventriculumacaufafrigidadcbilem : excitat fiipra mo- 
dura appetitum genus quoddam Chilli falfum, mixtum cum Thomatis, ut vocant , Mit- 
tomatl appellant: evacuat humores pituitofos e quacumque parte corporis, pracfertim illos 
quijun&urascoxarumobfident , &Sciaticamfblent generate. He&icis ventrem ac lumbos 
claviculis aut aciculis chille imbutis pungere, ut fblent barbari , utiliffimumputaturremc- 
dium. Vcruntamen fi quis crebrius & immoderate Chille utatur , inflammabit renes & hepar 
excitabit dolores in renibus , phrenefin & dolores hypochondriacos , abfeeflus internos & 
fimilia mala. A Barbaris fere pro cibo ordinario , ab Hifpanis vero pro condimento ufiirpa- 
tur. Nafciturlocistam calidis quam frigidis, melius tamen temperatis aut aliquantum ca- 
Udis. 

Prima illius fpecies appcllatur a Mexicanis Quauhchil/i, quafi dicas arborcam , & in Hifpa- 
niola ubi minor eft & filiqua rotundior Axi montenfe five Caribicum : ha:c fpecies omnium 
minima eft, forma & mole fimilis oleaftri fru&ibus; & cum omnes fpecies calidxfint in 
quarto gradu, hacc omnium calidiflima eft&maxime caufticaj quare tantum condimentis 
loco piperis adhibetur •, producit femen toto anno. 

Sectmda fpecies vocatur Chiltecpin , quia colore & flgura valde fimilis eft mofquitis , id eft, 
culicibus ; dicitur aliis Totocuitlatl, quod fonat ftercus avium, ob colorem & parvitatenv, 
audio ab incolis S. Dominiciinfula: Huaratinac appellari: hxc fpecies licet viridior videatur, 
tamen citius virorem deponit. Tres illius numerantur fpecies pro diverfitate locorum in qui- 
bus crefcunt, & tempeftatum quibus colliguntur. Prima eft vulgaris : altera huic quidem fi- 
milis , fed vergens ad nigrum colorem , unde Tlilchilli nominatur : tertia minima omnium 
feritnr menfe Septembri & maturat frudum a Dcccmbri ad Calcndas Apriles. 

Tertia fpecies appcllatur T^analchilli , feritur menfe Augufto, locis cultis , quandojam 
pluviae cefiant j matorat fruftum a Novembri ad Martium , quiprincipio quidem eft viridis, 
fed fenfim rubefcit : In Hifpaniola vocant Axi candidum. 

Quart a fpecies appellator C^Y^// , ob croceum colorem quern addit condimentis & 
cibis quibus mifcetur, unde in Hifpaniola Acafran Axi dicunt: filiqua fcx fcptemve digitos 
tranfverfos longa eft & mediocriter tenuis colore rubro & nonnunquam adufto. 

Quint* illius fpecies dicitur a Mexicanis T^inquahyo , quia filveftris eft , in Hifpaniola Axi 
<wWobf6rmam& colorem: filiqua eft tenuis & quinque digitos tranfverfos longa : feritur 
menfe Mirtio, & fert fruftum fere omnibus anni menfibus. * 

Sexta {pecks appcllatur T^onchilli quia blandior eft j filiqua illius eft longa 6c lata rnbri co- 
lons : femen autdm tarn remiflam habet acrimoniam , ut vulgo cum placentis qua: e Mayzio 
front & Chi/laquiles appellantur , commedatur : optimum nutrimentum praebere teftantur bar- 
bari. Solent hanc fpeciem hiimi fpargere ut ficcetur ut ita melius pofiit fervari , nam aliter ia- 
cilc corrumpitur ob nimiam humiditatem : feritur & fert fruftus omnibus anni menfibus. 

Reperitur& alia fpecies quam vocant Milchilli, cujus filiqua quidem prxcedentrfeus non 
eft minor , fed attenuator fenfim & definit in mucronem •, colortfeft aurei , collisitur eifdem 
menfibus quibus Maizium. Plures praterea fpecies obfervantur in Infula Hifpaniola & inter 
lllasnotiftima, qua: filiquas fert inftar ceraforum , cadem forma & mole : nafcitur aiitem in- 
ftar arbufcula:& appellator ab aliis quidem Struchnodendron , ab aliis Spcudocapficum , ab 
Hifpanis cerafusacer America:. Item alia cujus filiquam vocant roftrum pincx imcis: ce 10- 
ftrumavis, obfiguramutrafque. Baboram five Baniazam corniculatam : Cazicar hortenfe: 
& alias qiiasbrevitatis caufi prictcreo, de prxciptiis dixiflc contentus. Hxctllc. Semen hums 
plants adeo eft acre ut cavendum fit nc quis digitos ad oculosferat, cum illudconfricuit; 

quart: 



Histor. Plantarvm Liti I, 



41 



quarecauteadmodum hoc ufnrpandum autumo nifi bene praparetur & aliquo fri<ndo addi- 
tamento temperetur. Infigniter enim urit linguam & guttur pracfertim cum fak mixtum 



I 



Cap. XX. 

feticucufeu %adix Mechoacan. Mandubi. fanominata. 

Eticvcv Brafilienfibus •, Radix Mechoacan, Lutitmis Batata depurga: Caulis farmen* 
tofus eft longiffime Terpens &fcandens, multangularis , lentns, ruffus, etiamviridis. Fo- 
lia folirarie pofita , quodlibct in fiio pedi- 
culo digitnm longo-, figuram haber cor- 
dis, utipingitur, duabusadlatera auricu- 
lis , renera ad taftum , unum , duos , rres 
& quaruor digitos longa, faturate viridia, 
inferiusnervo & venis tranfverfis confpi- 
cua. nullum autem prater herbaceum o- 
dorem habent folia trita , caulis vero inci- 
fus la&eum fuccum prabet Florem fert 
Convolunli magnitndine & figura , unico 
folio conftanrem album cum pauco incar- 
nato dilutnm, intus anrem purpureum. Se- 
men conrinct pifi magnitudine fufci colo- 
ns , verum haud rotundum , fed quafi dux 
particular exfe&x effent , ita ut fere trian- 
gularis fit figura. Radix medium aut inte- 
grum pedem longitudine xquat , craffities; 
plerumque eadem & utplurimum dupla 
& bifida, una parte breviore altera: exte- 
riits obfeure cinerea feu frifca , recens reft- 
nam quandam fundit , & eft interius alba. 
Habui radices per quatnor menfes ad pa- 
rietem pendulas in mufeo meo , quae ibi 
progerminarunt , quaelibet caulem unum, 
duos vel tres pedes longum , craflitie fill 
fiitorum. Hanc terra? impofai in horto , & 
fpacio o&idui fecuta liint folia , felicifli- 
meque adolevitplanta. 

Vfus. Daturpulvis illius radicis in vino 
autbrodio, pueris§s. adnltisjvi. ingvm. viniveljs. propueris, 5V1. pro adultis infun- 
duntnrin vini$x. perno&em, manecolatura fiimitur & cum faccharo aut melle exhibe- 
tur. Vel. Recentes radices corticibus bene mundatis exprimuntur. perpannum, cxpreflum 
fiimitur per aliquot horas ut fubfideat , quod fubfedit ficcatur in umbra (vocant Tapiord) hu- 
jus 511. &in puerisji. daturfemel. Fit etiam ex recenti conferva cum faccharo delicati fa- 
poris, cujus dofis choclear unum aut: duo datur delicatis' perfonis , qua: a pnrgantibus ab- 
horrent. Radix Ikcc habet virtutem purgandi humor es phlegmaticos acferofos ,uti & bilem. 
Valet adverfus paftiones ventriculi & inteftinorum , ad inveteratum capitis dolorer , adhy- 
dropem y ad proftratum appetitum. 

Annotatio. Fr. Ximenes. Radicem purgativam vocant Mechoacani Tachuache* 
Mexicani TlalantUqua cuitUpilk & alias nationes Pufqua. Tres reperiuntur illius /pedes 5 qua- 
rum binx funt mas & faemina, quae ambae forma &qualitatibusmultumconveniunt; ha- 
bentque radicem longam & craflam , e qua la&eus liquor emanat : caules volubiles 6c tenues: 
foliaparva figura cordis j florcs longos & roflbs , fra&umfimilem/^//>z0 figura & mole, Can- 
dida cute tedum & plennnl femine minuto, lato & candido, cum certisfilamentis, inftar 
goflypii qua: difficultcr rumpuntur. Radix eft calida & iicca in quarto gradu & fi in ore maftice- 
turadurens: nnde ii hie alionim morem imitari vellem , poflem graviter reprehendcre eos, 
qui imprudcnter&ignorantermultade ilia fcripferunt; neque mirum, qiium illam non vi- 
diflent. Purgatperinferioraomneshumores, pracipue tamen pituitofos , fi fumatnr ponde- 
re dragmae & femis aut ad fnmmum duarum ex aqua aut vino , jufculo , aut ovo recenti : fiimi- 
tur enim hoc modo facile & fine naufea. Qujdam utuntur fucco illius expreflb , loco Scamo- 
ncae, ad cujus fpecies hanc putant referendam, &conficiunt ex illotabellas cum faccharo, 

F quas 




GeorgI MarcgravI 
ouas mirabiles efibftiis cdere affirmant. Alii folent radicem pondcre fex dragmarum in pul vc 
^^^mScmrzx^ixmid^ptrnoacmrnzccm^m, maneexpnmerc & pcrcolarc at^ 

MatlalitzticautSairaparillxautfoliorumSci^ atquc na purgat fine ullamol eft m. QuumSca- 

lam poftulant. Qujdam & radicc hac utuiitur forma unguenti aut a, ^^'™°™£™ 
mMnHi Tertialpecics maximam partem nafcitur in terra nigra & locis petrous , radice ma- 
l tenui- e duabus hujus dragmis commodinimc fit clcftuarium laxativum cum xx. dra- 
glS • C c acc hari Tzautli five Tragacanthx, quolcnitcrcvacuantur cholera atquc flegma, ncc 
futo in America facile reperiri pofle medicamentum quod illud fuperct. Alii ex illius decofto 
conficiunt fyrupum qui quantitate trium unciarum fumtus cgregic purgat prxdidos humorcs. 
Nafcitur multis locis caUdis Nov* Hifpaniae, licet Mechoacanx province, ubi pnmum in- 
notuit prseferaturj communis quoquc eft in Temimiltzingo , ubi radicem hanccum Cau- 
da Tlaquatzin animalis pari pondere mixtam , mirabiles aflerunt edere effeftus in ciendo un- 
nam Oportet ficcari radicem «5c fervari toto anno: fed in colligcndo vitanda eft radix haud 
multumillidiffimilis, quxprxfentiffimumeftvenenum. Quum Author nofter , quern fcqui- 
mur, fcriberet, non tarn probe cognita erat hxc radix, ficut neque ipfa Nova Hifpania; poft 
ilia plures illius fpecies fuerunt repertx , magis lenes in operando, licet tresillx fpecies ab ip- 
foproditx, celebrioresfint, & magis ufurpentur. Prima eft quam Hifpani vocant Mechotctn 
alocoubiprimumfuitinventa; cujus in ilia provincia& in Guadalajara dux repenuntur /pe- 
des- unavenenofa, quamAuftornoftermonuitvitandam, altera qux moderate purgat. u- 
triufque radix grandis & crafTa, fednobilis major. Alia fpecies qux appellatur MatUlurtte, 
multo minus pnrgans quam prxcedens, quam quidam pcrpcram fngidam faciunt , hand m- 
telligcntes purgantium medicamentorum facultates , qux nuliam fngiditatem admittunr.hax 
remiflius purgat quam antecedens, atque omni xtatum & fexuum generi convenit , etiam 
pregnantibusexhibeturfinenoxa: Ex hac radice fit fyrupus hoc modo: Recipe fex libras ra- 
dicum recenter effoflarum & demto prius cortice rade & inde ollx vitriatx } fuper infunde to- 
tidem libras aqux fontanx ferventis , atque obtura os ollx , & ita probe opertam reiinque per 
horasxxiv. dein exprime & mifce illius colaturx quatuor libras facchari 6c coque leni ignc, 
donee fpifiitudinemmellisacquirat, fumuntur tres aut quatuor hujus fyrupi uncix adpur- 

gandum. 

Alia fpecies appellatur Xalapa a loco ubi primum fuit reperta : hxc longe potentior eft cx- 
teris, licet mole fit minor, evacuat generatimomneshumores peccantes, fed fumma opus 
eft vbilantia eo die quo fumitur atque adeo fequenti. Ex hac quoque fit fyrupus , admodum 
utilis in quibufvis morbis, & imprimis iis qui luc venerea laborant. Componitur ad hunc 
modum. Recipe radicum Xalapxuncv. Polipody unc. ij. Hermoda&yl. unc. i. Rorum 
cordialium, lujubarumanapugnumunum: Cinnamomi aut Canellx prxftantioris 5 nucum 
mufcat. ana duas dragm. & Jemis : frangantur omnia & macerentur in fex quartariis aqux per 
no£tem, dein coquantur fecundum artem donee medietas confumatur: colaturx addan- 
tur dux librx facchari & percoquatur donee fyrupi fpiftitudinem acquirat ; denique cum pene 
refriguit,mifceanturoftogranaexquifitimufci. Monendi funtquiiftis radicibus ntunturad 
purgandumnepofterodie mane fumant faccharum rofatum autaquam, fedpotius pectu- 
fculumvolucrisalicujus, aut carnem ovillam aflam , nam alias facile recidivampurgationis 
patiuntur xgri non fine difcrimine. Omnes fpecies reperiuntur in Nova Hifpania magna co- 
pia: Afatlalitrtichabet radicem omnium maximam, huicptoximamMechoacaK: multo mi- 
norem venenofa fpecies : omnium maximam Xalapa licet circulofior fit Sc longior. Vniverfx 
autem fiint calidx & ficcx in quarto gradu , prxter Matlaht^tk qux moderate calet <Sc lenifli- 
me purgat, ideoque & fecurius ufurpatur. Ex iis qux diximus apparet quantum fidei adhi- 
bendum fit Monardx & Alfonfo Inojoflb in iis qux de his radicibus fcripferunt. Non ditfc- 
runt autem hx plantx foliis , floribus aut fru&ibus , nifi rationc foli , quo fit ut alibi majores 
alibi minoresnafcanturj tantumfloresnonnihildifFerunt colore, qui fere cxruleus eft, ve- 
rum aut faturatus autdilutior. H&cille. Ex hifce autem prxfertim qux dicit de femine facile 
apparet plantam quam Auftor nofter defcribit non efle eandem cum illisquas Pr. Ximcnes 
defcribit. Car. ClufiusnotatadMonard. cap. li. feannoMD lxix. duo genera feminis accc- 
pifle ex Hifpania qux plantx Mechoacan efle dicebantur : unum caliculo five filiqua, feminc- 
que nigro quale eft Scamonii aut Convolunlimajoris : alterum oblongiori ahquanto calicu- 
lo , femine ruffb& quam fuperiuslongiore tenerioreque. Utriufque filiqua parte intcriore 
crat lanuginofa. Ex utroquc ipfi natas piantas , qux prodibant Convolunli modo , dein pro- 
xima pedimenta fcandebant multis farmentis & ample&ebantur , foliis Convolunli majoris, 
fed tenerioribus & colore magis flavefcente - } hyemis auteminclcmcntiam eas iuftuliHe. Ego 

femen 



Histor. Plantarvm Lib. I. 
femen e Brafilia allatum aliquotics terra: comrnifi & quidcm adhuc fupcriori ft v ■* 
bus nara elegantiflima: plants & adfefquipcdis altitudincm adolcverunt, ramul ^ ^f" 
tumfcandentcs , fed primum frigus ftatimillas enccavit. * Um a PP 0ll ~ 

PJL anta bxcBrafilUfamiliaris \cujust amen 
nomen ab Atithore nofiro non proditur-, in qua- 
tuorautquinquc pedum altitudincm adfurgit. 
caulc rotundo , lignofo , leviter pilofo , q u £ 
que fuperius in multos fe dripefcit ramos fur- 
fum elcvatos. Incaule autcm & ramisfolita- 
•rie pofitafunt folia angufta , brcvibus pediculis 
innitentia, quatuor aut quinque digitos Ion- 
ga, fimilia foliis Salicis atque pilofa ; divcrfae 
magnitudims , in Summitate cnim plant* fiunt 
anguftiflima & parvula. Florcs fcrtmagnitu- 
dineflorumLychnidis, albi coloris , quinque 
foliis conftantes , unguibus in medio purpu- 
r eis & ft aminulis luteis . ' 

Radix illius haudlongaeft, fed habetmul- 
tas proles ad latcra extenfas atque ctiam fila- 
menta. 

£>uale femen ferat ab Auclore nofiro proditum 
non invent. 

Rcperitur & in Brafilia Planta Amaranthi 
facie , qua: fcfquipedalcm aut bipedalcm alti- 
tudincm adipifcitur , arbufcuke figura adole- 
fcens , caule lignofo cinerco, quiquc fuperius 
habet multos ramulos lignofos & quafi geni- 
culates. Ad fingula autem ramorum genicula 
rubrum eft capitellum minimorum flofculo- 
rum& ibidem pediculus circitet digitum lon- 
gus & ruffus- , fuftinens folium urticce figura, 
vemm longc minus & pallidc virens. 

Radix albicans , pene recta , gracilis , fed 
multis filamcntis pradita. 

Tota planta eft inodora. 

£lu ale femen ferat ab Ait of ore nofiro non pro- 
ditur. 

M A N D V B I D A N G O L A , ill CongO VO- 

catur Jguubaci congo ; Cauliculo tenui farmen- 
tofo longc fupcr terrain ferpit , inftar Ieticu , ac 
novas fibras agit in terrain , atque hinc inde 
unius , duorum aut trium digitorum interVallo 
profcrtpcdiculos , tres aut quatuor digitos al- 
tos, ftriatos, quitria folia, phafeolorum modo difpofita fuftinent, dilute viridia, duos -5c 
amplius digitos longa , figura ellypticae , nervo fecundum longitudincm & venis oblique 
enrrentibus. In codem caulc ctiamflofculi proveniunt in fuis pediculis cgrcgie flavi. Cau- 
lis , ut dixi , multas fibras agit , quibus fub terra annafcuntur rctis fere figura & nucis avcllanx 
magnitudincautpaulomajoris , folliculi , quorum fubftantiaalutamovillamcraniticxquat, 
cxtcrius tcrrci feu umbrofi coloris, interiusfplcndidcalbi: quilibet autcm folliculus fecun- 
dum longitudincm circum circa quafi futuram monftrat & prefllis fecundum illam fin- 
ditur, continens in fc duo grana vel etiamunum, fi minor fit," more feminispiforumadhae- 
rentia , pififormia & cjufdem magnitudinis flavo-pallida , ejufdem cum pifisreccntibus con- 
fidential & cum ficcis faporis ; quae commeduntur. Plantatur hoc modo : exempta c follicu- 
lis grana , digiti altitudinc terra inferuntur , fatis amplo intervallo , faepiufquc irrigantur ; (de- 
fidcrant cnim humiditatem) brevi erumpunt Cauliculi , qui deindc fc multiplicabnnt 6c fru- 
ctus dabunt innumcros. Convcnit cum Openauck Virginia: defcripto a Ioannc de Lact. 

Annotatio. Quia Auctornofter banc Plantain comparat cum Openauck, "opcrx prctium pu- 
tavihicrepeterc quae lib. m. cap. xxn. defcripfit. America- dc ilia dixi. Etiam radices edu- 
les fpontc hie proveniunt , imprimis quas Indiginx Opcnauck vocant, rotunda: , juglandi nu- 
cimagnitudinc pares , intcrdum & multo majorcs 5 nafcimturhiimidis&paludofis locis plu- 

F z rcs i nter 




GeorgI MarCGravI 

res inter fe cohaercntcs & vcluti funiculo colligatx , in aqua co£te , aut ignc toft* boni funt ali- 
mentL Dubitoautcm an eadcmplantamcritocenferidcbeat:&ma S is credo cue fpccicmpifi 
Tub terra frudiflcantis , hanc ab Auftorc noftro defcriptam. 

Cap. XXL 

Innominata. furumu. Cucurbha. Cucumis Silvejbru. oAlctea 

hirfuta. Cony^a inodorata. 

HE rb a {quam AuBor non nominat fed tantum hanc ejus dat iconem) in duorum autetiam 
trium pedum alTurgit altitudinem: caule tereti, geniculato, fubruffefecnti , paululum- 
que pilofo ; ex geniculis emittit ramulos & . 

bina folia Temper fibi oppofita, brevibuspe- & ¥ 

diciuisinnitentia, quinque autfexdigitos Ion- ^ / *. 

ga, aliquando crafTo modo dentata ,interdum 
etiamnon. 

In extremitate ramulorum flores nafcuntur 
folitarii , lutei coloris, umbelico conico con- 
ftantes , & in ambitu illius quinque foliolis 
luteis minimis. 

Radix exilis admodum. 

Flos trims odorcm habet fuavem fere ut 
Chamaemelum. 
I v r v m v Brafilienfibus : Lufitanis Bobora, 





Bclgis Pompoen 5 folia fert fere flmilia no- 
flratibus peponibus 5 & florem quoque fla- 
vum quinque foliis conftantem. Fru&us an- 
tem illius magnus , orbicularis, comprefius, 
ftriatus , coloris exterius cinnabriicumpluri- 
mo albo mixti , interius autcm crocei : femen 
quoque album quale noftratibus. Boni Sapo- 
ris eft fru&us co&us feu etiam afiatus fub ci- 
neribus. 

Reperitur hie quoque Cucurbita lagcnse forma : cujus planta folia habet fimilia ca:teris /pc- 
ciebus : nos quoque albus , magnus , quinque foliis conftans , obrotundus , in medio h>\- 

b'ensftaminabrcvialutefcentia. Semen fru&us eft pallidum, compreflum, utraquc extremi- 
tate quafi bicornc. 

Cucumis SiheftrisBrafiKx, farmentofo caule ferpitfupcrterram, intones pedictilis folia 
habenslingulatimpofita, quodlibet in tres lacinias fedum, ac in ambitu dentatum , atquc 
hirfutum. Flosflavus: fruftus ovi gallinx magnitudinc , elliptic* figure, tuberculis per anv 
bitum acutis , maturus eft pallidus. Intus cucumeris modo femina alba tranfverfim fita multa: 

Cduliseft. ALCiBA 



Histor. Plantarvm Lib. I. 

4" 5 

AlcjG a hirfuta, floreflavo, Scfeminemofcato, ex parte refoondet /EgyptUcsc C Clufi 

quae Bamia ^Egvptia Alpini, & funt fpecies congeneres. Ex femine fato primo furgunt duo fo- 

liola, nummularis xmula, dein provenit caulis 
rotundus, una parte viridis , altera tuifus, hirfu- 
tus , duos circiter pedes altus , craflltie pennae 
anferinae. Hinc inde in pediculis , quatuor quin- 
que aut etiam fex digitos longis , hirfiitis, uno 
latere viridibus , altero rufefcentibus , folia ap- 
pofita circinata , quinquangularia , in ambitu 
feurata, hirfuta ac paulum rugofa, quxdam & 
triangularia , duos digitos longa & totidem lata, 
atque etiam minora : quinque nervis e ccntro, 
ubi pediculus inferitur procedentibus , in exortu 
rufefecntibus , fecundum longitudincm praedita 
& multis venulis varie inteutexta. Ad pediculos 
foliorum, unus atque alter cnafcitur pediculus 
breviou cum foliis minoribus , & in pediculo 
duos digitos longo flos inodorus, magnitudine 
& figura fere floris goflypii , elegans, quinque fo- 
liis conftans , fefquidigitum longis , laete fiavis, 
ac flavis venulis fecundum longitudinem confpi- 
cuis , interius ungues foliorum in (igniter ex uu- 
buo & brunno purpurafcunt , ut & extcrius ubi 
pediculo inferuntur : in centro floris eflflamen 
eue&um , femidigitum altum , flavum , cui fu- 
perius quinque clavi infixi mis cufpidibus , brun- 
ni feupurpureicoloris. Flores fe aperiunt biho- 
rium aut trihorium ante meridiem & ftatim a 
meridie corrugantur & decidunt. Pofl floucm 
provenit corpus pentagonum & turbinatum, 
duos Srfemis digitos longum, hirfutum, inte- 
rius in quinque cellulas diftin&um -, in qualibet 
duodecim > tredecim , quatuordecim grana fe- 
minis ordine leviter adhaerent , ita ut in una cap- 
flila fcptuaginta aut etiam plura contineantur grana. Semen autem eft figuua lunae gibbae aut 
renis ovilli , exterius guyfeum , quafi leviter ftriatum , interius albam fubftantiam habens: 
odorem fraguantiffimum mofchi refeuentem 11 mafticetur. Radix longa , alba , lenta , in mul- 
tos ramulos & filamenta difperfa , ita ut longitudine fua plantam aequet : & profunde inferitur 
/terras. Moritiir fingulis annis. Locuftae viuides minores lubentur folia depafcunt. Coliturin 
hortis : fevi fexto Apuilis & floruit fine Augufti & Septembri & tulit femen copiofum. 

C o n y z a inodorata : In fefquipedalcm altitudinem afliirgit , caule cavo , tereti , leniter 
hirfuto , & multis ramulis ex adverfo pofitis praedito. Ad ramulorum exortum & ad nodos, 
bina, terna aut quaterna folia fibioppofita aut etiam jun&ahabet, mollia, oblonga, unum 
majus altero, dilute viridia , nonferrata, verum acuminata. Ad foliorum infertionem pro- 
deunt pediculi ; unum , duos vel etiam tres digitos longi , qui flofculum fcrunt luteum , cum 
corpore ovali luteo in medio floris : magnitudo floris ut Chamaemeli , fed plane eft inodorus. 
Quale femen ferat ab Au&ore proditum non inveni. 

Cat. XXII. 

(jaryophillatn. Carnanhaya. GandirobayelJ\(handiroba. (jnaphalium 

'Bra/il. Innominate, lafrninifyecies. 

f~^ Aryophillata herba : Caulis ad trium pedum aut etiam majorem altitudinem af- 
^-*furgit,ad fingula genicula quafi duos ramos oppofitos habcns,atque itidem duo folia,qux 
cum pediculo fuo quatuor digitos sequant (fupeuioua funt anguftiora) in quinque alia fingu- 
la fc&a, nimirumbinaprioraoppofita&quintuminextremitate. Sunt autem folia in ambi- 
tu dentata ac laete viridia. Inextremitatibusramorum, in fingulis provenit flos flavus , Tor- 
mentillae aemulus , conftans quinque foliis anguftis, quibus multafoliola viridia fubftrata. 
^oftfloresfequiturcapitulumrotundum, hifpidum, continens femina oblonga, figura re- 

F 3 praefen- 




6 . GeorgIMarcgravI 

prttfentantiapalosillosclavisfcrrcisarmatos* quibus admunimenta utiintiir. Radix multa 
habet filamenta , & odorc rcfert Garyo- 
phyllos : Vnde nomcn meruit. 

Caman-baya Brafilicnfibus ; Hcr- 
ba eft filamentofa , dependens ab altiffi- ,g 
mis arboribus , gryfei coloris , & quad la- 
miginofa: obducuntur,illa integral arbo- 
rcs° Filum eft , cui hinc inde ccrtis intcr- 
vallis , fex , quinque , tria , duo , vcl etiam 
unum folium rofmarini aemuliun adfiftit, 
inodorum. 

Gnaphalivm Brafilienfc mihi vi- 
detur Planta , qua: ex radicc minimum di- 
ctum craffa , multis filamentis praedita, 
(odorc aliquantum cum Elenii radice 
convenient , faporc tamen haud manife- 
fto , perenni & quae novos fubindc caules 
protrudit) fex interdum & plures prodeut 
caules, mediocriter rotundi, inferius craf- 
fi , ad trium pedum altitudinem , genieu- 
lati , quad ob folia qua: illosambiunt fub- 
fufci & alba lanuginc obfiti : folia autem 
ambiunt multa , tres vel quatuor digitos 
longa, angufta, viridia, accopiofalanu- 
gine alba feu tomento obfita, fuperius mi- 
nora fiunt ad caulem , & caulis difpefcitur 
in multos ramos , mediocriter hirfutos. 
Ramos ornant hinc inde foliola anguftif- 
fima , lanuginc incana , unum aut duos 
digitos longa. In cxtremitatibus autem 
ramorum proveniunt capitula , ex fqua- 
mis oblongis argentci coloris , fplendcn- 
tibus compofita , quibus flofculi innaf- 
cuntur copiofi , cuilibet nimirum fqua- 
mula: quinque , conftantes quinque folio- 
lis albis , difle&is , in medio cminentc fta- 
minulo albo-purpurafcentc:ca:tcrum funt 
penitus inodori. Poft flofculos nafcitur 
femen in ipfis fquamis , oblongum , fu- 
gax, coloris fufco-argentci. 

Ghandiroba vcl Nhandiroba Brafilicnfibus. Hcdera: fcandentis fpecics , more 





Miuucujai afcendit , farmentis paulo tenerioribus. Folia habcr difpofita more Hcdcnr fubro- 
tunda & quafi in tres angulos definentia , quatuor digitos longa & totidem lata , viridia, 



glabra, 



4? 



His tor. Plantarvm Lib. i. 
glabra, fplendcntia. Flofculosfertparvosexpallidolutefcentes& ouihi^ r v v 
tes. Frudusfequiturrotundus, viridis, fplendens, inftar Murucuji , Pomi t> ■■ ™~ 
tndine , fupcrius circulum infculptum quafi contincns & in ccntro ejus tres lincas° 11S magni " 
mitatcadangulosobtufosfccontingentes. Frudus fecundum longitudincm diffedus ^^ 
rius apparet cavus , cortexque illius Murucuj* cortici craffitie eft squalls , duplici fubftamW 
compofitus , exterms minima craffitie lignofa , reliqua interius fpongiofa , fucculenta alba 
cavitas frudus in medio per interftitia more juglandis, in tres difpefcitur concamerationes 
continetquemquahbetquatuor (intotumduodeeim) ordine difpofita corpora fubrotunda* 
clypeata , fans crafla, magnitudine pataci, in extremitate ambitus tenuiora , folida verfus 
medium. Quodlibct corpus , primum pellicula obdudum eft uvea , pundul's feu tuberculis 
nigncantibus , quadefrida cortex ligneus fufc us apparet , inftar teftje ovi fra^ilis , inambitu 
dentatus. Cortice frado intus albus apparet , continetque oleaginofum nucleum ex albo fla- 
vcfccntcm, pellicula in clufum. Ex hoc nucleo oleum parant Brafilienfes , quo inlucernis 
utuntur , clariftimum & optimum, tarde enim confumitur ; in cibonon poteft ufurpari , quia 
amarum eft quemadmodum & totus frudus. 

P l a n t a haec {cujus nomen ab Auclore non proditur) in novem & non raro decern pedum 

altitudinem excrefcit, elegantis arbufciite 
forma: caudicc redo & pollicem craflbj in- 
feriori parte fine ramis, fuperiori veroinra- 
mos diftributo: in quibus folia fert Malvae 
modo difpofita , longis pediculis , magna, 
in totum hirfuta , inferiori parte albicantia, 
perambitumferrata&ad tadtim glutinofa, 
quemadmodum & univerfa eft planta. In 
extremitatibusporro ramorum, & capitel- 
lis hirfutis, ad modum Alcese enafcuntur flo- 
res infigniter incarnati, quinque foliis con- 
ftantesitidem glutinofis, in cujus medio fta- 
men eminet , ftaminulis multis veluti ramu- 
lis repletum , coloris flavi , femen profert 
lplendide nigricans , oblongum , quafi tri- 
angulare , magnitudine grani Fagopyri. 

Iasmini fpecies videtur Planta , {Cujus 
nomen Brafilienfe aut Iconem AuBor non dedit) 
quaj ex tenui radicula , unumatque alterum 
filamentum fuperius habente , vel etiam e 
duabus radiculis , unicum caulem emittit, 
teretem , glabrum , viridem , geniculatum, 
interius medullofum. Adfingula autem ge- 
nicula, bina fibi opponuntur folia , fine pe- 
diculis , tres vel quatuor digitos longa , laete 
viridia , laevia , nervo fecundum longitudi- 
nem , & coftis trantverfis oblique difcurren- 
tibus. Supcrius porro in caule ad internodia, 
ubi folia confiftunt , copiofi flores conjun- 
dim nafcuntur Papilionacei, quafi uno folio 
lato conftantes , quod in tres partes fedum 
eft , & deorfiim incurvatum , & altero an- 
gufto& quafi continuata furfum ereda: ex 
ipfo autem florc duo ftamina flavefcentia prodeunt, apicibus flavis , & e medio aliudftaminu- 
lum abfque apice j eft autem flos ipfe coloris fplendidiftime rubri. 

H e r b a {cut Autlor nojier nomen non adferipfit) in duomm circiter pedum altitudinem 
aflurgitinmultosramosdiftributa: caulis illius teres & fubtilibus pilis albis veftitus: folia au- 
tem hinc inde funt pofita,in brevibus pediculis, oblonga & acuminata,itidem pilofa.Hincinde 
quoqucin brevibus pediculis flofculi pro veniunt parvuli plane, fpicatimvero congefti, coloris 
fanguinei. Poftflofculosillosfcquiturcapfula inftar Lini , fere triangularis , rotundior tamen, 
fuperius quidem tricufpis atque ad vifum ut infula, in qua illius femen continctur. 




Cap. 



4 s 



p 




^Z0 



GeorgI MarcgravI 
C a p. XXIII. 

Tmo. Taco Caatinga. Taco Seroca. Innominata. J^bambi 

Caaponga. T^amoatarana. 

I n o Brafilicnfibus •, VrticaVrcntis fpecies, Exradiccparvafilamcntofa, in odo aut no- 
vem pedum affurgit altitudinem , caulc ftriato , aliquantulum pilofo , & craflb : Folia ha- 

bethincindc pofita, folitaria vclduo juxta fcinviccm: 

quorum quodlibet innititur pediculo fefquipedem lon- 

o-o aut ctiam longiori , ex albo paulum rnfefecnti. Folia 

autem nrtica noftrati fimilia , magna , in ambitu den- 

tata , triangularibus dentibus , & raris pilispraedita. Fert 

fuperins raccmatim plures flofculos plane parvnlos, can- 

didi coloris longo pediculo infidentes. Jguale autem fe- 
rn en fer at ab Aucfore noflro annotatum non invent. 

Paco Caatinga Brafilicnfibus : vulgo Cana do 

mato id eft filveftris j caulem habet arundinaceum , digi- 
talis craflitudinis, rotundum , & intus continentem fuc- 

culentam medullam fubdulcis faporis , confidential fere 

ut Canna faccharifera : Hunc porro ambiunt fine pedi- 

culis hinc inde folia folida , feptem , o&o vel novem di- 

gitos longa , circiter tres lata , ubi latiffima , interdum & 

majora, figura lingure , in medio nervo fecundumlon- 

gitudinem , nullis fecundum latitudinem venis , led fub- 

tiliffimis lincis oblique difcurrentibusutinfoliis Meeru: 

funtque fiipcrius glabra & dilute viridia > inferius molli 

hirfutie pradita & fubalbicantia. In fummitate caulis 

provenit conus (ut in pinu) o&o aut novem digitos lon- 

gus , in faftigio paulo acutior , fquamis praditus ut conus pinus , qua in promincntibus extic- 

mitatibus aureifunt coloris , inpartibus 

ubi fibi invicem incumbunt miniati. 

Succeflu autem teporis fquama ilia ab 

fe invicem dilatantur & fub quaqne ap- 

paret flofculus canus, inftar alveoli apia- 

lii , dilute purpurafcentis coloris : fLib 

flofculo vero cuticula eft albefcens , ro- 
tundum /acculum praebens , & qualibet 

continens viginti quatuor aut plura gra- 

na feminis nigri fplendentis , magnitudi- 

ne feminis ceparum , multangularis , 

funtque grana albis filamentis quafi li- 
ncis involuta & illis adherent. Caulis 

hujusplantamafticatus detrahit humo- 

res ecapite, calefacit infuper, & fran- 

gitcalculos ufurpatus. Vulgo maftica- 

tur contra Gonorrhcam (quam Lufita- 

nivocant Efquentamento) atque eftinfi- 

gneremedium*, nimiram frequenter de 

die mafticanda arundo,fuccus deglutien- 

dus: curat circiter ottodiebns fine ullo 

alio medicamento adhibito. 

Reperitur & alia fpecies pracedenti 

fimilis , excepto quod folia inferius non 

funthirfuta, fed lavia ut fupcrne & flof- 

culi fint rubri. 

Sicnti & alia fpecies , hoc tantum ha- 

bens peculiare , quod conus conftet flo- 

ribus carnleis , qui finguli quatuor habent folia. 

Paco Seroca Brafilienfibus ditta planta , in fex , feptcnive pedum affiirgit altitudi- 
nem ; 




Histor. Plantarvm L 



IB, I. 




ncm 5 caulcrcao,fpongiofo& viridiinftar-Mr^: habetque folia eodem modo altcrnatim 

fimilibus finds , fed in fummitare fXm c ^vX 
turn ut in Paco. Ad exortum autem caulis propc fo 
lum provenitpediciilus crafliis , verum brevis , in ali- 
quot ramulos fupcrius divifus, qui multos habent 
flores , fefquidigitum aut circiter longos , cavos , flo- 
ribusPaco quidcm fimilcs, fed incarnate ruberfes. 
Flores hofce fequitur frudhisin uvam con^eftus pni- 
nimagnitiidine&figura, habens prominentem um- 
bclicumj cftque adhuc inimatums faturate viridis 
maturus vero fuffufcus , triangularis figure , & corti- 
ce aurantiae mali cortici pene a>quali , qui fponte fin- 
ditur nitres partes atque facile feparatur: intus Vero 
habet paucam pulpam , filamentofam , magnitudine 
nucis avellansc, in tresitidem partes divifibilem per 
cuticulam flavam : pulpa autemhxc cinnabrii eft co- 
lons,odoris vinofi,fere utpomum noftras cidonium, 
in qua continentur fupra triginta grana feminis, trian- 
gularia, fufca, cum macula cinnabria in acutiore par- 
te , magnitudine feminis cannabis , & albiffimum nn- 
cleum habentia : cortex exterior fucculcntus, qui 
cutemtingit colore brunno ut cerafa noftratia nigra 
vel Violas Martia^ atque ideo ufurpatur loco atra- 
menti. 

Folia recentia ut & caulis & fruclius immaturns , fi 
fricentur, odorem de fe fundunt zinziberis & fuaveni 
admodum. 

Caaponga Brafilienfibus diftaplanta , Portn- 
lacseitipecics quae EeUroga Lufitanis dicitur- ex radice autem brevi & in multa filamenta 

albadriinente, producit caulemix>tnndum, crafliufculum &fuc- 
culentum, qui ftatim propc terram in multos alios caules dividi- 
tur & hi porro in fuos ramos , qui vcftiuntur foliis inftar portulacas 
fucculentis atque alternatim pofitis: in extremitate autem cujufli- 
betrami, o&o folia in ftellac modum dilpofita funt, ex quorum 
medio flos enafcitur luteus , quipque foliis conftans , magnitudine 
florisPortulaca; noftratis. 

Poftfloremdenique remanet corpufculum quoddam obrotun- 
dum, pappo albo circumdatum , in qtoTonien^ontinetur nigri- 
cans, rotundum, papaveris femine paulo" minus. Rami hujus 
plantae tomento albo circumdati con- 
fpiciuntur,inftar lanse ovium. Coda co- 
mediturhscherba. 

P l A n t A haec , [cujus nomen ab Au~ 
fforenonproditur) exradicelenta, pau- 
J cis fibris praedita , producit. caules te- 
nues , teretes , inferiori parte viridcs fupcriori mfefcentes , partim 
humi rcpentes , partim furrettos. Caules autem inordinate multos 
habent ramulos, & in iis fimilitcr inordinate foliola oblonga , fer- 
rata , fibi appofita , verbena: fere modo. In extremitate autem cau- 
lis enafcitur flos, capitulo conftans fubargenteo, & ftaminulis ex 
rufFo&cxruleo purpureis , odoris ut Viola Martia fed remiftioris. 
De frii&u aut femine nihil ab Auttore annotatum inveni. 

H e r b a {quam Autfor non nominat) ex parvulis radiculis albis, 
juxta fe pofitis , producit multa folia , fuis pedieulis adpofita , Plan- 
taginis figura & facie. E quorum medio caulis bipedalis aut tripc- 
dalis enafcitur , qui fert flores verticillatim pofitos , tribus foliis 
conftantes oblongis, albi feu la&ei coloris , fine odore. Caulis au- 
tem inferius rotundus quidem , ubi autem flores confiftunt angularis. 
Nhambi Brafilienfibus. Herba eft caule fatis cnuTo, lignofo, tcrcti, geniculate, qui por- 

. G tulacae 





SO 



GeorgI MarCgravI 



tulacamorcfcrpit&hincindcfibras in terrain dimittens radices agit , partimquoqucfccri^ 

git. Expanditur varic in mul- 




gcniculatos 



tos ramulos 

binos fibiubique oppofitos, 
in iifquc habet ad fingula gc- 
nicula bina folia oppofita,in- 
tcrdum etiam plura,in^qua- 
lis magnitudinis : in extremi- 
tate autem ramulorum quin- 
quc, fcx , fcptem folia fibi in- 
vicem appofita oblonga, fi- 
gura cordis in ambitu leviter 
ferrata , intcrdum & lacinia- 
ta, dilute viridia. In extre- 
mitate quoque ramulorum 
enafcuntur flores folitarii 
magnitudine cerafi majoris 
autminoris, conftantesfolo 
umbelico , rotundo & craf- 
fo , flavo , fine foliis. Semen 
in umbelico., fufco per ma- 
turitatem, ovalis figuns, pla- 
ne compreflum , ex fiifco 
gryfei coloris fplendentis . 
Radix denique filamentofa, 
tenera, alba. Foliamafticata 
linguam pungunt inftarSina- 
pi feu Nafturtii. Hzecherba 
prxftantifTimum eft reme- 
dium contra qusecunque ve- 
nenata animalia, fiuncixfe- 
mispondere e vino bibatur : 
vel fi deco&um illiusfuma- 
tur cum media parte vini. 
Contra ventriculi & intefti- 
norum frigiditatem ex pitui- 
taortam etiam apprime va- 
let. Folia vel femen affrica- 
tumBubonisdorfo, quanto- 
cius ilium enecat. Solethxc 
herbacumpifcibus coqui& 
op time convenit. 

Planta (quam Aucfor 
non nominat) in fefquipeda- 
lem fere altitudinem aflur- 
git, caule lignofo , rotundo , cincrei coloris • qui ad femipedem fere fupra terrain in duas par- 
tes difpefcitur feu ramo's magnos , atque hi itemm in minores ramulos, ita ut pecne egregice 
arbufcuke figuram referat. Folia illius funt Orobi foliis figurafimilia, femper triaadmodum 
Phafeolorumjuxtafcpofitajtenuia, non ferrata, fed leviter hirfuta. Pert flofculos, quosft- 
quunturquatuorautquinquecapfulce juxta feinorbempofitx : quibus contincntur totidem 
granafeminis, fux cuticukfc inclufa , rotunda, nigra, fed pun&ulis feu tuberculis fubtilibus 
infignita, ab uno deniq-, latere videtur quafi particula aliqua abfcifla effet, atque ibidem albicat. 

Cap. XXIV. 

Innominate duce. Omenapo Yeima. Convolmilm mar mm. Tararo. Cava 

Inambu. Mandatia. Caaponga. Caa-apia. 

T) L a n t a h#c {cujmnomenab Auftorenonproditur) ex radice ovali nucis avellana: magni- 
x tudine , inferiori parte filamentofa , cmittit cnulcm re£um , obfeurt brunnum 5c pilofiim . 

duobus 



Histor. Plantarvm Li 



51 



duobus aut tribuS foliis praditum, quorum quodlibet quatuor , quinque , fcx , ctiam decern 
autduodecim digitos longum, figura foliis Tamoataranx fimilc ncrvo 
fecundum longitudincm <3c multis venis obliquis infignitum. Folia an- 
tem fuperna parte dilute vitidia, inferna albicantia, ubique pilofa, ad fa- 
ctum utholofericum optimum, duplici ordine maculatum quadcatarum 
majufcularum , notatum, quae infuperiori fuperficie folii , colons funt ni- 
gfi , inferiori brunni. In fummitate caulis tres aut quatuor enafcuntur Mo- 
res , colons flavi , duobus foliis papilionaceis conftantes , quorum alte- 
rum macula notatum eft , pro ftamine habet corniculum : flos inodorus eft. 
P l a n t a (qiiam Auttor non nominai) caule tereti , recto , paulum pi- 
lofo , viridi , in trium aut quatuor pedum afiiirgit altitudin cm , ac inlongis 
pediculisbina Temper folia oppollta gerit, figura urtica: foliis fimilia, fed 
majora, in ambitu ferrata •, ad foliorum exortusetiam hinc indctamiop- 
pdnuntur , qui eodem modo folia obtinent 5 in fum- 
mitate caulis & extremitate ramorum minora. Flo- 
res ibidem fert in longam quafi fpicam congeftos , 
elegantiftimos , pediculo digitum longo infiftentcs 
acdeorfum propendentes , figura mittae Polonicae, 
& in extremo ambitu habentes quinque incifuras : 
funt autem colons coccinei& interius pun&ulis fa- 
turate rubris variegati ; praeterea habent in medio 
ftaminulum longum pallidum, cum apice liliaceo. 
Tota autem planta cum flore, odorem refert Ma^ 
rubii feu Praftii . De femine nihil apud Audorem 
annotatum inveni. f£SV^ 

Omenapo yeima Brafilicnfibus , Batata: fpecies eft j humifer-v "^^ 
pens , caule farmentofo , viridi : folia habens cordis figura , vel etiam gC jk 
aurita , folitarie pofita , viridia , nervo & venis viridibus. Radix cm- 
da eft alba , fed coda fit rubra , eftque ut plurimum rotunda. 

Convolvvlvs marinus feu SoldanelU (Braffica marina male a 
quibufdam dicitur , vide Spigelii Ifagogen) ex radice lenta , longa , non 
craffa, fed gracili , paucis fibris praedita , nigricantis exterius coloris , in- 
tos alba & la&is glutinofi plena 5 nafcuntur aliquot caules , longiflime 







ferpentes fuper terram , qui hinc in- 
dc radices iterum agunt , teretes , 
lend. & virides.- Adnafcuntur illis 
folia alternatim pofita vel oppofita, 
quodlibet fuo pediculo,quatuor aut 
quinque digitos longo iniidens, ob- 

.rotundaefigurae , inftar clypei fto- 
machalis , laete viride & aliquantum 
craflum, elegantibus venis obliquis 
tranfeurrentibus , & nervo in me- 
dio. Hinc inde quoque propc pe- 
diculum foliorum petioli florum 

v prodeunttres, quatuor, quinque in- 
terdum & uiiiciun florem fuftinen- 
tes, Campanulas feu Convoluuli 
majoris figura, coloris dilute purpu- 
rei & in bafi nonnihil albicantis , in 
medio vifitur breve ftamen , ut in 
Convolunlis folet. In hoc flore interius quinquanguiaris repraefentatur ftella 5 nam totus flos 

G 2 fupe- 






GeorgI MarcoravI 
hipcrius quafi in quinque angulos dcfinit. Claudit fe flos poft meridiem. Tota planta co- 
piofelartefcitla&eglutinofo. . . 

H e r b a {cuius Auctor nomen nonprodit) caule viridi, pilofo, gemculato , partim f erpit , par- 
tim affiirgit, habens ad fingula genicula duo folia HyfTopi aemula.fibi inviccm oppofita,& prac- 
terea aliquot minora , atque ibidem etiam ramulos oppofitos : in fummitate autem capitulum 
florum luteorum, qui ad medietatcm fuam in fex crenas funt fcfti: in medio fex ftaminula alba. 

P araro Brafilienfibus , alia Batata: fpecieseft, caule & foliis ut prtecedens, nifi quod 
caulis huius fitpurpureus , & ncrvi atquc venae foliorum itidem purpurea ut& radix. 

* Cara inambi Brafilienfibus , fpecies eft Inhume , caule longe ferpente , qui folia habet 
hinc inde folitarie pofita , quorum quaedam funt cordis figura , quaedam infuper aurita , nervo 
fecundum longitudinem , & venis obliquis confpicua. Radix- illius eft Candida. 

M a N d a t i A Brafilienfibus didta eft Lablab Alpini, de qua planta vide Carolum Clufium 
Rar. plant. Hiftoria pag. ccxxvn. planta haec ex Africa in Brafiliam eft tranflata. Phafeoli 

illius cocti commeduntur. 

C a a- An A Brafilienfibus , ex radice unnmautfefquidigitumlonga vel etiam duos digi- 

tos , pennae olorinae vel etiam mi- 
nimi digiti crafficie , nodofa feu 
verrucosa , & filamentis ad latera 
& inferiori parte tenuibus , & tres 
aut quatuor digitos longis praedita; 
exterius ex gryfeo rufefcente , inte- 
rius tota alba & lenta/, tres vel qua- 
tuor pullulant pediculi jjretcs, te- 
nues, tres quatuor ve digitos longi, 
qui finguli fuftinent unum folium 
obrotundum vel oblongummimi- 
rum duos , tres , vel etiam quatuor 
digitos longum, fefquidigitum la- 
tum, ubilatiftimum , tenerrimum, 
fuperna parte viride Stfplendens, 
inferna paulum albicans , nervo & 
venis tranfverfis inferne confpi- 
cuum: caeterum caret caule: Fcrt 
autem florem in proprio pedicu- 
lo, rotundum, umbelici figura , ut 
Bellidis flos , multis ftaminibus 
conftantempallidis, inter quaefe- 
men provenit rotundum Scfemi- 
nis finapis magnitudine. Radix ini- 
tio haud manifefto faporeeftprae- 
dita, fed manfa quodammodo a- 
cris eft & relinquit in lingua velli- 
cantem faporem . Infigne eft re- 
medium contra venena , & contra 
alvi fluxum difenteriacum. Poteft 
SctotaHerba 31. s. per dicmnatu- 
ralem infundi in vino , atque hinc exprimi & difenteria laboranti mane praebcri , ita ut jeiunet 
per quatuor horasjpurgat enim ita ut fimul profluvium fiftat. Reperitur & hie alia Caa-apLt fpe- 
cies, praecedenti fimilis , excepto quod folia quidem fint ejufdem figura: , verum in ambitufer- 
rata&hirfuta, quodque & pediculi horum raris pilis veftiantur. Florem fcrt in proprio pedi- 
culo rotundum cum umbelico in medio , inftar floris Chamcemeli. 

H e r b a (cui Auttor BraJiUenfe nomen non adferipjit) Scoparia appellari poteft ? nam in Bra- 
filia Scopa: ex ilia fiunt j Verbenae facie eft, & in figuram arbufculce excrefcit , nimirum in fe£ 
quipedisaltitudinem&faepemajorem. Folia habet fibiinvicem directe oppofita, foliis Vcr- 
benae fimilia , & ad folia exoriuntur ramuli qui itidem foliis veftiuntur. Ad exortum autem fo- 
liorum etiam breves pediculi enafcuntur , qui ilofculos albos ferunt , quatuor foliolis conftan- 
tes, & poft illos rotunda corpufcula inftar baccularnm, quibus continetur femen minimum 
pene inftar pulveris, fufcum. Radix illius tefta, brevis, Candida, plurimis filamentis pracdi- 
ta. Planta caret odorc Scfaporc manifefto. 




Cap. 



5 3 



Histor. Plantarvm Lib. I. 

Cap. XTV. 

ajrgutiguepo-obi. hnommatci. Tamoatarana. Innominate aliquot. 

AGvtigvepo-obi & Acutitiguepo Brafilienfibus •, ex radice fupcrius rotunda , fub- 
ruffa & fucculenta , quaeque infcrius fex, feptem , odove digitos in terra oblique diftendi- 

tar, &multacraflahabctfilaincnta; provc- 
nit caulis, tres , quatuor , quinquc pedes lon- 
gus, arundinaceus , rectus, digitumcrafius, 
hinc hide habens in pediculis duos , tres , vel 
etiam quinque aut fex digitos longis , folia u- 
num aut fefqui aut etiam duos pedes longa, 
quatuor digitos lata , acuminata , eleganter 
viridia,fplendentia,ad factum inftar membra- 
naceae chartae aut foliorum Pacoeira , nervo 
fecundum longitudinem & fubtiliffimis li- 
neis obliquis decorata , & in ambitu liiiea ru- 
bra fimbriata. In fummitate caulis provenit 
flos inftar Liliiegregie incurvati & ignei co- 
lons, tribus vel quatuor foliis conftans: apud 
quodlibet folium tria , quatuor aut quinque 
flamina exftant ejufdem coloris, figurae ut 
dens apri. Semen non defcribit Auclor. Ra- 
dix contufa ulceribus medetur, mundat ca & 
implet carne : afTatae autcm & coda: come- 
duntur tempore famis. 

PlantaIuec ( cujus nome?i ab Autlore 
non proditur) ex 
radice alba , fuc- 
culenta , oblon- 
ga , & multis fi- 
lamentis praedi- 
ta,producit qua- 
tuor, quinque, 
fex , aut plurcs 
caules , rotun- 
dos, cavos feu fi^ 
ftulofos, virides, 
fpongiofos , bipedalis aut etiam majoris longitudinis : quilibet 
autemtantum unicum fuftinet folium, & fuperius unicam fpi- 
cam , qua? prodit e latere caulis vcluti e vagina. Folium aut?m 
quodlibet , quatuor vel quinque digitos eft longum , & frlendide 

viride, figura cordis. Flofculi vero 
infpicam congefti, longiufculi& 
fex foliolis conftantes , quorum 
tria fuperiora coloris funt caeruleo 
purpurei, infcrius vergentia obfeu- 
repurpurei. Inodorus eft flos. 

£)udefemenferat ab Auftore ob- 
(fervAtum non invent. 

Tamoatarana Brafilien- 
fibus , planta quae ex bulbo albo, 

fplendente, triangulatistunicisconftante,fTgura & conftitutio- 
nc ut Tulipa, ovali vel etiam rotunda , magnitudine ovi anferi- 
ni vel etiam minoris , producit canlcm duos aut tres pedes al- 
tum, infcrius in longis pediculis duo vel tria folia habentcm, 
ut & in fummitate unum aut alteram , foliis Coti trepooba figura 
& afpe ttu fimilia , fed paulo minora. Sub folio autcm quod in 
fummitate caulis eft,pediculi duo, tres, quatuorveproveniunt, 

duos circitCi* di<ntoslongi , qui quatuor fcrunt florcs , fplendide albos , fefquidigitum longos, 

<3 3 extrian- 






34 



GeorgI MarcgravI 



ex triangularis obtufis fquamis more pines nucis compofitos, inodoros . Bulbus coquitur, & 
moreBatataccomeditur, bonifaporis. . 

Herba hxc {quam Auctor non nommat) Frutices atquc arbores afccndit, iiique lc lmphcat- 
caulcm habens rotundum, uno latere plerumque brunnum , altero viridem , per totum autcm 




pun&ulis brunnis variegatum & pilofum : intervallo autem femipedis fere in caule ad latus ex- 
tenditur femper ramus fatis craffus, femipedem circiter longus , itidem hirfutus , qui fubrotun- 
da & quafi turbinata corpufcula, mis pediculis innitentia & hirfuta fuftinet , qua; &fe aperientia 

florem exhibent candidum uno folio conftantem 
inftar campanulas : in eodem autem pun&o e quo 
proditpediculus quiflorem fuftinet, etiampedi- 
culus ejufdem crailitiei ac quatuor circiter digitos 
longus cnafcitur, quinque folia in orbem difpoftta 
fuftinens ut in Pentaphyllo , ad ta&um mollia , fu- 
perius viridia,inferiusfubalbicantia ? ac ubique pilis 
albicantibus praedita. 

P l A n T a ha:c {cut Auttor nullum nomen adferi- 
1 pfit) in fefquipedalem altitudinem aflurgit , caule 
rotundo , leniter hirfuto , genicnlato j ad genicula 
autem bina folia fibi invicem opponta,leniter item 
hirfuta, oblonga,viridia , ,& in extremitatibus ramu- 
lorum multa foliola fi- 
bi adjun&ajatque inter 
i ilia flores ex longo ca- 
lice prodeuntes , exla- 
ftefcente dilute pur- 
purei coloris, unica 
quidem parte conn-an- 
tes , fed fuperius in 
quinque lacinias divifi, 
nullo in cetro ftamine. 
Poft florem fequuntur 
folliculi magnitudine 
grarii cannabini quibus 
continctur feme com- 
preflumfufcum. 
KjinmtAtto. Iconem ex herbis ficcis ab Audore collcdis dcli- 
ncandam curavimus,fiquidemipfe illam nonaddiderat. 

P l a n t a haec (cujus nomen Autfornon prodidit) Vctonica: fi- 
gura adfurgit, caule tercri,hirfutoj quorum quatuor aut quinque prodcunt ex una radicc,tenui 

Sena- 





A 



H i s t o r. Pl'ANT.arvm Lib. L 
& flava : folia illius funt viridia, fcrrata , Vctonicsc armula quidem fed plane hirfuta. Flofculos 
fcrt (quos tamen Autfor non defer ip fit) hinc proveniunt capfuke baccis myrti ma«*nitiidine pa- 
res, in quibus continctur femen copiofum , fplendidum , durum ut Lithofpecmon feu milium 
Solis , verumtamen paulo minus. 

^innotatio . Nullam hujus Planta: Iconem reliquit Audor , quare illam ex Hcrbis illius fic- 
cis,dclineandamcuravi; funt autcm folia fubtiliflime /errata, (quod a pidore non fatis bene 
exprcfiiim : ) & valde hirfuta, & caules-illius lignofi 5 flores autem obfervare non potui. 

Cap. XXVI. 

aAguaraquiya. Saghtariacordialu. Innominata. Tnimbqy icon. 

G v a r a qv i y a Brafilienfibus ; Erva mourn Lufitanis. Eft Solatrumofficinarum five 
Solanum Baccifcrum. 

Planta hxc e radice longa , & 

in plurcs alias divifa , filamcnto- 

fa,alba,in arbufcuke figutam fur- 

git,caule lignofo ,mcdullofo , vi- 

ridi, nodofo, qui hinc inde in 

'multos ramos fe fpargk. Folia 

habet Capfico Brafilienfi fimi- 

lia, duo, tria vel quatuor juxta fe 

pofita , ina:qualis magnitudinis. 

Hinc inde qnoquc provenit pe- 

diculus folitarius digimm longus 

qui fupcrius duos , trcs atque et- 

iam plurcs fuftinct breviores , in 

quorum quolibct cnafcitur flo£ 

cuius , deorfum fe inclinans, fo- 

liola quinque acuminata , ladei co- 

loris , rctrorfum inclinata obtinens, 

& in medio ftaminula crafTiufcula, 

ereda,lutea,quinquc juxta fe pofita. 

Poft flofculos proveniunt baccx' 

primum.viridcs, per maturitatem 

nigra:,fplcndcntes,r'otundavnagni- 

tudine myrtillorum noftratium,fuc- 

culcnt? multos acinos purpurafcen- 

tcs continentes,que ab avibus com- 

meduntur. 

Tot a planta nullum alium praeter 
herbaceum odorcm habet aut fapo- 
rem,multi autcm ufus eft in medici- 
_na. PfeudocapficumDodoneicon- 
tyenit cum hac planta quoad folia & 
florem, frudum tamen fcribit efle 
rubrum. 
An SagittAria Cordialis poterit vocari \ 
Haec planta in trium pedum altitndinem affurgit caulc tereti , hirfuto, 
alato ; foliis in ilium infertis fagitta: figura , eo modo ut plumae fagittis in- 
•feri folcnt , ex caulc prominentibus , in utroque latere hirfutis : folia pra- 
tcrea habet caulis & ramuli ejus angufta oblonga/uperius viridia,infcrius 
incana, in totum autcm pilofa, &majora funtcauli inferius adnata. In 
fummitate caulis pediculi aliquot longi erumpunt , in quibus flofculi pro- 
veniunt, figura riorum Piforum lutci, tribus foliis conftantcs, quorum fu- 
perius fccundunilongitudincm ftriis purpureis eft variegatum. 

Poft flores fequuntur filiquae fufese aut nigra! , piforum filiquis fimiles, 
continentes femen fplendens,vircfcens feu olivaceo colore, figura! quafi 
fcmilunulae,fcu redius cordis,nt pingi folet. Admodum autem vermibus 
obnoxium eft & vix inter decern imiun repcritur quod non fit perforatum , & femen a vermi- 
bus abfumitur. R adix 





6 ■ GeorgIMar'cgravI 

Radix refta eft, tresautquatuordigitoslonga, tenuis, unam atquc alteram prolan ad- 

jundramhabcns> 

Annotatio. I cone m hujus plants non dc- 
dcrat Auftor , fed ex hcrbis ficcis ab ipfo 
collectis delineandam curavimus. 

Herba [cuinomen Auttor non adferipjit) 
ita fe habet. In fcfquipcdalcm aut paulo 
majorem altitudine aflurguntcaules mul- 
ti, ftriati, pluribusramisonufti, quorum 
quilibet eo loco quo e caule oritur, no- 
dum habet: rami inordinate pdfiti, folia 
ad exortum folitaria, oblonga , faftigiata, 
venofa , ad tadum mollia , foliis oxylapa- 
thi fimiiia:interdum majufculo folio minu- 
tulum jun&um : diftat unum ab altero cir- 
citer fefquidigitum. In fummitate caulis & 
ramorum extremitate nafcuntur multx fpi- 
cx parvulae virides , quatuor aut quinque 
digitos longx, qua: fefe aperientes flofcu- 
lospromunt minimos , flavos , tantse par- 
vitatisut foliolum quodlibet floris nonfitj 
majuscufpide acus. I 

Radix albicat, lignofa, nullo manifefto 
fapore: perrennis eft planta & novos produ- 
cit caules. Vide Mathiol. pag. 446. 

^Annotatio. Nullam hujus Plants Ico- 
nem Auctor nofter reliquerat , itaque illam 
exHerbis ficcis ab illo collects delinean- 
dam curavi.Porro Matthiolus folio ab Au- 
ftorc indicato defcribit Centaurium mi- 
nus, cumquohaec Planta minime conve- 
nit , qua editione ufus. fit ignoro ; nee obfervarepotui apud Mathiolum plantam huic fimilem. 



Icon Inimboy fupra 
pag.u.cmijpf. 





GEOR- 




GeorgI MarcgravI 

HISTORIC PLANTARV.M 

LIBER SECVNDVS, 

Qui agit de Plantis Frutefcentibus & Fruticibus. 

Capvt Primvm. 

T)e Tlantis ex quibus ft AniU 

Erva d'Anir Lufitanis (utram peculiare nomcn habeat apud Brafi 
licnfcs ab Au&ore non proditur) videntur ufum illius penitus ignorafle : ) 
ex radtcc gracili , longa, inmultos ramos diftributa, lignofa ac lenta, plu- 
res aflurgunt caules, duos, tres & quandoque plures pedes longi , teretes, 
humi ferpentes , & hinc inde filamentis in terram dimiflis radicantes, verfus 
extf cmitatem autera fe furrigentes : ex hifce maximam partem jacentibus 
caulibus, alii plures in altitudinem adfurguiit, exquolibet ofto, novem faepius & decern, 

itidem teretes , lignofi, uno la- 
tere paulum rufefcentes. Cau- 
{%. les omnes ornanturramulisu- 
num digitum longis , alternata 
feriedifp otitis ; & quilibet ha- 
bet feptem.cinerefcentia folio- 
la , bina fibi oppofita & extre- 
mumfolum: foliola habent in 
medio fecundum longitudine 
ncrvulum , nonferrata, fimilia 
foliis Trifolii corniculari Do- 
donei lib. xix, cap. 17. juxta 
ramulos enafcuntur breves pe- 
diculi & in iis flofculi quatuoir, 
quinque, fexaut plures, plane 
parvuli , purpurei cum albo di- 
luti , figura caflidis apertae , ut 
in Hedera tcrrcftri vel Vrtica 
mortua , odoris jucundi. 
Nafcitur paflim in Brafilia. 
Ex hac planta poteft color 
Anirpraparari. 

Annotatio. Iof. Scali- 
ger.2\£// velpotius Nir Arabi- 
bus eft color cacruleus j qui vul- 
go Hifpanis tarn Anir quam 
Anil dicitur. Arabes quoque 
Ifatidem Herbam vocant2\£//. 
Garfias ab Horto lib. 11. cap. 
xxvi. Anil Arabibus , Turcis, 
omnibufque iis nationibus di- 
c\um, vocaturinGuzarate, ubifit, Gali, nuncveroplcrifque Nil. Herba eft qua: feriturfin- 

H gulis 




5$ 



GeorgI MarcgravI 



rrulisannisOcymofimilis: eodem enimmodo colligitur&ficcata maccratur. Hancdcinde 
probe contufam& in panes coaftamper aliquot dies ficcandam exponunt: & hecata viridi 
colore prxdkavidetur, quoque magis cxficcatur , comagisad cxruieum tendit, donee tan- 
dem in cxruieum exfaturatum five venetum colorem evadat. Cluf UKangmquam habct 
Auctor: quod vocabulum , quotquotLuiitanos confului, Bafilicum feu Ocymum interpre- 
tati funt. Atmihiiniquaadmodtmiiftacomparatiovidetur. Siquidem non folemus ex Ocy- 
mo paftillos conficere , fedpotiusexlfatide, qux cum hujus plantae defcriptione multo ele- 
o-antins quadrat. Hxcille. Dehac planta &modo eliciendi colorem ilium diximus in defcri- 
ptione Imperii Magni Mogolis , nuncadjungemus quae Fr.Ximenes traditin commentario 
mo de Plantis Nova: Hifpania?. 

Xihuiquilitlpit^ahttae , inquit, id eft Annir foliis fubtilibus, eftfrutex, ex una radice plu- 
rcsproducenstruncos, fex palmorum in altitudincm , & digitum minorem craflos , colons 
cinericei : folia habet fimilia Ciccri , flores exiguos e candido rubicundos , cum quibufdam 
filiquiscoacervatimpendulise caule qua- fimiles funt vermiculis, quos vocamus afeartdes, 
crafliufculae & plenae femine nigro , quod non male legumini comparatur. Planta nonnihil 
amaricat, eftque acuta, calida&ficcainfecundograduj pulvismedeturplagis veteribus,fi 
ante urina abluantur , unde a quibufdam vocatur Palancapatli. Folia contufa & emplaftro 
applicata , dolorcm capitis dicuntur mitigare , maxime in infantibus : etiam in aqua macerata 
&cerebroapplieata. Fitexhac planta quod Americanivocant Tlacchoylimihuitl, quocapil- 
lostingunt colore nigro. Nafciturfponte locis calidis , tarn planis quam montuofis. Licet 
autem quidam herbam effe cenfeant , mihi vi- 
detur frutex, qui vivit biennio cum furamo vi- 
2:01^ & viribus intesris. Modus autem confi- 
ciendi carruleum , quod Mexicani dicuntyWb- 
huitli & Tlecohuilli , Hifpani autem A^ul , hie 
eftindunt folia decerpta ameo vafi,pleno aqua 
modicecalidaveltepida (licet quidam magis 
probent frigida) & verfant valide , donee aqua 
tingatur: eamefFundunt dein in aliud vas five 
ollam,cuiinfuperiore parte eft foramen e quo 
aqua magis clara dilabitur , turbida autem & 
quaefubftantiamfoliorum exhaufit, fubfidet: 
ea porro colatur per faccum cannabinum , & 
fpiifiorfubftantia formatur in paftillos &ex- 
ponitnrfoli, atque poftea patinis compofita 
imponitur prunis ardentibus, ut indurentur ac^ 
plene ficcentur. Hxc Planta facile coli poffet 
in Hifpania locis calidis , Andaluzice imprimis 
autfimilibus: ferendum foret femen in terra 
bene fradta atque fubacta , qualem lactucse 
amant, menfe lanuario , fi terra humida fuerit 
autrigua: fin vero horum aliquid defideratur 
Septembri aut Odtobri, dein tempore oportu- 
110 transferendaj effent plantae & commodis 
intervallis diiponeridae : denique danda impri- 
mis opera ut zizania fupprimerentur , ne te- 
nellas plantas fufFocarent. Hac tll^j. 

Alia species: ad duorum aut plurinm 
pedum altitudinem afiurgit , caule rotundo , 
geniculato , lento , fucculento & quail fpon- 
giofo feu arundinofo, viridi & hinc inde bfevif- 
fimispilisrufefcentibus veftito. Adgenicula 
tarn caulis quam ramorum , folia fine pedicu- 
lisduofemperoppofita ftant dire&e, tresvel 
quatuor digitos longa,angufta,inftar foliorum 
Lyfimachiae viridia & in utraque planicie pilis 
albisbrevibuspraedita, ad taftumpaulumhit 
pida. Ad eadem genicula, ubi folia funt, hinc 
inde etiam duo pediculi jnxtafe pofiti, erede ftantes, duos vel tres digit, longi, fuperius florem 
album circularemfuftinentes , magnitudine Bcllidis , circumcircaminutis foiiis albis 5 in urn- 

belico 




Histor. Plantarvm Lib. II. 59 

bclico minuta ftaminula alba. Radix fcmipedem ant paulo plus longa , paulum curva pau- 
cas radiculas habens, lenta, lignofa, cortice obfcuri coloris veftita , qui detrahi poteft. Planta 
hxc tota cum fua radicc fucculenta eft & fi quis vel caulem vcl radiccm frangat , ftatini fuccus 
effluit caerulei coloris. 

Pit ex ea Anir , folum herbam contundendo & aquam affundendo : linquitur ut fubfideat 
hinc detrahitur & in fole ficcatur quod confedit j aequivalct auro in pondere. 

Annotatio. Fr.Ximenes. Eft & alia planta ejufdem nominis cumprjecedente, qux 
eolorem cairuleum , fed valde faturum reddit, quofoeminae capillos nigro colore tingunt, 
led diffcrtab altera, ram magnitudine quam forma: eft enim mediocris tantum frutex , mul- 
tas agens radices , inftar farmentorum , cumpluribusfibris: equibusprodeuntmultitrunci 
cinerei: folia huic inftar piperis longi , licet paulo majora, cum certis nervulis qui illapcr 
longitudinem obcunt. Flores candidi admodum capillorum: humidaSt fiigida cenfetur. 
Modus eolorem eliciendi idem cum praecedenti, fed color huj us deterior&minorispretii, 
itaque non eft opera: prctium de ferendi modo quicqliam addere. Haec ifte : e quibus apparet 
hanc adhuc aliam effe fpeciem plants e qua color ille caeruleus fit. Communis fuit Botani- 
corum opinio tin&uram hodie fatis notam , vulgo Anil&t Indigo Gyclndico ex Ifatide fieri aut 
faltem e planta plane illi fimili , itaque illis mirum vifum , ab iis qui peregrinas plantas defcri- 
bunt , Ocymo vel Bafilico aut fimilibus Plantis comparari , quarum frondes cum Ifatide, fa- 
tis nota, neutiquam convenianr, inde&Cl. viriCar. Clufiicum Fragofo certamen. Idem 
teftatur ex femine Anil nomine Alexandria miflb , natas fibi ftirpes quae Lentis feu Coluthea; 
minoris foliis confpicerentur , florefque luteolos Sparti Grxcorum (quod Hifpani Rejama 
vocant) omnino fimiles proferrent : putat tamen earn plantam potius fuhTe Sesban , quam Al- 
pinus defcribit inter plantas i£gypti. Ramulum autem cum foliis a noftratibus ex India alla- 
tum accurate exprimi curavi , & dedi in defcriptione Imperii Mogolis : fi compares cum Ifa- 
tidis fpeciebus , videbis nihil habere commune quo ad formam foliorum : non male autem 
cum Bafilici, cum Ciccris aut Lentis, optime autem omnium cum Colutheae foliis com- 
parari : habui & aliquoties plantas enatas e femine ex Iufulis Americae allato quarum folia 
omnino conveniebant cum iftis Indicis , nifi quod paulo minora eflentj quod eo factum, 
quod alieno ccelo non fatis vigcat. 

C A P. I I. 

Caaghiyuyo. zAminiiu five Algodon. Tangaraca. Cremate. 

Frutex arborejeens. 

CAaghiyvyo Brafilienfibus di&a planta , Subfrutex eft , inftar Rubi I dad , quoad ma- 
gnitudinem. Caulis eft plane lignofus & hirfutus , folia bina fibi femper oppofita , hirfu- 

ta,adta&ummollia, leviterferrata; tribus 
eminentibus nervis fecundum longitudi- 
nem confpicua , tranfverfim autem mul- 
tisvenulisintertextaj fuperius magisviri- 
dia quam inferius , ac praeterea fuperius tu- 
berculis per totum , inferius fcrobiculis 
fcatent : quodlibet tuberculum pilum ha* 
bet albefcentem. Fert flofculos in pedicn- 
lis parvis, duos, tres , quatuor vel quinque 
in racemum fibi appofitos, albos, quinque 
foliolis conftantes $ poll quorum cafum 
nafcunturbaccae nigral, magnitudine bac- 
carum Iuniperi , dulcis faporis , quae com- 
meduntur ab ^Ethiopibus & fuccum dant 
inftar Myrtilli fere. 

Folia hujus plantae pulverifata, & pulvis 
ulceribusex caufa cauda ortisinfparfuso- 
ptime ilia curat. Nafcitur pluribus locis in Brafilia noftra. 

Aminiiv Brafilienfibus , Lufitanis Algodon & frutex Algodaon eft Goffypium. Excrcfcit 
fere in magnitudinem Coryli , ligno molli , cortice fere ut Sambucus. Folia tenera & mollia, 
fuperius dilute viridia, inferius faturatiora; in tres lacinias fe&a , quarum quadibet mum ner- 
vum & venas habet. Hinc inde inter tria foliola profunde fcrrata ac pun&ulata fimilia foliolis 
quae avellanas virides circumdant , provenit elegans flos , major rofa , conftans quinque foliis 

H z Jatis, 




6o GeorgIMarCgravI 

latis , cleganter flavis , interius in medio unguibus purpuras , habcns in medio ftamen flavum, 
tubcrculis ejufdem colons infignitum. 

Pott florcm fequitur ovale corpus , magnitudine pruni, una extremitate acutiim inftar 
coni, &tribuslincisnotatum& intotidem partes feparabile; viridc, nigris pundulis in ex- 
terna fupcrficie varicgatum : quum autcm maturuerit fufcum eft & fpontc diflilitin tres par- 
tes, & ex qualibettriumcapfularum, prominct albiflimum gofTypium, in cujus quolibct 
flocco contincntur fimul feptcm nigri frudus magnitudinc piftaceorum & ejufdem plane fi- 
gure Tub cute fua nigra habentes nucleum , came alba-flavefcente conftantem , pingui inftar 
amygdali , dulcis faporis , e quo femine planta propagatur. 

A°n notatio. Commifi aliquoties hoc femen horto ,< & feliciflime pullulavit 6c in pe- 
dalematquemajoremaltitudincmexcrevit, fed inclementiam hyemis ferre non potuit. Se- 
men autem multo minus erat quam audor nofter hie prodit , atque adeo feptcm illius femina 
conjunda, ut plcrumquc funt , non multum fuperantmolem nuclei piftacci. Franc. Ximenes 
Ichcaxihuitl , Hifpanis Algodon , (id eft , goflypium) vulgariflima eft in Nova Hifpania , ita ut 
innumcri panni & alia quotannis ibifiant. 
Nafciturlocis humidis & calidis, maxi- 
mc autem cultis. Stolones contufi & po- 
ti ex aqua dicuntur mirifice medcri pun- 
duris Scorpionum & viperarum alio- 
rumque venenatorum animantium mor- 
fibus: caulis videtur frigidus, fie ens & ad- 
ftringens , in pulverem redadus & infpar- 
fusfanat ulcera. Folia funt naturagluti- 

nofa. 

Tangaraca Brafilicnfibus Erva 
do rata Lufitanis dida : Frutex eft, magni- 
tudinem Ribium fruticum adipifcitur, 
color corticis cinerefcit. Folia fert ob- 
longa, viridia, multis coftis tranfverfis in- 
tertexta : funt autem ramuli & folia dire- 
defibi oppofita & hcec fup erne viridia, 
inferne canefcentia , ad tadumquafi leni 
hirfutie predita. 

In cxtrcmitate ramorum flos provenit, 
purpureo brunni colons , magnitudine 
clavellinarum Indicarum plenus:quatiior 
folia floris cxtcriora paulo logiora quam 





'reliqua ; figura vomcris , quibus inferius adftant odo 
ejufdem figure minora, & medium feu totum fpa- 
cium floris conftat foliolis parvis purpurcis , more 
florum Scabiofa: : e quorum medio prodit una bac- 
ca caerulea, magnitudine myrtiilorum,ad vifum quafi 
gemma TurcoisfloriefTetimpofita, & flosut holo- 
fericum brunnum : fed cave tibi ab nfu : eB enimprt* 
fens venerium , ut alibi dicetur. 

Erva do rato. Frutex eft arborefcens. Li- 
gnum habet lentum & in ramis ramulos oppofi- 
tos, & duo femper fibi oppofita vel etiam tria flbi ap- 
pofita foliola , oblonga profert , dilute viridia, emi- 
nentenervo fecundum longitudinem & confpicuis 
coftis fecundum latitudinem, predita. 
In fummitate ramorum fpica nafcitur ex floribus multis umbellatim pofitis conftans,funtq 5 
flores oblongiufculi , cylindracci , rubri : pediculi autem florum crocei colons 6c longiufculi. 

Florcs 




•Histor. Plantarvm Lie. II, c\ 

Flores & folia venenumfunt , radix alcxipharmacum contra illud. 

Tremate Brafilienfibus .Frutcx arborcfcens, Mali punicx figura eft fimilis, cor ticc Sam- 

bucino, ligno aibo,& mcdullam continentc. Folia obfcurc viridia, haud magna,fefquidigitum 

longa,finc pcdiculis ramis adhxrcntia 2 afpera,multis vcnis confpicua. In cxtremitate ramorum 

fcrt multas umbellas magnas , floribus lutefcentibus onuftas , quibus aliquid purpurci admix- 

turn- in medio autcm funt multaftaminulaflavefcentia ut riorum Hieracei , &eodemmodo 

© „ dcfinunt in pappos : exactc odorem referunt Styracis, ut 

& folia trita. Poft florcs provcnit in illis pappofis capi- 
tulis femen minimum , rotundum , nigrum , multo mi- 
ll us papaverine 

Brafilienfes utuntur foliis contufis in doloribus ocu- 
lorum&rubedine. 

Frvtex Arborescens (cujiis Auffor hanc dat 
Iconem, licet nomen non prodai) cortice gryfeo , folia ha- 
bet alternatirn oppofita,carinata,fcapha: figura, circa ex- 
trcmitatem autcm dentata, la:te viridia, fplendida, venu- 
lis obliquis elcgantibus pra:dita. In extrcmitatc ramo- 
rum fpicatim proveniunt flores , & fpica floribus adhuc 
claufis coloris eft fanguinci clegantiffimi , hinc fitflava, 
& flores fe pandentcs funt flavi , quinque foliolis con- 
ftantes ; cuilibet folio floris fubjacet folium acumina- 
tum pallidum : in medio floris ftamina lutea congefta : flos fuavis odoris , utKcirinoftras, & 
major illis eft. 

Cap. III. 

Vrucu planta e qua fit tinFfura ilia quam vulgo vocanm orellanani. 

VR v c v Brafilicnfibus •, Frutcx eft ligno albo inftar Coryli » cortice fufco. Folia habet al- 
ternatirn pofita , in pcdiculis tres, quatuor aut quinque digitos longis, etiam brcvioribus, 

oblonga, cordis,ut pingitur,figura,quinque,fcx etiam 
decern aut duodecim digitos longa, nervo fecundum 
longitudincm & vciiis obliquis , informs prominenti- 
buspradita , lxtc viridia. 

Ad cxtrcmitatem ramorum in brevibus pcdiculis, 
multi en afcuntur flores, in uvarummodum difpofi- 
ti; quilibct magnitudine rofas quinque foliis conftans 
► albisincarnato dilutis: in medio ingens numeras fta- 
minuloruailutcorum, apicibus purpuras; vixfcnfi- 
bilcm aliqucm habet odorem. 

Florcm fcquitur frattus , nimirum filiqua myroba- 
lani oblongi forma , feu pyramidali , rotunda , duos 
aut tres digitos longa, magnitudine pruni : qua: im- 
matura virefcit cxterius , matura rufefcit , eftquc tota 
hifpidaobfila qua: h abet prominentia, fed non acu- 
lcata. In qualibct tali filiqua ultra triginta aut quadra- 
gintagrana fuo pediculo innitcntiacontinenturj u- 
numquodquc figura: conicx acuta: aut cxiguipifi, at 
in duobus latcribus quafi digito compreffum. Grano- 
rum color infignitcr miniatus ( inftar optimi minii 
turcici) & fplcndefccnsatquctalifuccomadcns,ita 
utadtadhiminficiat mantis cgregio miniato colore. 
Granarcccntia haud dura funt, fedut granumpomi: 
intra carnem albicantcm habent , cxterius quoque 
quodlibct granum punctulum argenteum.Siliqua ma- 
tura fponte fe apcrit: grana ficcata cvadunt obfeure 
rubra , nihilomiiius tamen ut ante tincturam conti- 
nent, & rcccntia five ficcata ufurpari poffunt. Trita 
mnplicitcrinaquafimplicifeuftillatitiacgregiamdant tincturam miniatam , qua: pota perfc 
prodeft contra varia vencha & eft boni faporis, fubamara & quid aromatici fapicns. 

Brafilienfes patinas fuas & lagepas ex cucurbitawm corticibus fadas, hac twdura c ^ u * 
tingunt. ** 3 




\ 

6l GeorgIMarcgravI 

Radix coda cum carne gallinacca velalia , tingitinftar croci optimi & bonumfaporem iili 
conciliat. Car. Clufius judicat Bixam Oviedi Exoticorlim lib. 1 1 1 . cap. 20. 

ANNOTATio.fr. Ximcncs candcm plantam accurate defcribitin Arborum clafie. o*- 
chiotl, inquit, quamaliqui vocant changuaricam&taVn Pomaquam , eft arbor mole&trun- 
co, flguraquc omnino Aurantia; fimilisj foliis ulmi quoad figuram , afperitatem & colorem 
Truncus, cortex & rami Hint fubfufci vergentes adviridem colorem, materies fpinofa& 
Candida. Flores fert grandes in modum ftellarum quinque foliis diftindos , coloris candidi 
Ver°- cntis ad rubrum. Frudus funt fimiles calicibus caftanearum , forma & mole exiguarum 
amy°"dalarum adhuc virentium , quadrangularcs pene five potius quatuor protuberantibus 
lincis per longitudinem difcurrentibus diftindi : quiubimaturucrint dchifcunt , & oftendunt 
ccrta^ranavaldc rubra, fimiliagranisuvarum, fed rotundiora. Nafcitur in regionibus aeftuo- 
fis, mi Guaxaca, Teguantepec,Hua?aquaho , locismagis ficcisquam humidis. Refrigerat in 
tertio gradu , cum aliqua ficcandi & adftringendi qualitate. Barbari maximi faciunt hanc ar- 
borem, camque colunt circa tuguriafua, vircttoto anno, frudum autem fertvere: &tum 
materies illius ca:di folct , qua: utilis eft ad ignem eliciendum inftar Silicis , confri- 
cando inter fe. Cortex idoneus eft ad funes & rudentes, qui robuftiores funt cannabinis. 
E feminc conficitur tindura coccinea , qua pidores utuntur & tindores , quaeque valde cele- 
bratur. Vtilis quoque eft in Medicina, nam cum aqua aliqua ejufdem temperature haufta aut 
foris adhibita , mitigat aeftus febriles , fiftit fanguinolentas dejediones , difcutit tumores & ab- 
feeffus, quaproptcr commode mifcetur potionibus refrigerantibus , atque etiam cibis. Mif- 
cctur quoque dclicatae potioni e Cacao, ad refrigerandum & bonum colorem atque faporem 
illi conciliandum. Mitigat dolores dentium e caufe calidanatos: promovet urinam , fedat 
fitim, & non defunt qui loco Croci cibis admifceant. Tinduram ex frudu faciunt hoc 
modo: Summit grana benemarura, caquc infundunt aquae calidae , & ex fubfidentia tabellas 
quafdam conficiunt , ut folct fieri in Annir: adeo vifcofa & tenax efttindura, utres quaevis 
femelilla infeda , numquam colorem deponat: adftringit & aliquantum , quare mixta cum 
refinafanatfcabiem& plagas: corroborat ventriculum, & fiftit lienteriam cum corticibus 
Cacao mixta , auget lac mulierum , & efficit ne Chocolate qtiantavis quantitate haufta no- 
ceat: illius quippe ope facile digeritur fine ulla cruditate. Eadem cum urina mixta, tamper- 
tinaci colore tingit lineos pannos, ut in pofterum elui non poffit. Hac ilk. 

Meminit & hujus plantse Oviedus lib.vm. cap.vr. 

Tindura autem quae ex feminefit magna copia jamaffertur adhos exlnfulis & America: 
continente, &vulgo ab Anglis & Belgis appellatur Orellana : Barbari autem aliis atque aliis 
nominibus indigitantj ii autem quiBrafiliae continentcm qua Ardum fpedat incolunt vo- 
cant Roueu (quod nomen convenit cum Vrucu) & Infulares ilia cutem inungunt elegantix 
caufa. Obfcrvandum tamen duplicem tinduram ad nos afferri , unam fimplicem & perfe- 
diffimam, plane coccineam, cujus ufus eft ad fucum faeminarum, eft enim elegantiflimus co- 
lor & valde pertinax : alteram cum refinis mixtam & in magnos globos coadam : cui & 
credo fiiccum radicis admixtum efte , tingit enim magis croceo colore, quam miniato j hujus 
autem in cibis aut medicina ufum non puto ita tutum efle. 

C A p. I V. 

Cornandaguira. <J[ucaiha.Frutexinnominatw. (tAlter. lya. 

/"^O manda Gvira Brafilienfibus : Arbuftum leu frutex ferens Phafeolos 5 cortex 
^-'illius viridis, lignum leve atque fragile : in ramis autem habet multos ramulos furredos, 
fefquidigituni longos , direde fibi oppofitos , fed paria alternatim pofita , in quorum uno tria 
funt folia oblonga, acuminata, foliis Salvias acutae fimilia , inferne albicantia , fuperne viri- 
diora, & ad tadum inftar ferici laevia, confpicuis venis prxdita, in altero flores fex, feptem aut 
odo, magnitudine noftratium Piforum , foliis duobus furfumverfus cum fuoinvolucro & 
uno dcorfum, quod maximum: funt autem flores lutei coloris , & folium illud maximum 
deorfiim vcrfum, inferius rubris venulis per totum infignitum. Flores fequuntur filiquae com- 
preflae & quafi contortae, quarum quaelibet continet quatuor grana phafcoli, alba, noftris pifis 
paulo minora, quae coda bene fapiuntacalvumlaxant, ideoque Brafilienfibus in frequenti 
funt ufu, & Lufitanis quoque. Florent ac frudus ferunt toto anno. 

A r a c a 1 b a Brafilienfibus} cujus frudus ipfis dicitur Araca miri 5 Belgis autem <5?attaC t 
^Upmetl. Frutexeft,ligno , foliis StfloribusutGuajaba arbor, fed magnitudine & frudu 
differens. Eft enim ejus frudus magnitudine pruni, qui per maturitatem flavefcit, & car- 
nem habet albidam cum multis granulis parvis. Boni eft faporis, fubdulcis fed nonnihil 
adftringentis. Silvaehic,hifcefruticibus, pleoae. Radix hujus fruticis coda in aqua & pota 
mirifice medetur dyfenteriae. Fmdus 




Histor. Plantarvm Lib. II. 6? 

Fru&us cum faccharo mifcctur in confervam, qua: confiftentia, colore & ftpore quoquc & 
qualitatibus fimilis conferva; Cydoncorum vulgo marmolada. 

F r V T E x (feu potius vifcum quoddam , carer enim pro- 
prio caudice & radicej in aliis fruticibus aurarboribus na(ci- 
rur, nimirum ubiprogerminat , ibi rorundus eft ruber in arbo- 
risramo. Nafcitur autem & inmultos ramos difpergitur , li- 
gno fragili, intcrius flavefcente , & ruftam medullam habenre, 
exrerius vcro corticem ex brunno nigricantem , multifque 
ftriis ac maculis notatum. Folia ferr figura vomcris, oppofira, 
craffa, faturate viridia , in exrremirare quafilinea rubra circum- 
data, nervo fecundum longirudinem paulum confpicuo, & ve- 
nis rranfverlis profunde fids , vix confpicuis. Flofculos gerit 
multos juxra fcpofiros inpediculis brunnis, fex folioliscon- 
ftantcs acuris , auguftis-,exflavornfcfcentibus, paulum deor- 
fumincurvatis, in medio autem habet aliquot ftamina lutea. 
Foliolis florum decidentibus , calix florum fete Cariyophyl- 
lum aromaticum refert figura & colore. Super floribns huj'us 
fruticis frequentifnma: reperiuntur aviculx Vvanombugh , ibi- 
que fclopcto decuti poffiint. 
F r v t e x {cujus Aucior banc qutdem dat Iconem , fednomen filet) inmodum piri Silveftris 

crefcens, ligno fragili , cortice cincreo. Folia 
fertpyrifoliis fimilia , denfa , fuperius fplendi- 
de viridia, in ferius dilutius , alternatim ordine 
qua:que fuo pediculo craffo , breviappenden- 
tia & deorfiim inclinata . In extremitate ra- 
niorum proveniuntquatuor, quinque aut fex 
in racemum difpofita corpufcula ellyptica, 
pifb majora , qua: fefe aperientia florem pro- 
munt habentcm quatuor folia alba , craffo , ex- 
terius ex albo viridantia , magnitudine lych- 
nidis , inter autem hare folia in circulum dif- 
pofita funt (lamina alba, alta, centum viginti 
&fupranumero , fefquidigitum longa , fili fe- 
rici craffi craffitie, fuperius flavefcentcm fpon- 
jgiolam adjun&am habentia. In medio autem 
floris & horum ftaminulorum aliud ftamen 
duos digitos longum, fortius, flavefcens , ere&um flat, fuperius habens Cylindraceum capiru- 

lum. Itafoliis floris fupereminent ftaminula alba, 
ftaminulis autem ftamen hoc longum, medium. 
Et fios ad vifum jucundus eft , fuavi rofx odore 
prxditus , fed non ita forti. 

Foliis & ftaminulis albis decidentibus , rema- 
net medium ftamen in cujus extremitate e cylin- 
draceo corpufculo {reliqua neglexit Auttor fup- 
flere.) Ramulos hujus plants adpenfos habui in 
mufeo meo adlibros , no&u ad quemlibet exor- 
tumpediculicujufqtiefolii, tit & ad quodlibet fo- 
lium floris exfudarat guttula cryftallini fplendidi 
humoris , quafi plants affixa effet , feminis ma) oris 
finapimole. 

Iva Brafilienfibtis , eft frutex eodem modo 
crefcens quo. Iurepeba, fimiliquc ligno , fed folet 
altius affurgerc. Caudex fpinofus ac leni hirfutie 
prxditus. Folia inordinate pofita, rjallide viridia, 
oblonga , non ira laciniata tit Iurepebx , leni hirfu- 
tie feu lanugine infc&a. 

Flores itidemfert utlurepeba, la&eos , quinque 
foliis conftantes , inftarftellaeexpanfos, in medio 
autem ftaminula lutea funt ere&a. 

Fru&um fert magnitudine majoris pomi vulgaris, rotundum, initio faturate vindem ac 

brunna 





6 GeorgI MarcgravI 

brunnalanugine teaumpermaturitatem citrini colons ac fplendcntcm. Cortex inftar tcft* 
ovi framnbilis , intus continct pulpam fucculentam , flavefcentem , quae copiofa fcmina , lcn- 
tium ngura , magnitudine & colore continet. Pulpa ilia admodum dulcis eft & grata formicis 5 
ab hominibusnon comeditur. 

C A p. V. 

<*j[titara. luqueri omnano. 

ATitara vel IatitaRa Brafilienfibus. Spina eft foliis Sigilli Salomonis. In feptem, 
ofto aut novem pedum altitudinem afliirgit , caudicc fatis craflb , & acutiffimis fpinis ubi- 
que munito , unum etiam atque al- 
teram de fe fpargens ramum majo- 
rem : per intervalla autem ambiunt 
ramuli fruticem , duos , tres aut qua- 
tuor pedes longi, aduncis & deorfum 
verfis fpinis, viridibus, cum cufpidi- 
bus brunnis , fplendentibus : in his ra- 
mulis folia funt , interdum bina fibi 
oppofita, interdum unum folitarium, 
inodora, fefquipedtmlonga , duos & 
femis circiter digitos lata, ubi latifli- 
ma, foliis Sigilli Salomonis aut Li- 
lii convallium , plane confiftentia & 
colore fimillima &■ in medio ner- 
vum fecundum longitudinem tranf 
euntem habentia : tres aut quatuor 
etiam acutiifima: fpinae reftae mu- 
niunt folium inferne . Extremitas au- 
tem ramulorum ad unius circiter pe- 
dis longitudinem caret foliis , itidem 
fpinofa &inmodum fagittae triplici- 
tcrfigurata. Folia huj us plantae ante- 
quam fe pandunt , arde funt compli- 
catainmodumfoliorumPalmae, ra- 
mulo adhaerentia, deinde fe explicant. 
Hinc indeinhoc frutice provenitfi- 
liqua pede aut quindecim digitos lon- 
ga , teres , duos aut tres digitos crafia* 
& in utraque extremitate acuminata, 
paulumque incurvata,ubique per am- 
bitum frequentiftimis fpinulis obfita, 
primo viridis , dein nigrefcit aefponte feaperiens promit ramum ex femore&modopalmae 
nucifera in multos ramulos diftributum , coloris ex flavo albefcentis , cui flofculi multi , hinc 
copiofiglobulifiunt, quiinfrudus abeuntj quorum formam & conjijlentiam Antler non de- 
fer ipjit. 

Jvqveri-omnano Brafilienfibus-, fpecies eft herbae vivae. Fruticefccns planta,caulib'us 
quadratis , n-riatis , viridibus , & frequentiftimis fpinulis flavefcentibus munita : per intervalla 
autem ramuli ad latera extenduntur , duos aut tres digitos longi, itidem fpinofi, qui in extre- 
mitate funt duplices •, hi porro habent ut plurimum duo paria foliorum , nimirum bina & bina 
juxtafeappofita, fefquidigitum circiter longa, inferius albis pilis veftita , fuperius viridia& 
lxvia, atque non ferrata. Ad ramulos illos, qui folia tenent, fingulos etiam duo, tres vel 
quatuor breviores pediculi , unum digitum longi proveniunt , cmn capimlo rotundo , vil- 
lofo , albo , cui aliquid purpurei admixtum , quod floris eft loco , qucmadmodum in Herba 
vivamajore. Poft qucmlibet autem floremprodeunt odo, novem aut duodecim filiquulx 
unum digitum longae , juxta fe inftar rofae pofitxin orbem , longis pilis hirtis candidis veftita:, 
in quibus femen. 

Planta hxc alata ftatim contrahit & componit folia fi vel leviter digito tangatur, quo: tamen 
paulo poft rurfus explicat. 

A n n o t a t i o. Franc. Ximenes, de Plantis Novae Hifpanix. 

Pin a- 




H I S T O R. Plantarvm L 1 13. ii. 6 <• 




- plcni fpinis 

folia diviia in fcx partes aut finus , & conjun&a inter fe ad modum fafciculi florum , hand difli- 
milialzquixochitl. Radix eft farmentis feta : florcs &fru&iis ad modum caftancarum, prin- 
eipio virides & poftca roffi , raccmatim pendentcs. Nafcitur in locis calidis Tepuztlan & 
Quahtkc & in collibus Acapiztke. Ajunt amorcm conciliarc , fed quo modo aut quarc expli- 
cate non poffunt. Polia nonnihil refipiunt raphanos •, funt frigida , ficca& adftringentia atquc 
prccterca glutinofa. Succus radicis fanat febrcs tertianas & oculos inflammatos , conciliat 
jbmnum,eftquc utilis adverfusdifentcriam. Hie cftfrutex illc cujus folia vcl mini mo contactu 
vcl afnatu humano fe contiahunt & marcefcuntj quarc fufpicor cflc candem aut faltcm congc- 
ncrcm plantain , quam in Philippinis Infulis vocant Hcrbam vivam aut fenticntem: de qua 
qua: dam affirmant nefcio qua tide, qua in hacnoftranondcprchcnduntur ; qualiafunt ; quod 
producat truncos rectos , crallltic pennse galling , c fingulis radicibus decern aut dnodceim j 
quorum fin^uli tencant duodecim folia, quatuor ordinibus , inter fe diftantia intcrvallo fcx di- 
♦ritorumtranivcrforum & fimilia Raphano: florcs effe caerulcos fimilcs linguae paflcris antc- 
ouamfepandant, dcinfe dividcrc in tria minora folia. Offcnditur ifta planta tantopcrc con- 
taftu humano , ut fi primoribus digitis fumma plantae folia contingas , (latim quaf] contri- 
ftari aut alto fomno opprimi vidcatur , caduntquc omnia folia inferiora atquc ctiam fupcriora 
fifecundo attingas : ipfiquctruncicontacti rumpuntur atque concidunt : li autcm pracidas , 
offendes partem conta&am illgram , hand alitcr quam fi combufta fuifict : fi vcro halitu plan- 
tain afnavcris ftatim folia fuacxcutit&difmmpitur, quodnon fit fivirgula aut baculo attiri- 
oas- itaut folo contatku& halitu hominum vidcatur offendi: caetcrum infipida eft planta & 
nullius, quodfeiam, inmedicinaufus. Mcmorant & aliam plantam in Malabar nafci, quae 
'fimilitcr contattum &c afnatum hominis avcrfctur, fohis polipodii , floribus lntcis: aliam 
quoqueinPcruvia, qua: contada ftatim arefcaf, ncc dccflcfimilcmin Infula Gaditana. Scd 
quajdePinahuiztlicommcmotavi , ea fcepiusfum expertus, aliifquc probavi, ut haud dubia 
fides habcri poult. Hac Ximenes. 

Francifcus Lopez dcGomara in Hiftoria fua gcncrali cap. I94.fcribit in Pcruvia nafci ar- 
bufculas quarum folia marccfcant,fi manu tangantur,& cap'. 20 5 .fimilcs repcriri in Nicaragua. 
Credo cfic fruticem quern Author hie defcribit. Cstcrum. Garfias ab Horto lib. 1 1 . cap. 2 7. 
Nafcitur, inquit, in Malavar, planta mira rtatttra, namfiquis manum admoveat, ilico contrahitur: 
folia Vohpodii , flores vero habetluteos. Chriftophorus a Cofta cap. iv. Hcrbam vocat vivam 
& accurate illam defcribit. Scdde hac alibi plura diccmus. Cxtcrum & Antiquis nota fuit 
hxc planta, fiquidem ace urate admodum defci ibituc a Thcophr; lib. 1 v. Hift.plantar. cap. 1 1 1 . 
fubfinem. r^a-j'MvnQvty <s£tMep<ptr oGQv)b&&fa*?xsx t ilwfalu> ^(plwlxi^ wJJW, 
d}K' «V ot wpGcuvcv <s& cui9 7mQ(&' n fm ^ v&ov^s dKavQuhs w» etufS^ yjj w <£ J^w TmpofMtov 
reus ^PvPiv. oreui 'j ng fyiQ r K^uvim , utnnq d<paun>uvo$>ct, m <pv&.* avfim^etv tyctenv. eimtfitva, 
^oivov eu>a,&cJmn% aictov w %M^ Id eft : Nafcitur peculiauc quoddam virgultum circa Mcm- 
phim, quodquidem neque folia neque ramulos, ncquc totam formam pcculiarem habet, 
fedaccidcntcmtantumillipanionem. Qujppc fades ipfifpinofa& folium pcrquam jjmilcfi- 
licibus- ubi autcm quis attigerit ramulos , folia quafi hebctata concidere ajunt •, atque hinc 
poft aliquot tcinpus revivifecre denuo atquc folia fua cxplicarc. Scd de mirabili hac planta 
paulo poft adhnc plura diccntur,nam varise illius dantur fpecics. Hoc tantum hie minimc pra> 
tercundum ctiam Piinium ejus mcminiflclib. xxiv. cap. 17. Adjecithv, inquit, Apfollodo- 
tm affect ator 'ejus , herbam afehynomenen , quoniam appropinquate manufolucontraheret. Mc- 
morat autcm inter hcrbas a magis eclcbratas , cum nihil ccrtius fit quam hanc hcrbam h«d 
pati. Mirum autcm Authorcs qui dc Plantis ffigypti agunt hodic illius non mcminiflc. 

Cap. VI. 

zJvlandijba feu Maniiba , e qua fit Mandioca. 

MAndiiba&ManiibA Brafilienfibus , cujus radix Mandioca vocatiu*. Fratcx eft 
caulc li^nofo , pollicis vcl digiti humani craffitie , nodofo , corticc corylmo , in fcx, 
fcptcmautoaopcdumaltitudincmalTurgcnss continensmedullamin fc inftar Sambuci , Cv 
lacteumdefcmittitfuccum. Supcrius in multos cxpanditur ramos qui itcrum ramulos ha- 
bent , ataucin hor urn quolibet , tria , quatuor , quinquc, fcx aut feptem folia angufta , oblon- 
ea, inftcllxfiguramdifpofita, cjufdem fere viriditatis cum folio Pconuc. ^o 1 ^ 08 ^, 1 "?; 
vo-pallidos, quinquc foliolis conftantcs , multis ftaminibus lutcis in mcoio. Radix nt : auos 



66 GeORGIMARC GRAVl 

vel tres pedes longa , tibiam humanam crafla, in fine magis teres , colons exterius inftar corti- 
cis corylini obfeuri , intetius albi , cftque fragilis & continet fuccum ladeum glutinofum, 
qui lethalis eft omnibus animantibus. PluresejusinBrafilia rcperiuntur fpccies, nominibus 
diftinds, Mandiibucu , Mandiibimana , Mandiibibijana , Mandiibiurucu , Mandiibparata, 
Mandiibcariamuna, Mandiibtinga , Mandiibmaracana , Mandiibcuguacu , Apitiuba , Aipi. 
Aipiiterum fuashabet fpccies ; Aipiguacu, Aipi arendi, Aipicaba , Aipiguapamba , Aipi 
Iaborandi , Aipi jurumu , Aipijurumimiri, Aipi jurucuja , Aipi macax era , Aipi maniacau, 
Aipi poca Aipitajapoja , Aipipitinga. De cultura Mandijba h&c obfervat Aufior. 

In qua terra plantetur. Silvs five montofs five plans csduntur, lignum crematur, atque 
ibi fit ao-er , qui Brafilienfibns vocatur Co, Lufitanis Roza. Requiritnr autem terra bona , mc- 
diocriter ficca , non humida •, quapropter montofa loca opportuniora. Plantari poteft omni- 
bus menfibussftivis,hiemalibusnon. Optimum tamen tempus eft menfe Ianuario , Februa- 
rio ; item Augufto & Septembri. Plantatur tamen etiam medio Iulio vel circa ejus flnem. 

'Quomodo plantetur. Terra elaborata efformatur in monticulos, Lufitani vocant Montes 
de terra cavada, Brafilienfes Cujo: Indigent autem olim illos formabant fudibus acuminata 
ipforumidiomate/^/wdidis. Monticulorum autem quilibettres circiter pedes latus , fef- 
quipedem citciter altus eft , rotundus , utpluvia cadens decidere pofllt : nam hsc planta amat 
calorem & ficcitatem. Cuilibet monticulo infiguntur tres tales de Mandiiba , quatum qus- 
libetodo vel novemdigitos longa, vel etiam pedemj infiguntur ita ut tertia pars emineat, 
quafi crucis figura fecantibus fe eminentiis fuis fupra terrain. Monticulorum autem diftantia 
debet effeduorum&femis aut trium pedum. Talcs autem omncs itafunt infigends utpars 
qus antea furfum vergebat, hie itidem furfum vergat. Per radicem Mandioca nulla poteft fieri 
tranfplantatio , nam ea extra da e terra &tada ftatim emoritur. Poftquam talcs fuerint in- 
fixs decern dierum fpacio progcrminant & tot getmina proveniunt quot talea continet no- 
dos. Quodlibet germen eft cauliculus digitum longus, in multos ramtilosdivifus; coloris 
rubri csruleo mixti : quilibet ramulus folium habet in alia tria , quatuor , fex aut feptem folio- 
la divifum, dilute viridia , angufta , oblonganervofecundumlongitudinem&venulistran^ 
verfis ordine pofitis j pofitaque funt hsc foliola inpediculo ruffo figura ftells. 

plantatio quomodo curanda. Ager ter vel quater debet ab hetbispurgari, ufque dum planta 
adolefcat , quod fit poft fex aut feptem menfes. Luxuriant enim hie admodum herbs fponta- 
ncs in agris , & copia fua facile fata feu plantata fufFocant , nifi eruncentur. 

J>lu& dawna infer ant huic planta. Germinahujus plants & folia tenera comeduntur a for- 
micis, qus ideo multu damni dant in hifce plantariis. Poftquam autem adoleveritplaata a for- • 
mieis nihil amplius patitur. Animalia filveftria,ut Capres,&c. etiam folia depopulantur, item 
cqui , boves, oves : ideo plantaria arboribus csfis vel palis circumdantur ut animalia accederc 
ncqueant. Radices admodum appetuntur ab apibus , cuniculis aliifquo Brafilis animalibus. 
Quamvis autem hsc planta ramis & foliis oibetnr,radiceillsfa, nullum inde accipit damnum. 

Adperfedammagnitudinemhujusradicis requiritur annuum fpacium; Extrahi tamen & 
ufurpari poteft radix fexto menfe poft plantatioriem, neceftitate utgente. At tunc pauco cora- 
modo : nam minus dat. Quslibet planta duas , tres , quatuor ufque ad viginti profert radices, 
profertilitatefoli, ubi plantatur. Et quslibet radix femipedem vel etiam duos aut tres pedes 
longa evadit , craftitiem habens brachii vel etiam tibis humans quando perfede adolevit, 

Durare poteft hsc radix in terra ad trienniumfi non eruatur. Altero tamen plerumque an- 
no pars earum putrefcit & corrumpitur. Ideo ad fummum linquimr annuo /pacio & denuo 
per taleas novas plantatur. 

Extrahitur radix matura, e caudice fiunt talcs ad novam plantationem. Radix autem ex- 
ttadavixtriduumfervari poteft, quia putrefcit :putrida autem admodum fstet. Ideo quo ci- 
tius in farinam redigatur , eo melius. 

Farina quomodo fiat. Radix extrada eultro ab exteriori cuticula liberatur , qus facile abra- 
di poteft. Hinc integra lavatur aqua pura , manu rots in diametro quatuor aut quinque pedes 
habenti admovetnr , qusinhuncufumfadaeft, Sccujusfuperficics convexa lamina cuprca 
armata, multisforaminibuspertufa, acuta more tyroencftis: Rotaaduobus hominibuscit- 
cumagitur , radendofic radicem, ut rafura cadat in fuppofitum lintrum. Rota hsc vocatur 
B\:aCi\[cnCibu.s ibecem babaca Lufitanis Roda de farinha. Brafilienfes tamen , utpote pauca flipel- 
lecme inftrudi tyrocnefti radunt hanc radicem purgatam, longiori tempore & operoiiori mo- 
do. Linter qui excipit rafuram vocatur Brafilienfibns Mieecaba Lufitanis cache de r alar Mandio- 
ca. Sic molita & rafa hsc radix inditur longo facco fado ex corticibus arborum , more corbis 
tcxto , qui quatuor circiter digitos amplus eft , figure cylindraces , vocaturque Brafilicnfibus 
Miarniama, Lufitanis Efpremendouro de Mandioca. Immittitur hie faccus prelo , quod Brafi- 
lienfes Tiamicaba, Lufitani prenfa appellant, atque exprimitur inde fuccus , donee rafura om- 

ncm 



Histor. Plantarvm Lib, I. 6 

• ncm humiditatcm deponat. Succus ille Brafilicnfibus dicitiir Manipoera Lufitanis Atroa, de 
Mxndioca. Exprefta mfura radicis immittitur cribro, quod Vrupemx Brafil. Lufitanis / ' '■ 
vocant : fucccrnitur & immittitar vafi rotundo, lato , haud profundo ex argilh vel cupro facto 
quod more alicni fumario infertum eft, & ignc inferne ftrudo , fpatula lignca continuo a<nta- 
mr , donee ficcata lit fatis . vocant hoc vas in quo farina ficcatur Brafil. rimovipab* , Lufitani 
Fornode Farinha, fpatulam Brafil. Fipucuitaba. Farina hsc ad mcdietatcmfolum ficcata ita 
ut femimollis maneat vocatur Brafil. Vitinga , Lufitanis Farina relada : amplius ficcata dicitur 
Brafil. tfecacoatinga , mtegzeautem ficcata, ita ut durare poffit vocatur Ftata Sc ricica , Lufi- 
tan. farinha feca , farinha da guerra , quae ad fummumpcrannuumfpacium poteft fcrvari , fi. 
loco ficcoadfcrvetur&ab aqua cavcatur. Viecacatinga vix dimidium annum durare poteftj 
Vitinga vix biduum & has farina: (pedes loco panis ufurpant. Farinha feca irromtzjufculo 
quaiicunquc vocatur Mivipiro & Mindipiro , comediturque cum cduliis ca:tcris , came vel 
pifcibus. Ex farina ficcata formant placentas , mifcendo cum aqua fimplici in maffam & co- 
quendo fupcr prunas , vocantquc nomine Brafilienfi BejL 

Succus Mandioca cxprcflus rclinquitur in vafe , & bihoriifpacio refidet in fundo fccula al- 
biffima, quam indigent vocant Tipioja, Tipiaca&Tipiabica: haec dido modo ficcata fari- 
nam exhibetalbimmam, Tipiocuivocatam, ex qua fiunt placentae longae & tcnues , quas 7*- 
piacica dicunt , quae panis optimi fimilagineiviccmexplent. Idcmfuccus coftus ad confiftcn- 
tiam pultis comeditur. Eadempuls ufurpatur amyliloco adincruftandumlintcamina ,& glu- 
tinandas chartas. Ex puke quoquc cum oryza & faccharo mixta confervam faciunt Lufitani 
uoningratam, quam Marmclada dc Mandioca vocant. Succus autcm Mandioja five Mari- 
poera fubdulcis eft faporis, idcoqnc ab animalibus appctitur, qu&tamen omnia poftquam 
bibcrint, cito moriuntur. Nam hie fuccus & hominibus & brutis lethalis eft. Inhocfucco, 
fi adfervctur diem unura atque altcrum , gencrantur vermes , quos Brafilicnfcs vocant Ta- 
piiru, qui itidem vencnati funt. Praparatur etiam Mandioca alio modo in ufus humanos. 
Mandioca cruda quamvis dicto modo purgata, fcinditur in particulas, linguiae figura , duos 
circiter digitos longas , femidigitum latas. Particulae hae cxponuntur foli per biduum ut exfic- 
ccntur. (Succus non cxprimitur) (iccatae funt albmimae ita ut crctae loco infervirc poffint ad 
feribendum, tunduntur in pollincm in mortario ligneo (quod Brafilienfes vocant Anqua & 
Vmbua , Lufitani pilaondepao) piftillo ligneo , pollen vocaaxcTiptrati , Lufitanis farinha de 
mandioca crua ex quo panis coquitur dclicatiftimus , albiffimus , certans cum pane fimilagineo 
optimo. Fit & panis bifcodtus, quern Brafil, vocant Miapeata, optimus, qui in expeditioni- 
bus poteft ufurpari & diu adfervari. 

Mandioca cruda integra vel concifa aquae immina per tres, quatuor vel quinque dies fi- 
ncndo,ut mollis evadat, vocatur Mandiopuba StManiopuba , & fub cineribus aflata comedi- 
tur. Hoc modo praeparatam utplurimum fugitivi <5c in filvis vagantes ufurpant , utpote facile 
parabilcm. Eadem Mandiopuba ficcata ad igncm poteft adfervari in ufus & vocatur Caari- 
ma. Hanc Caarimam in pollinemredigcrefolcnt tundendo in mortario ligneo & pollincm 
vocant Caarimaciu qui albiffimus eft &: fubtiliftimus. Hie pollen in aquam fcrvcfa&am five 
coftamimmiffuspultcmexhibet , Mingau Brafilicnfibus , agitando continue quando immit- 
titur aquae, ut puis tenuis & fine globulis fiat, grati faporis , & comeditur aut pet fc, autcum 
pipcreadmixto, quod Brafil. £>tuya vocant, intcgro aut concifo •, vel immifecntur aliae her- 
ba;, vel gammari, pifecs codti, & caro codta, & vocatur ipfis Minguipitinga. Servit etiam amyli 
vel glutinis loco farina de Caarima, fiin pultem rcdigatur&tunc vocatur Mingaupomonga,. 
Ex eadem cum aqua, butyro & faccharo placcntulae fiunt delicatae, quae calidae comeduntur. 

Ex Mandiopuba etiam farina fit mollis &fcmificca inftar micae panis recentis fimilaginei , 
quam vocant Vipuba & Viabirurti , Lufitanis Farinha frefca & Farinha d'Agoa , quae grata eft ad 
comedendum , fed non durat ultra diem naturalcm , ideo quotidie de novo conficitur. 
EandcmVipubaminglobiformammanibusefFormantacinSole ficcant, vocantque Viapua 
& Mkpeteca, & tunc diu adfervari poteft. Hoc modo Tapuyae praeparant ut plurimum. Etiam 
Brafilianireliqui, mifcendo poftea cum Viatautgratior fit. Mandioca cruda etiam purgata 
fcinditur in tcnucs particulas , contunditurque piftillo ligneo , Stmanibusfolumexprimitur, 
ac dcin ficcatur, vocaturquc ilia farina Tina & Mixacuruba. 

OmncsautemfpecicsMandiocae.crudx hominibus lcthalcs funt fi cdantur, excepta, Aipi- 
macaxera , qua: rccens extra&a & affata ad ignem vel fub cineribus tuto comedi poteft & bene 
fapit. Bmta autcm omnia, omnes Mandiocae fpecies crudas devorant fine noxa, & bene 
nutrit atque faginat , quum tamen fuccus earum expreffus folitarie fumtus ipfis aeque lethalis 
fit atque hominibus. 

Ex radicc AipimacaAcra contufa ac coda fit potus albefcens inftar la&is cbutyrati , grati fa- 
poris , fubacidi, qui tcpcfa&us bibitur, & vocatur Cavimacaxera. 

I 2, ' Exea- 



GeorgI MarcgravI 
8 Ex cadcmudiccdcntibuspcrfeminas mafticata, at pultcm fcrc refcrat, adfufu aqu a5c 

lignco&cofci, atquc olcovel butyro condita , comcduntui mftar Aniphcisaut Sp„ lachn 

C ° Monticuli trcs quinquc , imo intcrdum viginti rcquiruntiir , ut ex r adicibus anus modius 
( Aloucira vul-o) farinx nat , qui continct cantharos Holland x x 1 1. 

( S odrusflii-inxfaflicithomini fano, robufto, labonofo per menfem. Valet autcm 
modSus modo quatuor , modo fcx , duodceim , oftodceim folidos Hollandses. Intcr- 
dum & care venditur viginti odo vcl triginta folidis 

yfus Mandtocd in Medicina . 

Vitin-a impofita ulceribus antiquis ca mundificat quo citius fanenmr. 

Caaaxhna contufa & cum aqua pota forma firupi , antidotahs eft. 

Mingau admixto faccharo aegrotis datur magno cmolumento. 

Cap. VII. 

(Jtnnotutlo ad Caput pracedem. 

"T R Ximcncs de Tuea c qua fit panis , quern in Infulis vocant Cazave , & Mexican! Quauh- 
T camotli Yucx radix eft parva, lignola&nonadmodumcrafla,tmnailliusadolcfcuntad 
proccritatcm humanam : folia illiiis funt fimilia cannabinis. Nafcitnr & cohtur in Infulis Hit 
Uiola Cuba , aliis, & plerifque partibus Contincntis America , ubi divcrfe ilhus repenun- 
tnr foccies Fit ex illis panis quern vocant Cazave ho c modo : frangunt & contundunt tadices 
minutim dcinexprimuntfuccumquivirofuscft, & reliquum cogunt in placentas , cafque 
in vafis torrent ad igncm,&fiunt placentae candidac, durac &tenucs: haud fecus palato acci- 
dun'tqnamrafurxligni, vocant pancm C^avi. Succus adco vencnofus eft ut crudus fumtus 
ftatimcnccct- fi veto pcrcoquatumon modo nonnocet, fcd&falubriscft&nutntivus. Vn- 
denobilisquseftio oritur inter Phyficos, qnum venena omnia tarn calida quamfrigidavigo- 
rcm fuum magis prodant a calorc adjuta & eclcrius atquc validius cor petant , undc fiat quod 
hie liquor haud dubio vencnofus, contra a calore innoxius reddatur , doaor Cardenas ref 
pondet: Liquorcmhuncconftareduabus partibus plurimum inter fediverfis, quarum prior 
eft fubtilis & vaporofa & veneni illius compos } altera dulcis , craflior & vifcofa & naturae no- 
ftrae arnica : ubi autcm ebullitur exhalari illam partem fubtilcm & noxiam & rcmancrc dulccm 
&falubrcm. Plura in banc fententiam adferri poffent. Exhacradiccmolita&percolataaut 
pcrcribrata fit praeftantiftimum amylum. Hac i//c^>. 

Monardcs item cap. lii. accuratam dat Cazavi hiftoriam: Folia illi tribuitlata & manus 
human* modo cxpanfa atquc in feptem aut ofto lacinias divifa. Obfervat autera Yucae quxin 
Continenti crefcit fuccum minimc vencnofum aut noxium cflc , in Infula Hifpaniola , fi noil 
coquatur,lcthalem. DcfcribitcandemOvicdusinfummariocap.v. &Hiftorialib. vn. cap. 
2 . ubi & aides dat foliorum iconcs. Mcmincrunt & pleriquc alii andtorcs qui dc rebus Ame- 

ricanis fcripfcrunt. 

Longc alia planta eft quae hodicYucae nomine eclebratur a Botanicis & quae hodicpaflim 
a curiofis colitnr in hortis > cujus defcriptionem vide apud Ioannem Baptiftam Ferrariiun de 
Flornm cultura lib. n. cap. vm. 

Cap. VIII. 

Innominaim frutcx. Manaca. faborandi jrutkejeem. 

aSMartmru. 

ANGlaux, velAnthyllisleguminofa, velfecnridacafitdiccnda *, (rlantaquamjicdefcri- 
bit Auttor , ambigit.) Herba fruticefcens 5 In trium aut quatuor pedum altitudincniaf- 
furgit multis caulibus juxta fc pofitis , lignolis , rcttis , paulo incanis , qui hinc indc ramos ha- 
bent. Folia fert in ramulisbinafibioppofita, in quolibct plcrumquc (cxpariaccincxtteiui- 
tate unum folitarie pofitum. Sunt autcm folia vix digitum longa , inferius quad lanugine in- 
cana obducta fupcrius paulo viridiora. Prope exortum illorum ramulorum ctiam provcniiint 
ramuli fingularcs , qui finguli fcrunt fpicam parvam , conicam , conftantcm flofeulis parvulis, 
colons ex albo & incarnato mixti , inftar floris Loti. Poll florcs fcquuntur filiquulae niultx 
juxta 1c pofitie , femidigitum fere longce & figura cornu caprini : quodlibct antcm cornicuhun 
continct qiiinquc , fexantfcptcmgranulafcminis, quodpropria; fhx cellulx incumbit, pat- 

vuin 




HisTOr. Plantarvm Lib. II. 6g 

vum , albicans , & figura inftar pa- 
nis facchari, verumadlatcrapau- 
lulum compreflum , durum, fapo- 
ris inftar pif brum. Quando fcmcn 
plcnc maturtiit filiquula difiilit 
& fcmcn iuum cffundit. 

M a n a c a Brafilienfibns , eft 
Frutex cortice gryfeo , ligno me- 
dio criterduro, fed fragili, qui in 
multos ramos difpergitur , & hi 
itidem in ramulos inordinate po- 
fitos , in quibus funt folia , pyri ju- 
nioris foliis fimilia , dilute viridia, 
infrondes quafi diipofita : nervo 
fecundumlongitudinem & venu- 
lis tranfverfis vix confpicuis Pert 
floremfblitariepofitumex longo 
calice prodeuntem , ftuferi hol- 
landici magnitudine , in quinquc 
folia diflc&um, ftaminulis parvis 
in medio: flos colons dilute pur- 
purco-acrulci,vcl etiam albiuiam 
in lino codemque frutice albi & 
ccerulco-purpurci florcs repcriun- 
tur : fuavis odoris inftar Violarum 
Martiarum. Fru&um fert magni- 
tudine inftar imefpinx, viridem, 
rotundum 7 cortice gry/eo tectum, 
qui fuperius quinquc fifluras ha- 

bet ut fru&us per fifluras ftellam quinqiiangularcm repwefentet, continct in fe tria grana femi- 

nis magnitudine lentis vel etiam 
majorcs , figure ellyptica:. 

Mcdicinalis eft planta : intri- 
tnm rafura ligni infufa fortiter 
purgat inftar Efiilx. 

Iaborandi Brafilienfibus 
altera fpecies Fruticefcens: cau- 
libus afiurgit minimum digitum 
craffis vel etiam tenerioribus,per 
longa intervalla nodofis y tereti- 
bus & faturatc vircntibus : qui ad 
nodos etiam ramos habent iti- 
dem nodofos&virides. In his& 
illis folia nafcuntur velut appofi- 
tainvicem, vel etiam alternatim 
pofita ? a fex ad decern digitos 
longa , faturatc viridia y fplend^ r - 
tia & ad ta&um inftar memb <•» 
mcex charts y in extrcmitate in- 
curvata, ncrvo fecundum longi- 
tudinem & venis obliquis con- 
fpicua. 

Radix illius lignofa, fufca, ncc 
magna nee cralfa ? fed tenuis & 
longa. Nullius odoris autfaporis 
vidctur dentibus incifa , vcrum fi 
paululum mafticctur vehemen- 
ter urit lingnam & magisquam 
pyrctrum. Trahit maximam co- 
piampituitce e lingua, atqueita 
I 3 libc ~ 




70 GeorgIMarcgravI 

liberal caput icatKarris&mitigatdolotcm dentium. Prarfentiffimum quoquccft remcdium 
advcrfus Gonorrcam radix contufa atquc in aqua maccrata, deinco£ta& aqua mane haufta. 
Prodeft quoque adveufus venena , urinae fuppreflionem & calculum. 

M a r v v r v Buafilienfibus : fubfrutex eft in femipedalem aut ctiam pedalem altitudmcm 
excrefcens& folia gerens fimilia falignis , diredc fibi oppofita & unum in extremitate. Ro- 
remferf flavum. Ruttum autem magnitudmc&ngurapruni, flavum & dulcem quidemled 

minimeedulem. 

Cat. IX. 

^Murucuya feu flos TaJSonU , J>ari* illim fyecies. 



VrVcviA Gvacv& GvaiNVMBi Acaivba: Hifpanis Granadilla , vulgo 
flos Pafiionis, Bclgis in Brafilia commorantibus Rhangappel: hedera eft fruftifera: 



M 

plures autem illius rcperiuntur fpecies : hie qua: fru&um fcrutitcdulem, ponam. 

I. Mvrvcvia Gvacv feupi- 
riformis , planta eft viminea , lignofa, 
ientiftiraa: Caulis contortus , qua- 
dratus , varius , colouis cinerefcentis 
feu grifei , pollicem crafius , feu etiam 
vitis & interdum brachii craftitic : lon- 
ge feupit ac etiam arboribus & frutici- 
busfeimplicat. Polia habet laete viri- 
dia, lasvia , fplendida , quinque autfex 
digitos longa , non fcrrata , incequalis 
figurx •, quiedam enim funt fimplicia, 
quicdam in duas partes inaequales> 
quondam in tres partes five lacinias fe- 
dta : adherent aute cauli pediculis mis 
fubruffis , & nervus tendit per longi- 
tudinem laciniarum , tranrverfim au- 
tem multae venulae intertexuntur. Ho- 
rem fert infignem, quern PafTioniS vo- 
cant , magnitudine Rofae majoris ple- 
na: , exterius foliis quinque dilute pur- 
puras fuperne& inferne, & quinque 
viridibus inferius , fuperius rubris , al- 
ternatim pofitis. Supra haec folia in or- 
bem expanduntur fllamenta infignia 
fefquidigitum longa , crtipa , medieta- 
te interiore tota purpurea , exteriore , 
rubrofcu purpureo& albo variegata 
in centro floris extat columna ex fla- 
vo albicans , teres & quafi tornata , 
lata unum digitum , cui fuperius apex 
ovalis figurx , magnitudine feminis 
pyri impofitus , & huic item clavi ex- 
tremis fuis cufpidibus infixi in uno puntto : infra ovalem autem figuram a faftigio columns 
quinque brachia extenduntur ad latera , quorum quodlibet continct fpongiforme corpufcu- 
lum, flavopulvereadfperfumutin Lilio. quando exterior floris pediculus toms abfeinditur 
time integra columna e flore extrahi poteft. Flos autem facillime perit decerptus & vermiculi 
inillogenerantur'utincafeo. Frudus piriformis eft, initio viridis , maturus flavefcentis e vi- 
ridi colouis. Intus tribus lincis in tres partes dividitur fecundum longitiidincm , inter quas 
hneas multi proccfliis , quibus femen cum pulpa fru&us per tenues cuticulas annettitur. Pul- 
pa alba , fucculenta , glabra , inftar rudimenti avis in ovo , cui inherent in quolibet fructu gra- 
na feminis ducentafexagintavelplura, nigra, fplendida, comprcfla, quorum quodlibet fuo 
folliculoincluditur. Odou&fapor frudus dulcis& fuavis. Cortex crafllot eft quammaliau- 
rantii. Quando commedituu , fcinditur tranfverfim (non fecundum lon^itudinem) & pulpa 
paulum fepauatuu a coutice , adherens ilhs proceflibus , ac dein una cum feminibns forbendo 
inftar ovi tremuli exhauuitur. Quando autem animus eft femen colli^ere & fcrvate, pulpa 
cumfeminibus per lintcolum ieniter exprimenda & ita a grams feparanda , granaque deinde 

fuis 




Histor. Plantarvm Liu. ii. 
fuis folliculis adhuc inclufa, triduo aut quatriduochartarimponendautcx nr f«- -•' 
poftca fummis digitis folliculus cuique grano detrahendus : alias ita glabra iiuKut - - n--' 
hendi ncqueant , nee inter edendum ore feparari. 1 1 " 

II. M v r v c v i a Maliformis caulis it ; - 
dem farmentofus ac fubruffus : folia G,crir 
hinc hide , fuis pediculis circiter digitum 
longis affixa , & quodlibef in qtiinquc alia 
ledum qua: fuos ncrvos & venas habent , & 
quaedanihoram foliommfunr inrcrdum la- 
ciniata, quaedam non. Adfinguldspedicu- 
los foliorum provenir ctiam pediculus,con- 
tinens florcm in circumfcrentia duplam 
quantitateniRofachabentenij quiquc infe- 
• rius tria folia viridia obtinct j fupra autcm, 
hare quinque longiora, infcnic viridefcen- 
tia , fuperne caerulco-purpurca , & inter hxa 
alia quinque in totum purpurea : dehinc So - 
lis uti pingitur figura radiatim multa fila- 
mentacrilpata&in orbctn explicata , cxtc- 
riori medietatc cacrulco-purpurca , interior! 
dilute caemlca vel etiam e contrario , ut fu- 
pra obfervavi 5 vel etiam, quod elegantifli- 
! mum , exteriora verlus dilute cserulcd , in 
medio in orbem purpurea, verlus interiora 
cxpurpureonigricantia, vel ctiam exterius 
ex parte cyanei , intcrius in totum uranii leu 
etiam rubri coloris ac circulornm modo 
pun&ulis dilutis albo & rubroinorbcm va- 
riegata -, circa centrum autcm ex brunno 
itidem rubra fuis pundtulis. In medio floris 
columellam habet breviflimam , pallidam, 
fuperius in quinque partes difledam * qua: ad 
latera curvatse extenduntur ; cuique parti 
/pongireformi corpus lutefcens , pulverem 
luteum adlparlum habens adhaeret. In me- 
dio autem columella: piliformis orbiculus 
ex flavo albicans, &huic tresclavi fuperius 
infixi e flavo albi & pun&ulis minimis purpureis variegati & deorfum inclinati , ut brachia co- 
lumns. Flostotusfuavisodoris. Prudtus aequat pomum noftras vulgarc, rotundus, cortice 
craifo, flavi exterius coloris, conftans pulpa fucculenta , vinofo acida: crocca & linguam 
tingente croceo colore : & in ilia multa granula feminis nigri , magnitudine feminis pomi vul- 
garis, fed variis tubcrculis infigniti, & folliculo inclufi. Fru&us item tranfverfim fcinditur 
commedendus. Semina quoque eodem modo colligenda & confervanda. Commendabilis 
eft fru&us tarn odore quam lapore. Flos adhuc claufus ita fe habet ut in Icone. 

III. MvrVcvi a maliformis alia , folia habet magna-, quodlibet in tres lacinias feclum,- 





73 GeorgIMarCgravI 

continctque qtudibet lacinia fuum nervum fccundum longitudinem , & vcnas obliquas : fiint- 
que prctcuca in ambitu fcrrata , lacte viridia & fplcndentia , codem modo ad ca ulcm pofita ut 
in prima (pecic. Flos magiiitudine & figura convenit cum antcccdenti, fed diffcrt colore at- 
quenumcro foliorum: hujus cnim cxtcriora & majora folia inferne viridia , fupcrncalba, 
quibus quinqnc prorfus alba intcrponuntur. Ex medio autcrri Rote prodcunt in orbcm fila- 
menta , dimidja parte interiori quidem caeruleo-purpurca , altera cxtcriore albo-flavcfccntia. 
Columella in medio rotunda ex viridi flavefcens , fupcriusin quinquc (interdum &fcx) cur- 
vaturas deorfum vergentes divifa , cum fpongiformi corporc c viridi fufflavout in aliis. In 
medio fummitatis Columellas orbiculus pififormis , cumtribus clavis infixis , dcorfitm incli- 
natis. Flos fuavis odoris. Frudus convenit cum fupcriori, fed immaturus adhuc ex viridi 
fufflavefcit pundulis albicantibus varicgatus inftar Colocinthis , & fplcndcns inftar fpeculi & 
fnmmc laevis. Maturus autcm citrinus eft. 

IV. Mvrvcvia Piriformis altera, priori piriformi florc fimilis fed foliis difterens , flos 
quoque major. Folia fblitaric pofita, quodlibct mo pediculo fefquidigitum longo innitens, 




cordis bubuli figura, circitcr quinque digitos longa , quatuor fere lata , ubi latiffima , in am- 
bitu non fcrrata , laete vircntia & fplendentia, ncrvo fecundum longitudinem Scvcnis obli- 
quis quafi promincntibus . Ad qucmlibet pcdiculum folii ctiam capreolum habet caulis, quo 
fe anncdit , & eodem loco pcdiculum fefquidigitum longum,tria folia contincntem, fefquidi- 
gitum longa, in orbcm inftar floris difpofita , viridia & craflb modo fcrrata. Hifcc foliis herba- 
ceis infidet flos , diamctro plus quatuor digitorum , continens decern folia, quorum quinque 
fiipcrnc & inferne rubri coloris , quinquc vcro fupernc rubri , inferne viridis coloris , ita alter* 
natim pofita. Supra haec folia filamenta fefquidigitum longa in orbcm ftantereda (cumin 
aliis fpeciebus incumbant) fatis fortia &c tcretia , quorum inferior medietas ex lacca , purpura 
& albo varicgata eft , fupcrior feu extrema tota purpurea. In centro floris itidem columna 
crcda, tornata, digitum alta , fuperius ovale corpus cum tribus clavis infixis ex alboflavef- 
ccntlbus; infra quod quinque brachia rubra pundulatacactcrumflavcfcentiaextcndunturin 
orbcm, quorum quodlibct cllypticum corpus habet refcrens fpongiam , compreffum , albi- 
cans , cui pulvis lutcus adhacrct. Floris odor fuavis, frudus piriformis. 

Mnrncu jac autcm omncs fpecies, ut plurimum , florerc incipiunt menfe Augufto & florcnt 
ufquc ad Januarium. Frudus maturus copiofe menfe Januario & Februario , Martio , Aprili, 
Majo & Jnnio folia amittunt, novis fubnafecntibus. 

Murcuja major & media coluntur in hortis, nee in campeftribus rcperiuntur , nifi ubi olim 
horn ab incolis cnlti fucrunt. Minor fponte in campeftribus provenit. 
^ Utraquc ilia fpecies tranfplantatur per fnrculos (fincradicc) craflitudincuniusdigiti, qui 
ieiquipedem longi, ad pedem circitcr terras immcrguntur , ut dimidium pedem emincant : lie 
poftca progerminant & vcftiuntintcgrasfcpcs inftar hedcra: fcanfilis. Habcntcnim & fuas, 
ut dixi , ciaviculas quibns fe applicant. 

Rcpcritur hie & alia Miiriicujae fpecies ; qua: tenui, rotundo, viridi, hcrbofo canlc ferpit cc 
f mticibns k implicat . Folia hedcra: feandentis foliis fignra fimilia , in tria cornua diduda , fu- 
perius 



H i s f o r. P l a n t A r v m Lib. II. y, 

perius fplendide viridia, infcrius ex viridi cancfccntia,uti Caapcba. Qupdlibct folium diftat ab 
iritcro circfrer duos digitos & femis , fuo petiolo infidens digitum longo , ex caule prodcunte 
parvo foliolo dentato circumdatum: & propepctiolu etiamhabet capreolosrufefccntcs cni- 
bus fc adne&it. Poft florem provenit pomum ovale, magnitudine majoris pruni , mj t i viridc 
cujus cortex hand ita craflus "ut in ceteris fpeeiebus , continens pulpam albicantcm cum CcmC 
nibus utMurucuja-guacu, lenticularis figure, magnitudine feminum pomi,nigra,iplendcntU. 

Obfervavi & aliam fpeciem, qua: a Brafilienfibus vocatur OMurucuj i-cte, cujus folia dilute 
viridia in to turn , in tria alia fcfta & in pediculo ubi infidet tria folia in ambitu ferrata , viridi a: 
flos ipfe conftat decern foliis , nimirum quinque cxterius viridibus, interius albis , & inter h&c 
quinquc alia alternatim pofita in totum alba : ex medio floris prodetintnlamenta Solis figu- 
re, qua: ad medietatem interiorem purpureo-cxrulca, adextenorem albafunt. In centro flo- 
ris ftamen in quinque brachia didu&um , cxrulco puncrulatnm , cum ipongiformi corpOre, 
quod pulverc luteo afperfum.In pififormis corporis medio trcs clavi infixi.Flos dulcis odoris. 

He d era Murucuja ipecies (nam&^/^r^^hcderaeft) veficaria, lamiginoia , odoris 
gravis mihi dicitur. Longiflime ferpit caule fuo & capreolis fc firmat : caulis autcm teres, hir- 
futus, ruffus ac mollis 5 folia acuminata, cordis figure, ad factum ut fcricum , mollia. Florem 
fert pataci magnitudine, decern foliis conftantem, quinque infcrius viridibus, fupcrius aibis,&: 
quinquc totalitcr albis, alternatim pofitis: fuper his foliis multafiiaiiicnta alba in orbcm ex- 
panduntur ut in florc paflionis, paulum Contorta & interius in orbem pttrpurata: in medio co- 
lumella albicans , pun&ulata rubro , cui quinquc fpongixformia corpufcula cumtribus clavis 
impofita, coloris ex viridi albicantis, murucujae modo. Poft: flores faquitur foiliculus turbina- 
tus, magnitudine dactyli, qui intus cavus femina continct. Odor totius plantx fortior & pene- 
trans ut Hy ofciami , fed cui dulccdinis aliquid admixtum deprehenditur. Planta manibus tra-» 
data odorem imprimit. 



c 



Cap. X I L 

Caaco feu Herba viva. 

A aeo Brafilienfibus : Herba viva, vulgo : Caulem habet ftriatum , viridem, ionguixi* 
haud crafTum , lignofum, aculeatum, fragilcmtamcn&mcdullofum, qui pattim ter- 
ra: incumbit , partim afiurgit 
& aliis fc implicat : in varios 
panditur rambs & rami in ra- 
mulos , duos aut ctiam qua-* 
tiior digitos longos aculea- 
tcs$ qniiibetantem ramulus 
quinque , fcx aut o&o coftas 
habet fibi temper oppofitas, 
quamiibct unum aut fe/qui- 
digitum longam , qua: cofta: 
continent foliolalxte viridia 
ordine pofita & fibi oppofi- 
ta , angufta, oblonga, ut len- 
tium , fine pediculis, ad ta- 
&um tenera, in medio fecun- 
dumlongitudinefubtili ner- 
vulo , qui non poteft videri 
nififoliolum obvertatur. Ad 
caulem ubi ramuli prodeunt 
brevis provenit pediculus 
(raro plus quam unus in uno 
loco, fed in uno habens mul- 
tos , & in fummitate caulis 
quafi fpicatim congefti funt 
globuli) unum digitum lon- 
gus , qui capitulum producir 
rotundum, magnitudine glo- 
bularise Monfpel. Car. Clufii 
Rar. Plant, lib. iv. cap. i. vel 
etiam mams , conftans cxru- 

leopur- 




^4 



GeorgI M a R c g'r a v I 
lcopurpurcis (vel etiam incatnati colons) flofculis cguegiis, arfte junftis, ita ut capitulurri 
hirfimim videatur. Poft florcs proveniunt filiquul* tcnues , flriatae , hilpidse , mollibus acu- 
Icis munitar. , trcs ciucitcr digitos long* , in quibus femen nigerrimum , fplendcns , oblongum, 
jfauram fere habens cordis, magnitudin e grani filiginis. Radix hujus plantar perennis eft, & 
farmer proti udit caulcs reccntes. Eft autcm radix pedalis ant paulo majoris longitudinis, qua- 
tuor ciucitcr dittos craflafupcrius, led qu* paulatim attenuatur verfus inferiora $ eftautem 
contouta inftar funis , & multa habct filamenta ad latus e fui medio , unum aut duos pedes lon- 
CT a: exterius eft colons umbnc, interius alba , lignofa, medullofa, lenta , filamentofa. Tota 
radix fortcm odorera habct plane fimilem raporum noftratium , diu in cella tempore hyberno 
fcrvatorum. Hcrba inodora , fed faporis fubdulcis. Mirabilis autcm , nam manu , pede aut ba- 
culo ta&a, ftatim contrahit fe & componit , brevi autem poft iterum fc explicat , quodab 
aftantc videri potcft. Etiam circa Solis occafum quad triftitia affecta fe componit. 

Reperituu hie & alia Hcr- 
ba viva friiticefcens , Lufica- 
nis SllvA d'Jgoa dicta. Adfur- 
git in altitudinem pruni £11- 
vcftris: folia illius fimilia fo- 
•liisprioris fpeciei, fed ang'u- 
ftiora , in ramulis diipoflta- 
ni minim quiiibet ramus qua- 
tuor , quinque aut fcx digitos 
longus cftjhabctquc octo aut 
rid vein paria ramulorum fibi 
invicem oppofita , -quorum 
quiiibet (efquidigitum lon- 
gus , & in fingulis multa paria 
foliorum fibi oppofita. Flos 
convenit cum note ptimae 
fpecici,paulo tamen major & 



ccrafi magnitudine. 



Lignum 




fubruffum habct corticem, 
clique ientum, multis'fpinis 
rufefcentibus miinitum. Fcrt 
femen ill filiquis magnis , Li- 
tis, inftar filiqua: piii ■ plane 
hifpidis ,bmnni colons , tres 
digitos longis-,quando femen 
maturum eft , filiquas fponte 
in tot partes diffiliunt , quot 
feminis grana continent : & 
fecundum longitudinem fili- 
qua: ad utrumque latus,filum 
quoddam hifpidum etiam fc 
abfolvit. quodlibet granum 
feminis habct magnitudinem 
farris , comprefllim , colons 
olivacci, quadratic feu paral- 
lelogrammx capfuke inclu- 
fum. 

Annotatio. 

Plane fingularis & admira- 
bilts eft filiqua: hujus compo- 
fitio ; quam cum intcgram ab 
Amicis e Brafilia ad me mi£ 
'fam acccpcrim , opene prae- 
ciamputaviillam hie adjun- 
gerc ea mole quam habct, quamvis clcgantiam ejus pidor vix cxprimere poult, vid.pag.feq. 

Tertia fpecies, itidem fruticefcens , minor eft ptxeedente . habetque foliola prorfus angli- 
fta&multoanguftiorafoliolis prions j'atque ad hunc modum difpofita : ramuli fefquidigi- 
tumlongi&non per paria fibi invicem oppofiti , fed in orbcm ftantcs, fcx, fcptem aut ofto 

numcroj 




Histor. PlantarvmLib. II. 

numero ; foliola tam in illis fibi inviccm appofita ut in reliquis fpcciebus. Color lbn" f T 

fecunda: fpeciei , uti & fl os: vcrum femm 
continetur in filiquulis parvulis , tcreti- 
bus , hiipidis , fofcis , quarum multx con- 
junguntur , figura Rofx • quaclibct autem 
filiquulahabettria grana & totidem tu- 
bercula.Semen antem coloris eft olivacei 

paulo obfcunoris, rotundum & paulo comprefltim , iiiftar lcntium , fed minus. Siliquuhe 

ctiam fpontc difliliunt in tot partes quot femina continent. 

Cap. XIII. 

Tiper caudatum feu 3\(hamdu. Frutex hmominatw. dAlter irmominatus \ 

T)Iper Cavdatvm, Betre quibufdam Lufitanis •, Nhamdu Brafilienfibus gcnerali nomi- 
-*■ ne : fubfrutex eft , inftar arbufcuke excrefccns ad trium , quatnor , quinque & interdum 

fex pedum altitudinem. Caulis illius lignofus, teres, viridis , no- 
dofus , ad adfpe&um fere ut caulis Solani. Folia fingulatim funt 
pofita, quorum quodlibetfuumhabetpediculum, qui ad no- 
dos oritur : funt autem lata , figura cordis ut pingitut vel vome- 
ris , multis venis arcuatim fecundum longitudincm elegantiifi- 
me notata. Ad nodos itidem proveniunt multijuli, quatuor, 
iiquinque aut fex digitos longi, incurvati, figura fere utmuris 
/cauda, virides, quimenfeO&obriautNovembrideccrpuntur 
ac in Sole ficcatinigrefcunt : continentque granula rotunda, ni- 
gra, fcminis papavcris magnitudine, ar&e juxtafe in uvam com- 
pofita, acrisfaporis, inftar pipcris optimi quod ex India (Men- 
tis affertur. Radix in alias plures tenucs dividitur, fufcas, infi- 
gnis odoris , inftar Thymi , & faporis qui linguam vcllicat. 

Folia hujusplanta:mcdenturulceribus tibiarum. Radix mi- 
rabilitcr valet advcrfus apoftemata. 

Repcritur in Brafilia & alia ejus ipecies ubiquc obvia & frc- 
quentifuma in filvis mediterraneis i per omnia fimilis priori, cx- 
cepto quod folia anguftiflima funt & oblonga , & fru&us feu 
cauda piperina longior, &mclior,eftcnimgrandior. 

Anno t at io. 
' Fr. Ximencs dc Plantis Nova: Hifpania: agcns , defcribit ean- 
dem hanc plantamadhunc modum. 

Plan tarn quae fert piper longum folcnt Infularum Philippi- 
naraim indigent appellare Buyo buyo & Mexicani(apud quos non 
minus nafcitur) Tlatlanquaye , atquc ctiam Acapatli. Habet au- 
tem truncos contortos inftar farmentorum, & in ilia folia pi- 
peris candidi , verum longiora & acutiora: fru&um ferttere- 
tem & oblongum: folia funt odorata , fapore acri&motdaci, calida & ficca in tertio gradu 
atquc fubtilium partiuni; FruQusnufquamperfecte maturatur ita ut femcnti fit aptus, ita- 
quc dccerpitur cum jam rubcfcere caepit, & exponiturfoli utmaturefcat&fervaturin urns: 
ficcus autem atqueetiam viridis manducatur, neque male nutrit, additque cibis bonum /a- 
porem , modo ne igni admoveantur , nam fi ebulliatur ftatim ilium amittit atquc ctiam vires. 
Cortex radicis contufus & hauftusevacuat commodifiime melancholicos humores, fanat 
vulncra venenata, prodeftnervis refolutis, difcutit flatus & fanat omncs infirmitatcs e caufa 
frigida ortas, refolvit humores craflbs & lcntos. Hadenus in Nova Hifpania trcs illius fpe- 
cicsfucruntobfcrvatae, licet in Philippinis Infulis quinque dicantinveniri, quarum ramulos 
nobis attulciunt •, nam prater Buyo buyo, dc qua jam diximus , memorant & alias quatuor qua- 
rum poftrema appellatur Buyofamo aut defemi , qua: licet fimilem fru&um ferat , diffcrt tamen 
gravitate odoris , &foliisqux obtinet perforata &,fcabiofa, itemquc fapore acri & adftrin- 
gente : alias duas fpeciesajunt diffench Buyo buyo parvitate foliorum & afperitate , prcefertim 
minimam, quia major producitmajora,caeterumvaldefimilia. Obtinet faporem piperis ni- 
gti & pracipuc radix , nam fru&us magis acccdit ad piper longum , licet fnbtilior fit & acnor ; 
cortex eft colore mclleo, acutus & corroborans. Radix utriufquc fpeciei exhibetur contra 

vcpena uti caetera alexipharmaca , unius iincijequantitatecx aqua Cocci aut vino palmarum 

f xr . rccenti: 




K 2 



6 GeorgIMarcgravI 

recent! : medentur frigidis ventrical! affcdibus cum decode Chamsmcli fumte , corrigunt 
cnim & mpcrant humorcs eraflix . «que ita corroborant ventriculum : feccumint fiipdis 
& malcficiatis , prxfertim fi addantur alia remedia oppormna , ut affirmant Mcxicani , qu, pro- 

ptcrca vocant Tlatlanquaye qmnhiautli . 

Nafcrntur locis calidis paflim ad ripas fluviorum & in vallibus. 

Succusradicum&ftolonum cxprcflus , & hauftus vd per enema infufus , cvacuatnumo- 
vr m oni .rencrat hydropcm : dccodumrefolvit humorcs crurum , difcutiendo humores pitui- 
tofos qui illos generant : movct menfes foeminarum : difpcllit flatus , & lenit dolorcs ex illis 
oricntcs- fanat vulncra , maxime quibus aliquid vitofi fubeft : mitigat dolores luis veneres: 
refolvit tumores gutturis & alios quofcunquc , maxime fi contlynan admifceatur : reftituit mo 
vendi facultatem : movct fudorcs : curat paralyfin & fpafmum. 

Vtuntur quoquc foliis in fubfumigiis ad frigora & rigorcs pcllcndum. 

Clariffimus vir Carolus Clufius lib. i. Exoticorum cap. xx. dedit nobis iconem ramuli 
huius plants &confentit cum hoc Audorc folia hujus plants a pipcris nigri foliis parum dif- 
fcrre. Icones utriufquc plants faciuntfidem. GarziastamcnabHortodicitlongealiamefle 
plantam& nonplus habere fimilitudinis cum plantis nigri & albi pipcris quam fabam cum 
ovo : in quo tamen liquet ilium fuifle deceptum. 

Allati funt nobis ejufmodi fruftus ex India Oricntis , ligncis verubus affixi , quos ibidem 
ajuntappdlarioVv'fcW, quod nomen nonnihilalludit ad #90, Stquidem immaturos deccrpi; 
fed in illis non deprehendo tarn acrcm & vellicantem faporem 5 fieri autem poteft non efie ad- 
modum rcccntcs : qui autem attulerat dc viribus & ufunihil poterat nos docerc. 

F r v t e x (ctii Autlor nomen non ad- 
fcripfit) inftar Salicis pumils nafcitur in 
arenofis locis. Lignum & folia habet Sa- 
licis, fcdpaulumlstiora, egrcgiaviridi- 
tatc fplendentia , ncrvo prominente fe- 
cundum longitudinem , venis vcro in la- 
titudincm ordine digeftis. 

Flofculos fcrt umbcllatim congeftos 
albos,parvos , inftar Sambuci : poll quos 





proveniuntfolliculi plane compreffi, figure lit in Ico- 
ne (quam ex herbis Jlccis ab AuBoreftudiofe collects , ex- 
primi curavi) valde clegantis *, contincntes femen ro- 
tundum, nigrum, macula alba notatum. 

F r v t e x (cujus nomen Auclor non prodidh) inftar 
Salicis pumilcc, foliis Salignis, fed paulo latioribus, ner- 
vo fecundum longitudinem utioquc latere confpi- 
cuo , & venis tranfverfis exilibus :' ligno quoquc Sali- 
gno. Capitula autem habet rotunda, viridia, in longis 
pediculis, qui & juxta folia <Sc feparatim e caule cnaf- 
cuntur, 6c in iis congeftos flofculos minimos luteos. Poft flofculos proveniunt capitula ut 

in lupu- 



HistoR, Plantarvm Lib. II. 

in lupuio -> minoris olivae magnitudinc , fed dura & qme fcmen continent triangulate 
Iconem non dederat Audtot fed illam ex herbis ficcis ab ipfo colleftis delineandai & • V ' 
& defcriptionemqualeviter defun&us etat , abfolvi. An autem fit alicujus ufusdicete U i ^n 
poflum. 

Cap. XIV. 

(fuajeru. Z\(harnbu(juacu. Frutex innomimiw \ ojflter 'innomlnatm . 
Canambaya. Frutex innomimtus. Fruticefcens herba. 

/^JVa i erv Brafilienfibus. Frutex arborefcens , corticefubruffofeubrunno. Folia habet 
^-* hinc indcpofita , folida , fubrotunda , fplendentia , breviflimis pediculis innixa : nervo fe- 
cundum longitudinem poftica patte prominu- 
lo, & coftis fcxaut feptem obliquisprasdita, 
quse in minutas venulas fe fpargunt , poftica 
itidem patte ptominentes , & magis confpi- 
cuas. Flofculos fettmultos,umbellatimpofi- 
tos , quinque foliolis conftantes , pallide al- 
bis , in medio autem continet pluiima ftami- 
nula pallida , quae flava pun&ula habent. Fru- 
ftum producit magnimdine & figuta prnno- 
rum noftt atium , nigticantis ex t ubto colons 
quando matutuit : carnem habet albam, dul- 
v cis non tamen ita manifeftifapotis-& continet 
lapidem inftat pruni , cum nucleo. Edulis eft 
ftuftus. 

Nafcitur paflim fponte in filvis atidis mar i- 
timis. 

Iconem hanc cum flofculis & foliis deli- 
neandam cutavi ex hetbis ficcis ab Au&ore 
noftt o colle&is , nam ipfc nullam fecet at. 

Nhambv Gvacv Brafilienfibus ; Rici- 
ni fpecies -, frutex eft in multos ramos expan- 
fus : caudicis color ut in Iuglande. Folia fert in 
longis pediculis , qui in medio folii funt in- 
fixi , magna , in odto aut novem lacinias acu* 
minatas fcifia , per ambitum fubtiliter fertatas, 
& e centro folii per omnes lacinias nervus ten- 
dit fecundum longitudinem. Inferius elegan- 
ter funt viridia , fiiperius faturate 5 ad ta£tum 
mollia , tenera , & quae decerpta ftatim flavef 
cunt. Inramorumextremitatibus autem pro- 
veniuntfingularespediculi , in quibus alterna- 
ta feric& fpicae forma in propriis petiolis,pro- 
veniunt virides kevefque globuli quinque aut fexjuxtafe pofiti, inftaruvae, qui fe aperientes 
exhibent flofculos fubtiles , figura ut inSambuco, fed mnlto minotes, coloris exalbofunt 
fubflavefcentis, qui facile decidunt, copiofe autem congefti flint inracemumelcgantem: odo- 
re fere funt ut Sam buci (quemadmodumuniverfa planta fcr eita olet.) Poft flores fuccedunt 
corpora rotunda, viridia, cinnabriis umbelicis notata , magnitudinc avellanae , intotum hif- 
pida ut Etinaceus , quinquaginta aut fexaginta in unum raccmum congefta , qui ft udtus funt. 
Hie fru&us matutus nigricat ac fponte diffilit in tres (rariflime in quatuot) pat tes vcl capllilas, 
quarumquadibet etiam fe aperit 6c continet in fe nuccm laevem , cinerei colons & nigro cle- 
ganter maculati , figura & magnimdine piftaceorum. Niix aperta (nam folum cuticula fragi- 
li obducitutj albiftlmum in fe continet nucleum oleaginofnm , ex quo & oleum exprimttur. 
Quando fru&us nondum maturus eft fi manibus tangatut diffilit in partes cum crepitu. 

F r v T e x (cujus nomen AuBor nonprodidit) fimilis eft atborilanipabae j lignum habet cor- 
ticecinereo tedium, folia in frondes congefta , Ixtc viridia, venisut folia Ianipabse , fed lon- 
ge minora fiint , quatuot aut quinque digitos longa. Fei t florcm magnitudinc & figuta fiori 
Narcifti fimilcm , quinque foliis flavis conftantem : proveniunt autem hxc quinque folia , feu 
funt idem corpus cum fcapo cavo quinque digitos longo, per quern filum qnoddam tranfit 
ufque ad medium floris , continens duo ftaminula figura nuclei pom.i« Nafcuntur flores coll- 
ie 3 fcrtim 




78 



GeorgI MarcgravI 
m in uno ramulo juxta fe inviccm , duodccim , quindccim , viginti aut plures. Fruftus il- 
liuseftrotundus, pomimediocris magnitudine aut figura nucis juglandis fuo cortice vindi 




cinCtx , viridis , fplendens & per maturitatem nigri coloris. Coritinetque intus multa femina, 
melonum modo tranfverfim pofita : caro autem eft fpongiofa, alba & facile ex tortice poteft 
cximi ut jnglans , ac eodem modo in medio interftitio eft divifa. Omnia poma matura evacua- 
ta & inania reperiuntur. 



&)tik£zr& 






Frvtex bic[cui ah AuBore nomen 
adfcriptum non invent) in fpinse albae 
altitudinem excrefcit : cortice ligni 
viridante & raris ramis. Folia habet 
inordinate pofita, brevioribus pedi- 
culis innixa •, tres circiter digitos 
longa , fuperiori parte dilute viri- 
dia . inferior! lanuginofa & alba-, 
nervo fecundum longitudinem fu- 
perne&inferne confpicuo, &pau- 
cis coftis obliquis altematim oppo- 
fitis. Folia autem ficcata fuperna 
parte plane nigra evadunt, inferna 
incana & lanuginofa. 

In extremitatibus ramorum race- 
matim enafcuntur copiofi flofculi 
minimi , qui aperti ftellulas referunt 
quinque aut fex foliolis conftantes, 
luteolis j qui denique definunt in 
pappos . FruBum ferat necne ab Au- 
Bore nonproditur. 

Iconem autem ham delineandam 
curavi ex ramulo Jicco ah AuBore cbl- 
leBo, it acpue & nigrum ilium color em 
expreffi. 

CaNambaya Brafilienfibus . 
Frutex ligno cinereo exterius , folia 
habens crafla , fubftantia Aloes fo- 
liisfimilia , femipedemautamplius 
longa , duos digitos lata , in ambitu 
cxfe&a , figura foliorum e cera con- 
fettorum , quibus ornantur crines 
angelorum qui falutem annuntiant 
paftoribus tempore nativitatis Domini; per medium autCm folium interiuS tranfit ligneus 

ncrvus 




Histor. PlantarVm JL i b. II. 79 

ncrviisfccundumlongitudman, eftque folium virens ut Aloes & pcrorasquafibrunefcens. 

Reliqua ad hijioriam hujits plant* pertmentia ab All- 
ot ore pro Ait a. non invein, 

Fr V t ex quoque hie nafcitur [cujits -aomen An- 
cior non prodidit) pungens & mens : caule lignofo 
fubtilibus fpinulis albis munito , atque in multos ra- 
mos difperfo afTurgit. Folia fert inordinate pofita in 
pediculistresdigitoslongis5 quodlibet in tres laci- 





nias divifum , fubtilibus pilis veftitum & 
in ambitu inrequaliter exfe&um. Ta&um 
urit acpungitvehementer. Fettflofculos 
fnmlesnoribusLychnidisfilveftris a Car. Cluilo defcriptz , quinquc foliolis conftantcs , co- 
lons prorfus nivci. 

Frvticescens lrec Herba 
(cujus tamen nomen ab Auttore 
non proditur) caules habct ru- 
fefcentes , lignofos , & fragiles, 
& in figuram arbufcuhe aflur- 
git, in plurimos ramos diftribu- 
ta, in quibus bina ac binafibi 
inviccm opponuntur foliolain 
btcvibus petiolis rufefcentibus, 
unum digitum aut paulo plus 
longa,fupcrius dilute viridia,in- 
feriusnonnihil albicantiaj ner- 
vulo fecundum longitudinem 
fubtili confpicuo , venis autem 
ita exilibus ut vix confpician- 
tur.In extremitatibus ramorum 
fcx aut feptem digitorum lon- 
gitudinc proveniunt graciles 
adrriodum pediculi, fuftinentes 
elegantifllmos flofculos , quin- 
quc foliolis conftantcs , flavis 
& ad oras fanguinei coloris : in 
medio autem flofculi ftaminula 
exftant lutea & fanguineo co^- 
lore maculata. Planta Sc flos 
nullum habet odorem notabi- 
lem. FruEliw aut femen ab Au~ 
Store non defer ibitur. 




Cap. 



10 



GtoRGl MarcsrayI 



Cap. 

Frutkes tres imominati. "Trematee. Frutkes tres alii innominati. 

FR. v t e x hie (cujui nomen ah Autfore non proditur) ex radicc qnatuordecim aut quindc- 
cim digitos longa , lignofa , alba , & multis filamentis pradita: lignofus c viridi albicans 

prodit caulis in arbufculae modum , duorum 

aut trium pedum altitudine : caulis autem 

& ramuli multis funt armati fpinulis acutis. 

Alternata porro ferie adftant folia in pedicu- 

lis /efquidigitum longis , plcraque ad pedi- 

culum habentia unum aut alterum parvu- 

lum folium : folia autem vomeris fermefi- 

gura funt, fed obtufi, dilute viridia, adta- 

dum mollia & tencra , & ad ncrvum poftica 

parte , fecundum longitudinem aculeata. In 

cxtremitatc caulis & ramorum , quemad- 

modum etiamfparfim ad ipfos ramulos,pro- 

veniunt unus , duo , tres vel quatuor flofcu- 

li, ex viridi ad luteum inclinantes, &quin- 

que foliolis conftantes , & in medio flant 

quinque ftaminula ereda. Poft florem fe- 

quitnr frudus , mefpili magnitudine, rotun- 

dus , lasvis , colons e viridi albicantis , flriis 
viridibus faturatis fecundum longitudinem> 
maturus autem flavefcit 5 folliculo & pulpa 
conftans , ut uvx cripfie noftrates , faporis 
acidi grati. Frudus commeditur , 6c femina 
orbicularia , comprefla , flavefcentia in fe 
continct , figurae ferme ut lentes. 

Vide Dodoneum de malis arthiopicis. 
Annotatio, Iconem hujus plantx 
ex herbis ficcis ab Audore noftro conferva- 
tis delineandam curavimus , quare nequc 
flores neque frudus adekre potuimus. E fe- 
mine autem e Brafilia ad nos miffo anno cb Id c xxxvn r. nata fuit hece planta in Horto Bo- 
tanici noftratis D. Braband; quam & tunc a perito pidore delineandam curavi , & iconem 
fervoj crat autem plane eadem planta, quam tamen Solani fpeciem fpinofam arbitrabamur ; 
floruit & frudum protulit plane fimilem defcriptioni Audoris noftri , qui ad maturitatem 
pcrvenire non potuit , primum enim frigus plantam enecavit. Nifi autemcolor florum differ- 
ret, vidcripoteratfrutexNovx Hifpanix Hintztomatzin , quern Fr. Ximenes ita defcribit: 
. Eft frutcx agens radicem groflam & furculofam , e quaprodeunt trunci fpinofi , ulnam alti , & 
in iis folia , quodammodo fimilia fpinaulix , inferiore parte villofa & incana : fert florem pur- 
purcum cum quibufdam ftaminibus , e quibus enafciturfrudusfimilis albis cerafis. Radix 
eft amara , acuta , calida & ficca in tcrtio gradu. Cortex illius contufus & quantitate femun- 
c\x hauftus ex aqua , evacuat per inferiora quofvis humores *, eftque admirabileffemcdium 
contra febrem & difficultatem refpirandi , atque etiam hydropem. 

Frvtex (cujw nomen Autf or nonpodidit) ligno albo, medullofo, folia habens acumi- 
nata, lata , ferrata , plane hirfuta , inferne viridiora, fuperne nigricantia. Fert echinos feu 
globulos aculcatos magnitudine piforum ma jorum , fufcos , verticillatim in ramulis pofitos, 
decern, duodecim, quindecim, plures, pauciorefvefimul: pefllmifunthiglobuli itineran- 
tibus, nam ubique funt obvii in filvis ad vias, & tadi vel centum nimiero fimul capillis & vcfti- 
mentis adhscrefcunt , item jubis & caudis equorum. 

F ^. TE , X (l uem Auftornonnomtmt) aculcis oppofitis 6c in quolibet tria paria foliortim 
buxifolnsiimilium, fibiappofita habens. Flofculos fert longos, dilute ex albo purpurafccn- 
tcs , quatuor foliolis conftantes dcorfum incurvatis, albis 6c totideniftaminulis parviilis. Bac- 
casgencrat, quamlibetinproprio pediculo, ovalcs , Sambuci baccarum magnitudine, ob- 
fcurc purpureas, tingentes nigricante brunno: quxlibet continct intus lapidem parvum al- 
bum , comprcflum. 

Tre- 




H i s t o r. Pla'ntarvm Lib. II. si 

Tr km a t e Brafilicfifibus. Frutcx arborcfccns. Malo punico figura eft ilmius : comcc 

Sambucino,ligno albo , meduilam 
continents Folia obfeure viridia, 
haud magna, nimimmfefquidi^i- 
tuni longa & line pediculis ram is 
adhx'rentia , afpera , & multis venis 
conipicua. In extrcmitatc ramo- 
rum fertmultas umbcllasmagnas, 
floribus lutefccntibns, quibus non- 
nihil purpurei admixtuni, & in me- 
dio horum multa ftaminnla flavd- 
centia ut florum Hieracci , & eo- 
dem modo dcimunt in pappos : rc- 
fcrunc exa&c odorem ftyracis , uti 
& folia trita. Poft flores provenit 
in illis pappofis capitulis femen mi- 
nimum, rotundum, nigrum, multo 
minus papaverine 

Brafiliani utuntur foliis contufis 
in oculorum doloribus & rubedi- 
nc. 

Iconcm non dedcrat Audi or fed ex 
hcrbis illim ficcis accurate delinean- 
dam enravimus. 




Frvtex ( cuju-s quidem nomen AuSior non 
pyodidlt , fed banc dedlt iconem ) multis virgultis 
iex una radice afcendens , re£Hs , colore cerafi , 
breves ramulos habentibus , in quibus folia bina 
acbinafibi opponuntur, fefquidigitum circitcr 
longa, fubrotunda, keteviridia & fplendentia, 
iuperius tamen magis , non crafia ,attamcn cuni 
ftrepitu frangibilia': innituntur brevimmispedi- 





culis,ad quos ramuii enafcuntur,flofculis onu- 
fti candicantibus , co modo compofitis quo in 
Lilio convalliunr, qui funt cavi,figura: ut pileus 
Brafilienfis , fuperius in quinque crenas divifi j 
poft fedionem autemdeorfumincurvantur:in 
medio proniinet ftaminulum album,extra flok 
culum , haud craflius fllo : hoc ftamen intcrius 
ambiunt alia ftaminula minutula flavefcenria : 
semulantur odorem florum Cerafi noftratis. 

K^infiudumferat & qualem ab Auciorc no- 
Jiro nonproditur. 

Frvtex ( cujm nomen Aucior nofler non 
prodidit) arborcfcens,ramofuSj lignum habens 
aibiim, fragile Sc intus medullofum. Folia fcrt 



GeorcI MarcgravI 
tercviridia,oblonsa, acuminata, leviterferrata, altcrnatim pofita in brcvibus pcdiculis : ad 
unumqucmque autcm pcdiculum fo. 
lii, multi flofculi congcfti confpiciun 
tur, virides, fimiles fioribus Parietarirc 
herbs : Folia apparent perforata ut 
folia Hypeiici, fi Soli obvertantur. 

Iconem non dederat Auctor , quare 
UUmex herbisfacis ab ipfo collects & 
cmfervatis delineandam curavtmas, ve- 
rumftrratura foliorum hie non fatis be- 
ne expreffa eft. Elegans videturfrutex, 
drdolendum eft non plenim ab Auctore 
fuijfe defcriptum. 

F r v t e x [cujm itidem nomen An- 
ctornofter nonexprefit) ligno faligno, 
inms medullam albam continente, fo- 
liis ad myrti folia accedentibus , fed 
longe majoribus , fuperne viridibus , 
inferne ex viridi albicantibus ; & ha- 
bentibus nervum fecundum longitu- 
dinem poftica parte prominulum, fu- 
perna vix confpicuum , fine apparen- 
tibus venulis. Cortex ligni eft cinerei 
colons. 

Fcrt florcs , quos tamen ab Auctore 
noflro defer iptos non invent. Poft no- 
res proveniuntfiliqus, quatuor circi- 
tcr digitos long« , teretes , & quafi ex 
globulis compofitx, continentes fe- 
menmagnitudine ferme piforum, ex 
flavo obfeurum, unaextremitatepau- 
lum ac uminattim & rimula quadam ad latus infignitum . 

Hanc quoque Iconem ex herbis facts delineandam curavimm. 

( || Cap. XVI 

T>e Cannis equibus ft Saccharum. 

VVbje&Tacomaree Brafilienfibus , Lufitanis Alfeloa da ^uquere aut Cana d'azuque- 
re: Arundo Saccharifera. Inquinque, fex , feptem pedum altitudinemadfurgit ordina- 
ire, exceptis foliis , (quamvisviderim decern pedes longam, Stfexfupra quinquaginta jun- 
cturis conftantem , fedrarius) craflitie quatuor digitorumutplurimuni; multashabetjun&u- 
ras feu nodos , quorum quilibet circiter quatuor digitorum interftitio diftat ab altero , & quo 
magis diftant nodi , feu inter media longiora funt , eo melior judicatur arundo. Folia fupenus 
multa gerit , longa , acuminata , & paniculum norum (quando longo tempore ftetit) inftar 
Uuba , fed minorem. Color arundinis ex viridi vergit ad flavedinem : ad nodos albefcit ex 
una parte, ab altera flavefcit,quafi duo annuli unus flavus,alter albus circumdarent nodum : qui 
ipfe elevatus eft & canefcit vel etiam nigrefcit.Medulla arundinis folida,fucculenta,dulcis,alba. 
Arundo hxcrequiritpingue&humidumfolum, ideo in planis campis , quos Brafilienfes 
Ibtpeba, Lufitanir^r^fvocant, & humilibus , quos natura dedit huic terra: prope ripas flu- 
viorum grandiorum , magno proventu plantatur. Campi ciiim illi hiemali tempore maxi- 
mampartemaquisfiuviorumcooperiuntur, &perillam inundationem pinguifiunt. Planta- 
tur etiam in montibus, fed non tanto proventu, nifipinguefitfolum. In fpecie autem qui 
campi hie aptifint ad cannas plantandas dicam & ubi etiam proventus eft hujus plantar lac- 
charea? eximius. Terrx ripenfes circa fluvium Paraiba , Capijbari rairi , Caracunhaya , Java- 
poata , Pirapama, Ipoiuca, Cuin haya facile primas inter omnes tenent. 

Optimum tempus plantandi eft menfc Januario & Augufto , vel circiter. Plantatur autem 
hoc modo : In terra elaborata fulci fiuntparalleli opera ligonis •, in hos fulcos ordine rcfto po- 
nuntur arundines , ita utinitium fequentis attingat finem antccedentis , hoc fatto tale*: hx in- 
humantur. Notandum autem quod fi tempore xftivo, fcilicet Januario, vel circiter fiat planta- 

tio 




Histor. Plantarvm Lib. II. 8> 

tiotaleaehspronindiusfint inhumandacob acftumSolisneillepcnetrer: tempore hiemali fen 
Angufto vel circiter minus cooperienda: funt, ut aqua pluvialis facilius penctrarc point fie 
enim citius progerminat. 

Ad fingula autem internodia gemina fua protrudit hxc 
canna plantata , ita ut quodvis internodium det novam arum 
dinem. 

Poftquam fie progcrminavit arundo fingulis tribus vel qua- 

'tuor menfibus , pro ratione foli , ab herba luxuriante purgan- 

daeft, ne ilia plus incrementi capiat quam canna ipfaj ifqne 

labor tamdiu repetendus donee arundo in aliquam magnitu- 

dinem adoleverit. 

Spacio octo , decern vel duodecim menfium a plantatione 

arundo haecjuftamadquirit magnitudinem pro ratione foli, 

ita ut tunc apta fit ad Saccharum ex ilia conficiendum. Inter- 

( 1/ \ dum tamen ufque in alterum annum finitur , & tunc arundo 

If \ antiqua vocatur , ac interea ex hac ipfa progerminant novae 

p\ ' / I arundines , quae fecundo anno una cum veteri arundine fectae 

ad machinas deducuntur. Port; biennium fi non fecetur can- 
na utplurimum feipfam confiimendo perdit , nifi in folo ferti- 
liori, ibi enim ad triennium durare poteft. Radix tamen il- 
laefa manet. 

Arundo haecfemel plantata , feipfam continuo inftar filvas 
multiplicat , ita ut non fit opus eundem campum replanta- 
re nifipoflquadraginta aut quinquaginta annos nequetunc 
aliam ob caufam radicitus evellitur & replantatur , quam ut 
laticem meliorem exhibeat. 

Damna qua; evenire pofTunt & accidentia quae arundineta 
-deftruunt , funt incendium , praefbrtim tempore aeftivo , tunc 
enim ad radices ufque confumitur: poteft tamen ex parte 
damnum refarcirifipluvia fuccedatpoft combuftionem. Ni- 
mia quoquc inundatione tempore hyberno pcrit arundo , 
praefcrtim junior & quae nondum mediam altitudinem ac- 
quifivit. Corrumpitur etiam a vermiculo quodam , quern 
Brafilienfes vocant Guirapeacoja , Lufitani Pao degdinha , qui 
radices canna: exedit , unde perit tota canna: accidit idfre- 
quentius locis apprime paludofis. Suffocari etiam arundo ju- 
nior ab herbis luxuriantibus poteft , ideo frequentius arundi- 
neta funt runcanda. Arundo poftquam fatis adoleverit , lin- 
gular canna? propc terrain in ipfo nodo inferiori , qui latice 
facchareo caret & tantum humiditatcm aquofim in fe conti- 
net,abfcinduntur, a foliis liberantur, abfeiffa fummitatcin fa- 
fces colliguntur,ligantur fuis foliis , imponuntur carro & bo- 
bus trahunturadmolcndinum. Folia haecfuperioraarundinis feu fummitates arundinis cum 
foliis junioribus vocant Lufitani Olhos, deducunt fingulis vefperis ad circum quantum opus 
habent , ac hinc inde difpergunt , ut noftu bobus fit pro pabulo , qui circo illi includuntur, ur 
maneadlaboresfintprefto. Equi etiam commedunt has fummitates praefertimfiin medio- 
cres particulas concidantur. Tcmpus mcflis incipit Septembri, definit Februario vel Martio, 
prout agricola: plus minufve cannarum poffident. 

Machina faccharea , quam Lufitani vocant Engenho , Brafilienfes ibira babaca & Ibirapara- 
ranga, duplex eft, aqua & bobus vcrfatilis, hmcEnge nho deboys, illam Engd'agoa appellant 
Lufitani. Hodic etiam plerique loco bourn utuntur equis & quidem majori commodo , ci- 
tius enim hi machinam circumagunt. 

Machina aqua verfatilis rurfus triplex eft, vel enim aqua tangit rotam infeiius, & vocatur 
LufitanisA*/?«ro: vel offendit earn medio & vocatur Meoeopeiro, vel denique cadit defuper 
in rotam & vocatur Copeiro. Ilia plurimum, ifta minus, haec minimum aquae rcquirit. 

Ad quamvis machinam five aqua five bobus circumagatur requiritur area quinque decem- 
pedas circiter longa , tres vel paulo plus lata : huic inacdificatur ipfiim molendinum. Contigua 
huic alia area eligitur quatuor vel quinque circiter decempedas longa , duas vel tres lata pro 
scdificatione culinae , quam Cafa de caldeiras vocant Lufitani. Ex hac area poteft fumi pto 
ahenis fpacium parallelogramuium trium decemped. & femis longum , tres , quartas decern- 




~ , GeorgIMarcgravI 

ped. latum: reliquum fpaciumdifkibui debet pro formis faccharcis , ollis cincrariis <5clintrc 

aquario , ponendis& pro loco vacuo ad operarum commpditatem. 

Alia adhuc domo , qua: non longe diftet a molcndino opus eft , quam Cafa depurgar vocant, 
qua: decern vel duodecim decempedas longa ut plurimum eft , tres aut quatuor lata. Molcn- 
dinum aqua verfatile trium rotarum opera per aquam circumagitur , nimirum habet rotam 
aquariam dentatam minorcm , dentatam majorem , Lufitanis Roda d'agoa , Kodete , Bolandeira. 
Dentata major dupliccs radios habet quos ajpes & contrages vocant. Molendinum bobus ver- 
fatile rotis caret & ligna habet fuperne adfixa oblique defcendentia quibus jumenta admoven- 
tur ut circuma^ant molendinum. Conftat molendinum utrumque tribus axibus craffis , Lu- 
fita'n Eixos , fadis e duro ligno , arboris Iacapucaya. Sunt axes armati ferreis laminis craflis 
circularibus annularis Scfuperius ac inferius habent acusferreas, quibus in matricibus ferreis 
trabibus tranfverfalibus pontes vocatis , infixis circumaguntur. Suftinetur inferior trabs aliis 
duabus tranfverfalibus Chumajfciros appellatis. Prope axes in utroque latere tabula eft ex afTe- 
ribus (Tavoleira) ad cannam imponendam , qua: axibus inferitur pro expreffione. Vniverfum 
autem molendinum fuftinetur quatuor trabibus grandibus quas Virgenis da moenda nominant, 
itautlongitudoipfmsmolendini fit circiter duodecim pedum, latitudoodo. Inunoejusla- 
tere duo nigrita: adftant menfa: qui continuo cannam iruerunt axibus , qui exprimendo illam 
rapiunt fecum per anguftam intercapedinem , ita ut ab altero opus fit uno nigrita qui removeat 
cannam exfuccam , quam Baga^o vocant , qua: per duos alios nigritas foras portatur & in cer- 
to loco accumulatur : Cumuli hi poftea accenduntur , alias immenfae moles fierent, (fiquidem 
quotidie quadraginta aut quinquaginta vehes exprimantur) cinis fervit ad ftercorandos agros. 

Succus dulcis inter exprimendum exftillat in iintrem ligneum fuppofitum , quern Coche vo - 
cant , ex illo per canalem effluit in ahenum grandc paulo remotum a molendino. Super illo 
aheno tabulatum eft altum& in eo alius linter ligneus , in quern ex inferioriper urceos attra- 
hendo derivatur & demum per canalem in ipfam culinam & ahena derivatur. Latex faccha- 
reus ne unum quidem diem durare poteft, quinacefcat, ideo continua opera & expreffio & 
codio ejus fit, cum ex acido mcco nullum (accharum fieri pofiit. Et fi biduum faltem ad- 
fervetur , in acetum acerrimum degeneret. 

Primum ahenum in quod latex facchareus derivatur, Lufitanis appellatur Caldeira de mear 
defcumos , in quo coquitur lento igne femper cochlearimagno cupreo, Efcumadeiro dido, agi- 
tando & defpumando , tamdiu donee fatis defpumatus &purgatusfit: fpiima autem in lintre 
fuppofito colligitur , Tanque dido , ficut ipfa Cachaffa$ qu« infervit jumentis in potum j alias 
foras efFunditur utpote nihil nifi excrementum fucci. 

Succus hie ita defpumatus in alterum vicinum ahenum , Caldeira de mear ipfis , transfundi- 
tur, in eo denuo fortiori igne coquitur, agitatur, defpumatur & certis temporis Ipaciisali- 
quid lixivii inftillatur , quod unicum remedium eft purificandi hunc laticem ; qui ita purifica- 
tus nondum faccharum eft, fed fuccus tenuis inftar aquae, & tertio aheno, Caldeira do coar 
ipfis, immittitur, «& hinc per pannum colatur , quern Coado uro vocant : fpuma , Lufitanis Efcu- 
woinfecundo aheno detrada adfervatur in vafe adpofitoquod Coche defcumos vocant, qua: 
poftea inter mancipia diftribuitur , quae potum exinde conficiunt, quern Garapa vocant. 

Ex tertio, in quartum vel quintum ahenum tranfmittitur hie latex percolatus, ubi continuo 
agitatur cochleari magno , & interdum aliquot guttulis aqua: frigidae refrigeratur. Dein trans- 
funditur in aliud vas cupreum, quod Barola de meado vocant, hinc percolatur per pannum, per- 
colatum autem recipit vas , quod Barola de coado dicunt 5 hinc in majora ahena transferror quae 
Tachas vocant j & quidem primum vocatur Tacha de receber^ hinc in aliud quod Tacha de co7ir t 
ubi coquitur quantum fatis : ex hoc in tertium , Tacha de hater , ubi non fblum amplius coqui- 
tur , fed continuo cochleari grandi agitando fimul inaltum projicitur fuccus , ad viginti pe- 
dum etiam altitudinem , ut in ahenum recidat. Succus ita codus vocatur Agoa de Tachas , ex 
quo Garapa optima fit $ nam nil nifi faccharum eft. Demum poftquam fatis codus fucrit tranf 
fertur in Ahenum quod Baciad'effriar vocant, ibi paululum finiturrefrigerari. Ettuncpra:- 
paratus eft fuccus & aptus ut formis infundatur . Notandum autem quod inter coquendum in 
ahenis parvis , praefedus operis , quern Maefired'afucar vocant, certis intervallis aliquot gut- 
tulasoleiolivarum immittit huic fcrventi latici, eo fine ne damnum patiatur ab igne illo ve- 
hcmentiffimo qui his ahenis fubftruitur, refrigerationis caufa ; quemadmodum candem 
ob caufam , quum in ahenis grandibus adhuc fervet lixivii guttulae infparguntur. Et notatu 
dignum quod fi contrarium fieret & ahenis magnis inipargeretur oleum , parvis lixivium, 
non folum fuccus non poflet purgari , fed & totaliter inutilis fieret, ad faccharum inde confi- 
ciendum. 

Saccharum ita ad Syrupi confiftentiam rcdadrum cochleari fomfis terreis, qua: lintti ma- 
gno imponuntur circumvallatae cannaexprefla, infliriditiir, fpatula lignca femper agitando 

utlub- 



Histor. PlantauvmLib. II. §5 

ut fubfideat , & plus infundcndo ut forms plena fiant. Er notandum quod fpatula hac fiim- 
me fit neceffaria , nam nifi ita agitaretur , non coagularetiir. lta in formis rcfri^erando fc con- 
crefcit, &dehincdcportantur forma in domiim qucmvocant Cafa de purgar ', ubi afferibus 
parallcle fcamnorum figura horizontalitcr eredis & rotundis foraminibus pertufis , impo- 
nuntur. Foramen quod forma inferius haber apcritur , ut ultimo faccharum purgetur ' per ex- 
iftllationemfuccinigricantis, quern mel vocant, qui excipitur certis canaliculis & derivatur 
inlintrem grandem, quern Tavque de melvocant. Vt autem hac ultima purgatio fieri poiiit, 
fingula forma fuperius tcguntur operculo orbis menfarii figura fado exlimo gryfeo (quern 
frtrro vocant) & aqua frigidamadefado , fine quo remedio numquam albifieret faccharum. 
Non autcm aqua fola , nee limus folus id praftant , fed utraque junda : feorfim qualibet ma- 
teria corrumperct faccharum. Formarum numcrus quotidianus , nimirum quot uno die fac- 
charo impleripoffunt , eft a viginti ad feptuaginta. 

Saccharum fie fatis purgatum pradido modo , formis eximitur , quod facile fit invertendo 
formas & paululum quatiendo , fie enim integer panis ex cidit, qui coloris eft albiffimi , infe- 
rius autem ad partem ex ruffo nigricantis coloris, qua; pars abfeinditur & vocatur illud fac- 
charum mafcovado. Quamvis interdum repcriantur panes totaliter albi. Sacchari panes de- 
feruntur in tabulatum, in hunc ufum ex afferibus ftrudum, baculis pulfando contunduntur,in 
Sole faccharum ficcatur, ciftis ligncis imponitur, ligneis tudiculis bene comprimendo, & 
cifta ita ad fummum implcntur, hinc admoto operculo ferreis clavis firmantur. Quilibet 
panis Sacchari pendet a 3 o. ad 42 . libras. Cifta qualibet capit a 20. ad 3 o. arrobas quarum 
qualibet eft 3 2.1ibrar. Lufitan. feu 3 o. Hollandicarum. 

Differentia facchari fecundum bonitatem fuam quod attinet , duplicem habet caufam , vel 
terramipfamubiarundonatacft, vel prafedum facchari, cujus fcientia & fortunamultum 
valcntad exccllcntiam facchari. 

Furnum quod attinet m quo ignis ftruitur ad facchareum laticem cogendum, illeamplus 
eft , & quatuor ut plurimum oftia habet ampla per qua ligna in jiciuntur , & in eo maxima co- 
pia ligni confumitur . Dies enim nodefque ignis durare debet , quandiu molcndinum move- 
tur cannis exprimendis. 

Fit & vilior fpecies facchari , quam vocant Panelam ; & viliffima quam Rataon , dc quibus 
nihil audor obfervavit. 

Cap. XVI I. 

T)e iifdem c minis & modo faciendi Saccharum apud Hijpanos ex 

Fr. Ximene. 

Licet, inquit, ha canna non fin t propria autdomeftica Infularum Canariarum, autHif- 
paniola , multo minus Nova Hifpania , fed omnibus hifce provinciis advena & peregti- 
na, quiatamenprimorepertaefueruntinlnfulisCanariis, nonabsre vifumhicdeillisagere, 
fiquidem propofui fcribere de omnibus plantis qua ufum in Medicina habent & in hifce pro- 
vinciis reperiuntur. 

Nafcuntur ha carina locis calidis juxta planis atque editis magna Canada , in folo facun- 
do & riguo : ftudiofiflime autem colenda funt , & ter quaterve fingulis odiduis riganda: pra- 
terea diligenter farrienda & a malignis herbis repurganda. Biennio acquirunt juftam magni- 
tudinem , qua raro excedit altitudinem duarum ulnarum Hifpanicarum cum femiffe : plena 
funt intus folida pulpa , e qua faccharum eliquatur : habentque multa internodia ab ipfa radi- 
ce ad faftigium, intervallo circiter novem digitorum tranfverforum : folia funt majora & viri- 
diora quam aliamm cannarum : propaganturpertaleas earumdumaut perftolones terra ob- 
rutos : crumpentes vocantur Plant* & femel decifa erumpunt denuo , adolefcuntque fefqui 
anni fpacio in juftam altitudinem & tunc vocantur CocaiSc rurfus poft annum colligunt eas, 
qua dicuntur Rec oca : quas fervari convenit ad novam fementem faciendani; utfi forte non 
fint ita fertiles canna , uti faccharum fufficiens ex iis poffit educi , faltcm fuppetant quarto lo- 
co e quibus propagatio fiat. Moluntur porro canna machinis (vocant Ingenios) autmolendi- 
nis , quibus bini funt axes grandes fibi invicem impofiti, & poftquam bene frada & comminu- 
te fucrint , valide exprimuntur prelo ad modum torcularis. . Liquor autem emanans per ca- 
nalem defluens excipitur vafe , quod vocant Tanque & transfunditur in ahenum , vulgo Recevu 
dor, huicliquori , quern vocant Mel,, admifcent duo grandia cochlearia (Bombas ipfis) lixivii 
fortis ad hunc ufum parati; coquitur dein lento igne , donee vas illud recipiens denuo un- 
pleatur , fecundum magnitudinem aheni : turn fedulo defpumatur & mundatur ab omnibus ex- 
crementis 5 & deinceps transfunditur in alia ahena , in quibus tantifper coquitur donee perpur- 



s6 GeorgIMarcgravI 

getur , attundcndo fenfim lixivium ut fpuma fc clcvct. Liquor jam fpifiatus ad modum tnei- 
lls , transferrin in vas percolatorium donee implcatur , & ex illo rurfus in alia tria minora ahe- 
na' quxT^dicuntur, in quibus magis craffefcit , codem quo in ceteris ahenis modo : li- 
quore autem fenfim confumentc modicc augetur ignis. Hor urn au tern trium ahenorum, fo- 
lum tertium vcrfanr & ne nimis cfFcrvcfcat & liquor efmndatur, fenfim irrorant butyro aut 
olco, aliavc pinguedinc. Vbi autem juftam fpifiitudincm acquifivit , traducitur in vafa alia, 
quce dicuntur forma: ; paratoquc'primum ftrato c cannarum rccrcmcntis , vafa ilia humedant 
aqua obturantqnc corum foramina , induntque in fingula fingulas partes liquoris hujusita 
fpiffati , qui jam dicitur Melado fcapit autem poftrcmum illud vafculum ut plurimum novcm 
ejufee modi formas) agitantes cum grandi fpatula abicgna, fcnfimquc infundentes: poftero 
quoquc die fupplentes quantum confumtum fuerit. Transfcrunt deinccps formas ad locum 
purgationi deftinatum , & foraminibus iilarum apertis , perforant ipfum faccharum , finunt- 
qnelta decern aut duodecini dicbus pro tempeftatis rationc: frangunt hinc formas mallco, 
fetioque infpedant an faccharum pcrpurgatum fit : fi minus , rurfus indunt in alias formas ar- 
gilla injundas : (utilcm quippe banc cflc ad faccharum dealbandum judicio gallinarnm com- 
pcrtumajunt, qua; cum lutofis pedibus forte faccharum calcalfcnt & argilla infeciffent , de- 
prehenfum fuit partes illas ketius candicarc , quas contigcrat argilla) repetunt autem hanc ar- 
gilla: inundionem femel iter unique , raro ter, ne nimium facchari pcrdatur. Porro faccharum 
ita plene purgatum vocatur Lealado & peculiari nomine Au7ucar macho ; verumfi minus fit 
candldumappcllamr^zs^'zWo, quod fi velis, poterit perpurgari. Eft & aliud genus quod 
vocant (pumas , conficitur enim e fpumis qua: ex omnibus ahenis colliguntur & coquuntur 
mundanturquc in ahenis eomodo &ordine quern fiipra diximus : itemque aliud genus quod 
nommmt ReejpumM five pofterius faccharum, quode fpumarum fpumis fit ad eundum mo- 
dum. Eft & alia fpecies facchari , vocant Panela , quae fit adeundem modum e liquore melleo 
qui emanat ex inferiore parte formarum : hacc fpecies vilior eft ea quam nominant Reefpumam. 
Omnesha: fpecies facchari poftquampurgatae&exemtae fuerint e formis exponunturfoli& 
poftea fcrvantur ad varios ufus. 

Eft & alia fpecies mellei liquoris, Z^r^ipfis, qui emanat e formis argilla jam inunftis; 
itemque tertia qua: defcendit ex ipfispanelis. Liquor denique melleus qui canalibus adhseret 
per quos faccharum derivatur ut fupra diximus, ipfis dicitur Raedura^ e quo faciunt mel aut 
faccharum, quod vocant Refinado. Vafa & inftrumenta quorum ufus obtinuit , ha:c fere funt: 
Bombtz aut cochlearia amea , qua: capiunt decern aut duodecim fextarios , ligneis capulis apta- 
ta , his transfundunt mella ab uno vafe in alterum. 

Ejpumader*, id eft, lamina: in modum cribri perforata: , cum ligneis item manubriis , quibus 
defpumant. Remit/ones xma cochlearia qua: capiunt tres quatuorve fextarios, his lixivium af- 
fundunt faccharo jam in formis conftituto in loco purgationis. Forma funt vafa argillacea , in- 
feriori parte perforata, in quibus faccharum purgatur. Tendal eft ftratum e 'rccrcmcntis can- 
narum , in quo forma: ftatuuntur. Virandcralvgn&m rotundum ferrea cufpide armatum , quo 
fedesidonea formis pra:paratur, ne evertantur. Paralbero grandior olla juxta tachas collocata 
cui ilia fpecies mcllis infunditur quam vocant Melado, denuo in tachas refundenda. Tachas 
autem funt minora ahena , forma: triangularis , quorum poftremum habet anfam ut faccharum 
agitaripoffit. Homallo vocant furnum in quo ahena collocantur. ifr/w*/itff<?r eft cochlear cum 
manubrio fefquipalmum longo, quo faccharum indunt formis : Argilla qua perpurgatur, ipfis 
Marc ape s i eft crcta: fublutcae fpecies &nonnihilplumbofa:, quaelocis humidis&lacuftribus 
reperitur , ficcaturque ad Solem in ufus totius anni : cum vero ufus poftulat , in jiciunt illam in 
cifternamelapide&cxmentoconftrudam, aquamque affundunt, agitant vcrfantque vali- 
de grandi pala, ambabusmanibusannitentes, percolant dein percribrumamcuminvasar- 
gillaceum. Argilla quae primo illinitur rarior eft, qua: fecundo fpiflior , humore jam magis 
confumto. AccepiinProvinciaic7W<?/rfP/<*tacannas facchari fponte enafci, adolefcereque 
in arboris proceritatem (quod & fuo a:vo accidiffe narrat Plinius) c quibus aeftu folis exfudant 
qua:dam pilulae facchari. Atque hasc de modo faccharum conficiendi didafunto , quern vcte- 
rcs omninoignorarunt. Hacille. 

Cap. XVI. P 

Caraguattcyarict jftecies. Iwepeha. 

PAragvat;e Brafilienfibus , multae funt fpecies j una jam fupra lib. I. cap. 1 3. de- 
^ fcripta eft ; reliquas hue retulimus , quas Audor ita defcripfit. 
Caragvata, planta crefcens in arboribus & putridis Arborum c.uidicibus. Ex radice 

nlamen- 



Histor. Plantarvm Lit. JT *-. 

filamcntofa , fupcr caudice & ramis arborum fundata , provemunt novcm , decern , aut plura 

folia , ab uno ad qumquc pedes lon- 
ga, &crafiaut folia Nana: trcsaut 
quatuor digitos lata & cava ■ inftar 
canalis , atque in ambitu dentata 
aculeis brunnis, acutis , furllim erc- 
clis. 

In medio autem horum foliorum 
prodit caulis albicans , teres , mini- 
mum digitum craflus , duos circi- 
ter pedes longus , lignofus & me- 
dullofus , ad quern bina & bina ca- 
pitula pofita, in fummitate autem 
plerumque quinque, figura ut cina- 
ra , magnitudine nucis juglandis 
ex craflis- atque aculeatis foliolis 
conftantia 5 elegantis colons incar- 
nati. 

CaragvataGvacv (quae 
eft major Tpecies) ex fabulofa radi- 
ce , qua: magnitudine , figura & co- 
lore plane cepam aemulatur, atque 
inferius multa habet filamenta • pri- 
mo arTurgunt tria,quatuoraut quin- 
que folia crafia , fucculenta, viridia, Cava, dcin proveniunt plura, figiiram habentia trian- 

ftantque ere- 




guli acutiflimi 



£ta, in orbem adnata , otto, de- 
cern , quindecim pedum longi- 
tudinem aequantia , pedem la- 
ta , in extremitate acuminata & 
in latcribus verfus inferiora a- 
cutis denticulis rufefcentibus 
munita Ex una radice triginta 
aut quadraginta folia prodcut. 
In medio foliorum , quando 
Planta biennii aetatem habet af 
furgit caulis feu ttuncus , mpe- 
rioris tibiae humanae craflitie , 
rectus , fpongiofus feu mollis, 
hinc inde triangularibus foliis 
minoribus veftitus , altitudine 
circiter o&odecim aut viginti 
pedum , in fummitate autem 
explicat tenerum & faftigia- 
,tum truncum inftar arbons 
^cum fuis ramis ; & rami iterum 
ramulos habent ac mulra co- 
nica corpufcula pene digitum 
'longa, quae fefc aperientia flo- 
re exhibent. Conftat ille quin- 
que foliis , magnitudine floruivr 
ibabiraba ex viridi flavefcenti- 
bus , ac aliquot ftaminulis in 
medio : refer t flos figuram ftel- 
lae : brevi tempore in fummam 
altitudinem excrefcit. 

Ex foliis hujus plantae opti- 
mus pannus confici potcft , qui 
praftat bonitate panno iinco: 
exfubftantia conicorum coipufculorum , antequam inflorcs abeam , alba filamenta goflypii 




sg GeorgIMarcgravI 

xnrnla cxtrahi pofliint. Radix aut ctiam folia hujus planta: rcccntiatrita ac aqua: injcfta pifccs 

ica cxanimant ut ftatim defiiper natent & manu prehcndi poflint. 

Plantam juniorcm in mufcomcodiiifufpcnfam habui, quae nova produxit folia ad paric- 
teni. Li"iumiCara<mataguacuficcatum inftar funiculi fulfurati ardct • ex eo ignis clicipo- 

tcft duriorc ligno applicato. 

Caraguata acangl folia e terra protruditfeptem aut novcm.pcdes longa, fcfquidigitum lata, 
inftar canaiis cava , lsetc viridia & prope exortum ungues habentia miniatos , crafla , in cxtr ,- 
mitate acuminata , duorum circiter digitorum intcrvallo per ambitum aculeis munita; I me- 
dio foliorum proxinie ad terrain multi flores juxtafc inorbcm pofitiprovcniunt ex caerulco 
purpurci & in medio alba framina habentes : quilibet flos digitum longus conftat tribus foliis. 
Fruclum fcrt edulem , quinquc digitos longum. 

Annotatio. Operaprctium me fa&urum cxiftimavi fi harum plantarum defcriptio- 
ncm e Fr. Ximcne , qui illas inter Hcrbas recenfet , accerfcrem. 

Met I, inquit, qua: Mcxicanis dicitur Maguey , plures reperiuntur fpecies , quas ordine dc- 
fcribam. Prima fert folia fimilia Aloes, &c. nam de ea egimus lib. i. 

Maguey lutea , quam vocant Meco&tli, &c. eft alia (pedes , cujus folia ad oras funt lutca , <Sc 
fpina: mincres ac nigra, folia item minora fi cum prcecedentis foliis compare® tur : caulis illius 
duos cubitos eft alms & digitum craffus&rofliis; flos cyanens vergens ad rubedinem , qui 
entfeiturefaftigio caulis: radix eft furculofa. Nafcitur locis planis in campeftribus Mexico, 
quovis tempore , licet ceftatctantumfloreat: propagatur e furculis'qui prodcuntjuxta cau- 
lem. Decocrum trium aut quatuor foliorum , cum totidem filiquis chiles , blande expellit pec 
fedes, & urinam, omnimodos humorcs crafibs & frigidos : Medici barbarifolcnt idem exhibe- 
rcpuerperis aliquot dicbuspoftpart'um, ad corroborandum & novum vigorem addendum. 
Vinum e foliis medio aflis expreflum , prodeft afthmaticis , utiferunt. Planta qualitate eft fri- 

gida&lubrica. 

Tertia fpecies Metl eftvalde parva & admodumfpinofa&obfcuriflimevircnsj ejus folia 
mandueanturafla , funtque longe gratiora palato quam camera 5 Barbari vocant Mexcalmetl. 
Nafcitur maxima copia in montanis Tepuftlan. Mcxocotlhxc quoque fpinofa planta ad fpecies 
-Maguey eft referenda , quae fcrt fru&um ex acido dulcem , fimilem prunis (unde illi nomenin- 
ditum) rotundum & quodammodo parem fru&ui quern in America vocant Pinnam, aliquan- 
do& major eft, planus fuccicdulis&gratifaporis: folia illius funt fimilia Maguey aut aliquq 
modo plantar qua: ten pinnam , fpinofa , ruffa & 
qualimarcida: caulis probe rotundas & craflus: 
r.idix crafla & flbrofa: pruna funt Candida, fi- 
milia glandibus, e candido vergentia ad rube* 
dincm , telis aut tunicis quibufdam cooperta, 
fub quibus latet caro , ut diximus , acido-dulcis, 
fopoi'Qpmnamm , plena femine rotundo&du- 
ro : quod primo album , mox nigrefcit. Nafci- 
tur locis pctrofis regionum calidarum , uti Te- 
pea pulco. Eft frigida & ficca : fru&us contufus 
& ore circumgeftatus , curat fiffuras e calore 
natas. 

Nequametl quafi dicas plantam qua: bibit mel, 
cft/pecies Maguey, rcliquis fui generis plantis 
fimilis forma & qualitatibus , peregrina & rara: 
producit autem folia panlo crafllora digito 
tranfvcrfo , ad oras afpera ufquc ad mucronem 
qui acutiflimus: caulis illius a:quat brachii hu- 
mani crafliticm , cujus faftigium occupatfru- 
ttusoblongusfiguraexigui pyriqui& caulem 
ambit per omncs partes. Nafcitur in regionibus 
calidis. 

Annotatio. Non dubito quin haec fit 
ilia planta , quam in Hiftoria noftra America: 
defcrlpfi lib. xvii. cap. vn. Cujus ibidem dedi- 
mus Iconem/quam accepcramus ab Amico 
reduce ex infular^o. Affirmabat autem illc 
hanc plantam femeftri fpacio caulem cmittcre interdum triginta palmos altum , in cujus fum- 
mi tate nafcuntur fruftus ,figura pyris haud diflimilesjajunt folia illius viccm faponis quam opti- 
mecxplerc. Iconem hie addo. Repc- 




Histor. Plantar'vm Lib tt 

Rcpcriuntiir (inquitFr. Ximcncs) &plurcsfpccics>l//»e*^,QUimtvin^ • o 
diffcrentias rcccnicbimus , nam ca?tera tarn forma quam qualitatibus convcn" « nonilUUas 
dcntibus. Primam vocant Mexoxoclli aut Maguey viridem 5 fccundam a cinerco* ^T priC T C(> 
mctl: tcrtiam guammetl feu Maguey montenfem , caule oblongo & craflb radtefU ^ ~ 
cistern rcliquisfimilcm : quattam Huu^it^ilmetl cum longis aculcis & rubicundis -* r ■?*' 
bus cjufdem colons rqumtam Tepeametlwt Maguey r^^.v» pncccdcnti penc nnXn!" 
fextam A«»«r/ aut Maguey cannamm , enjus radix Candida eft & fpinis roffic ■ fcptimam vo 
cant Maguey mgram a colore, licet fpina& radices emgro vcrgant ad fulvimi: odWam xl 

^rt/autMagueypilofam.cujusfpinae&radiccsfuntrabicunda:: atquchese eft omniumra 
nfiima. 

Tepemtxcttlikxi Maguey montana, cadem eft forma cum Maguey, nifi quod fpim iUlus 
funtminores&tcncnorcs. Rcftituit hicc planta movendi facultatem membris conv urns aut 
aliquoddernmcntum nervorum paflis. Nafriturlocispetrofis&moiitanis rcnonum caiida 

rumutTcpuztlan. . ° 

Tlacatoctl alia fpecics Maguey lutcie , hiec accepit nomen a magmtudinc , cetera rcliqivs 
fpecfcbusfimilis, tarn forma quam qualitatibus 5 particularitcr tamen rcftituit vires' & vio- 
rcm faeminis debilitatis, & iis, qui vano metu terrcntur : aut quae fyncopen patiuntur 

Teometlizw. Maguey divina $ inter fpecics Maguey haec quoque planta recenfetur quam 
vocant Teometl^ cft,Dci Magu#',caatera pnecedentibus hand diffimilis forma & facultatibus- 
radicclonga& fibrofa, fpinis fnbtilibus , foliis bipalmaribus. Succus illiiis hauftus aut foras 
applicatnsfanatfcbricitantes. Nafcitur in regionibus calidis & frigidis , locis cditis & phnis 

PatiGvc Maguey leniffima {pan cnimfonattcnucm&fubtilem) vaidefimilis eft Maguey 
verum folia illius funt anguftiora , minora , tcnuiora, & maximam partem vergunt ad purpu- 
rcumcolorcm: radix eft grofla& fibrofa*: eft fpecics plants e qua P/A* cximinTr , nam ex hac 
tenuiflmia & degantiflima fiuntfila , quis fceminae Mexican* maximi faciunt & ad varia ope- 
ra ufurpant. £hjet^alkhtli , quam alii vocant Metlpita aut Maguey depita , omnino videtnr re- 
ferenda ad fpecics Maguey , licet in proceritatcm arboris adolefcat. Radix illius cftcrafla& 
fibrofa , fcnfimquc attcnuatur. Polia funt fpinofa fimilia Maguey. Vtuntur hac planta indite - 
nae ad cadem omnia, quis Maguey, nifi quod pannus e filis hujustcxtusfubtilior & majoris 
prctii. Nafciturin regionibus fervidisuti A^iuchula. 

XohmetU id eft, Maguey cervi , eft alia fpe- 
cics Maguey , qua; agit radiccm munitam 
tribusvelutiorbiculis conjuh&is, cum qui- 
bufdam fibris miniatis •, e qnibus faliunt fo- 
lia.raris & rubris fpinis a media parte ad acu- 
men obfita. Succus e foliis "xpreflus quan- 
titate decern unciarum , lenit dolorcs to- 
tius corporis , priefertim jun&uraruni; re- 
ftaurat & rcftituit movendi facultatem ; vc- 
rum neceftc eft corpus diligenter teg;i & mn- 
niri dum haac potio ufurpatur. Nafcitur in 
Huexocingo juxta fontes & fcaturigines a- 
quarum. 

Ivr£peba Brafilienfibus 5 planta fruti- 
cefcens • qua: in quatuor , quinque aut fcx 
pedum altitudinem afiiirgit; caule lignofo, 
eoque ut & ramis alba lanugine vcftitis , nee 
non raris hinc & inde fpinis. Polia fuo quod- 
libet pediculo, rotundo, tercti, craflb & hir- 
futoinfident, ipithamie longitndine , infer- 
na parte lanuginofum inftar foliorum Iaco- 
beae aut Elcny , fuperna viride : funtque pra.'- 
terea laciniata & quafi e feptem triangulis 
compofita. In fummitate ramulorum fert 
flofculos umbellatfm quad congeftos, la&ci 
colons cum pauco caeruleo mixti , quicxa- 

cte quinquangularem ftcllam repraefentant , conftantque unico folio in tot trian<mla effigiato 

& quafi divifo 5 in medio autem quafi quinque ftammula ftant ere&a. 

Polia Jurepebae quie nullos habentaculeos ad ulcera crurum fananda vulgo ufurpantur. Eft 

& altera Iwepebti brava, id eft,fdveftri$ , de qux alibi dicium reperies . 

M Geor- 





GeorgI Mar.cgr.avI 

HISTORIC PLANTARVM 

LIBER.TERTIVS. 
Qui ag.it de Arboribus. 

C A P V T PrIMVM. 

<t$roeira, Jtnbaiba. lanipaba. 

Roe i ra Lufitanis, Lentifcns Latinis. Arbor foliis Ibatjiraba, fedpaulo 
minoribus. Rami multos ramalos , circitcr duos digitos longos habent , &t 
in iis quinque aut feptcm folia, bina & bina oppofita , & quintum aut fcpti- 
mtimin extremitatc : ad cujufiibet autcm ramuli exortum , brevior eftra- 
mulus circiterfefquidigitum longus , plenus flofciiiis minimis , conftantibus 
quinque foliolis acutis , ex aibo f iibluteis. Flores hos fequitur fru&us, nimi- 
rumquafi uva, baccis plena, magnitudine piperis , initio quidem viridibus, 

per maturitatcm autem rubris : fedrubedo ilia in folo cortice tenui, quiiponte feabfolvit & 

decidit grano excidente : granum autcm quod ' 

pellicula continetur, rotundum& compreffum 

ac olpaginofum , odoris jucundi inftar funiculi 

rcceritis triti , & in fe nucleum parvum lenta cu- 

ticula tcdum continens. 
Folia rcccntia trita refinofum fpirant oddrcm, 

sratiorem tercbinthina. 



Baccae maturefcunt menfe Julio. Convenit 
cum Molle five Lentifco PeruvianaCar. Clufii. 
Anno tati o. 

Fr.Ximenes. Molle Arbor eftgrandis, pulchra 
& ramofa : rami illius funt colons viridis vergen- 
tis ad purpureum j folia olese foliis fimilia , fed 
anguftiora & tcneriora j ferrataqne , ad utrum- 
que ramuli latus velut per ordinem di/pofita. 

Flores eleganter candidi & racematim pen- 
duli , qui quantocius convertnntur in fru&us. 
fimiles oxyacanthae acinis , fed panlo majores &z 
ubi maturnerint clare rubentes : caro illorum 
dulcis cum quadam acrimonia , nucleus admo- 
dum durus & ofieus. Folia & fru&us redolent 
lcntifcLim & illius gummi , obtinentque fapo- 
remquiadfamiculum accedit; qnare forte qni- 
bufdamLentifcifpeciesvidebitur, fed eft arbor 
fui generis. Silveftris eft arbor , licet jam dudnm 
a multis in hortis colatur. facillime enim propa- 
gatur five e femine five ftolonibus & in quocun- 
quefolo. Exudatccrtamlachrymam, qua: non 
minus quam truncus & folia , redolet Lentifcum. Saporis acris & fuavis cum quadam amari- 
tudine & adftringendi facilitate: calida eft & ficcapene in tertio gradmnucleus corroborat ce- 
rebrum & ventriculum, adftringit alvum : ut quidam autumant, lachryma pratfat ufum Terc- 
binthina: ; & fru&us Cardamomi : movct urinam , difcutit flatus , ficcat huraorcs iiipcrfluos. 

Folia 




HisToit. Plantarvm Lib. t t t 

All. gl 

Folia mafticata fiabiliunt gingivas 6c dcntcs : fanant vulncra j idem poflunt& ft actus HmIU 
Ramulum quern fupra damus cxprimcndum cnraverat Clar. V. Car. Clufius qui vidcnd n 
Curis pofterioribus & alibi. Meminit & hujus arboris Petrus de Cieca. Toto, inquit hoc 
tradu confpiciuntur magna! & parvac arbores, quas Incoke appellant Motte h folia habent m£ 
nuta, odore funiculi , corticcadeo commendato, ut ejus decodo crarum dolores 6c infla- 
tionesfumma cum militate foveantur: ex ramulis fiunt dentifcalpia utiliffima- Ex hujusVm- 
du decodo in aqua, pro codura: modo, fit aut vinum five potio admodumbona, autmel, 
aut acctum : tantoquc in pretio funt hx arbores apud Americanos , ut qnibufdam locis eas fuis 
idolis confccrent. Adduntnonnulli (inquit Clufius) ejus arboris foliornm decodum dolori- 
bus e frigida caufa ortis anxilio effe : iftins vero gummi, quod manna: modo candidum eft, 
lade difiblutum , oculorum caliginem abftergere. 

Audiamus & Garcilajfum : Arbor Mulli , inquit , fponte nafcitur in campis , dat frudus in 
racemis longis & anguftis , qui funt grannla quaedam rotunda : folia funt minuta & fcmpcr vi- 
ridia: granLmimaturamhabctinfupcrfideparum. admodum carnis ', fuavis & palato .grata:, 
reliquumamaricategrcgie. Conficiunt ex iis potionem confricando blande inter manusin 
aqua calida , donee dulcor omnis defricetur ; cavendum cnim ab amaro quod potum corrum- 
pit. Percolanthancaquam, fervantqne aliquot dies donee feces fubfidcant: potus eft limpi- 
dus, gratiffimus atque adeo falubris , prefertimillisquiaffedibusreiuimaut vefice laborant- 
maxime fi potus Maizy adjiciatur . Aqua eadem plenius coda veditur in optimum mel : & fo- 
li expofita i additis nefcio quibus rebus , in przeftans acetum. 

A m b A i b A Brafilienfibns : Arbor hacC 
elegantem nancifcitur altitudinem & fere 
redam, utplurimum & fine ramis; qua> 
dam & ramos habent , fed in fummitate 
tantum. Cortex exterior fimilis ficui, con- 
ftans primo cortice tenui , cinereo 6c fub 
eo , craffo , lento ac viridi : lignum ejus 
album inftar Betular , verum molle 6c quod 
facile poteft fcindi. Caudex mediocris craf 
fitiei , 6c totns intus cavus a radice ad fiim- 
mum ufque , 6c cavitas ilia per interftitia fe- 
midigiti ubique diflinda eft tranfvcrfali 
membrana, in cujus medio foramen rotun- 
dum, magnitudine pifi. Inhaccavitaterc- 
periuntur femper formica: rubra: , ipia co- 
lons eft hepatici. Verfus fummitatem folia 
circumpofita ut in Mamocira , qnodlibet 
innitens fuo pediculo fatis craffo , unam, 
duos 6c plures pedes longo , exterins rnffo, 
interius fpongiofo : ipfum folium latum, 
rotundum , magnitudine integrifolii char- 
ts expanfi , aut etiam majus , in novem aut 
decern lacinias fednm , quarum centroin- 
nxus pediculus , a quo per fingulas lacinias 
nervus ruffiis tendit per longitudinem & 
venae cminentcs per obliquum : fiiperius 
funt faturatc viridia 6c inferius cincrea 6c vi- 
dentur colorem in toto habere , qualem 
fanguis cum aqua mixtus , hifpida ut folia 
ficus : in cxtremitatc laciniarum linea cinc- 
rea funt fimbriata. In fummitate arboris ca- 
vitas continetmedullam albam , fucculen- 
tam & pingucm , qua Nigritas vulncra fua 
feliciter curant, ut&foliis junioribus, 6ccertefignaturahocmonftrat. 

Incrementumautemfumit arbor hoc modo: in fummitate arboris exiftit theca oblonga, 
foliacca , incana , qu^ continet in fe unum folium , 6c duos , trcs vel quatuor minores thecas. 
Exteriore theca fe aperiente arbor folio augetur 6c fenfimnt altior , folium autem hoc in theca 
adhuc abfeonditum , orbis menfalis amplitudinem habet , cum theca natura fua aperitur 5 
egregiecomplicatumreconditumjacet, 6cquodjucundiffimum fpedaculum, novum jllud 
folium plane incanum eft inferius ac dilute viridc , fuperius plane rubrum ut aluta prutenica 6c 

M z eom °- 




GeorgI MarcgravI 
comodofplcndcns. In centro autem folii , ubipcdiculusinfcritur, in fupcriori fuperficie feu 
ftclla rubra, e viridi fubflava confpicitur , nimirumquafi centrum omnium nervorum dilute 
virentium & fubflavefecntium , qui per omncs lacinias fccundiun longitudincm extenduntur 
Exteriorcthecaapcrtarcliquaminorcsfucccffivcfeapcriunt&fimilia folia exhibent. Flores 
prodeunt hoc modo : in brevi pediculo , ex caudicc fupcriori , ubi folia ftant , enafcuntur qua- 
tuorautquinquc, juxtafependentia, farciminum inftar, cylindracea corpora, fex, feptem 
aut novcm digitos longa , pollicem humanum crafla , intus cava , & conftantia goflypio , mol- 
lia exterius autem acinis brunni coloris ut flores filiginis noftratis •, his decidentibus acini illi 
au^entur, ac fiunt coloris (quern Auttor non appofuit) dentibus detrahuntur , ac commedun- 
tar Citoadmodumhxarboresineximiamaltitudinemafccndunt. Plantavi feu tranfplantavi 
unaminhortummeum, vix femipedem longam ac tenellam menfe Augufto anni 1639- & 
annuo fpacio excrevit in decern pedum altitudinem & cranltiem novem digitorum. 

Ignemfinepyrite&chalybeitaeliciuntBrafilienfes: fruftum ligni autpotiusradicishujus 
arboris fumunt exficcatum , in eo faciunt foraminulum , huic immittunt bacillum faftigatnm 
exduroaliquoligno&quafi terebrando circumagunt , pedibus fruftum illud immotum te- 
ncntes , ac applicantes folia ficca arborum feu golfypium, fie eliciunt ignem prout libet& 
ubique focum pofllint ftruere. > 

4mbaitwga fpecics Ambaibx , arbor eodem modo crefcens, & fimilia habens folia, mil 
quod fupcrius faturate , inferius dilute viridia funt : non fert fruftum. 

I a n 1 p A b a Brafilienfibus , feu ut 1 " 
Lufitani efferunt Ienipapo : figura 
convenitFagOj corticem habctgry- 
feum feu canum j lignum fragile & 
medullofum : Rami frondibus vcftiti 
oblongis lingua bubulx figura , fed in 
utraque parte faftigiata , fex , feptem, 
ofto , aut novem juxta fe difpofita, 
unum aut etiam fefquipedem lon- 
ga , fuperius fplendcntia ac dilute vi- 
rentia, inferius faturatius & non fplen- 
dentia.Florem fert Narcifli semulum, 
ejufdem magnitudinis, quinque foliis 
conftantem , deorfum inclinatis , al- 
bis , interius unguibus flavis : in me- 
dio ftamen cramufculum flavum & 
inter fingula bina folia corniculum 
pallidum ex medio floris prodiens , 
deorfum incurvatum •, odorem Ca- 
ryophylli Carthufianorum ex parte 
aemulatur. 

Floret Martio & Aprili. 

Fruftus eft magnitudine mali au- 
rantii aut etiam major,rotundus, cor- 
tice lento , cinereo , fub quoprimum 
continet carnem folidam , lentam, 
fucculentam , navefcentem , faporis 
acidi & refrigerantis , vinofo-acidi, 
gratiodoris, ex qua vinum exprimi- 
tur : in medio cavitas eft repletafemi- 
nibus , quae molliori pulpa funt cir- 
cumdata ejufdem faporis-.feminis gra- 
nacomprena, fuborbiculariafereutinMangaba, quae una comeduntur. Immaturus fruftus 
concifus & cuti afFricatus tingit colore ex nigro fubcaerulefcenti , qui nullo modo ablui poteft, 
fed poft ofto aut novem dies fponte cvanefcit. Lignum feu ramus decerptus eodem modo tin- 
git. Nafcitur pafllm in filveftribus locis , ad flumen S. Francifci haud longe a fluvio Mboacica, 
ubi maximum fruftum fert nee ufquam meliores reperiuntur. 

Annotatio. Hsec Arbor in Nova Hifpania appellatut Xahuali; de qua ita Fr. Ximc- 
nes. Xahuali pulcherrima eft arbor , ecujusligno elegantes haftas, longas juxta & robuftas 
folent facere : folia fert fimilia fraxineis: materies iilius eft gravis, pardi coloris vcrgentis ad 
fulvum: edit fruftum fimilem capitello Papaveris , abfque corona tamen: qucm maturum 

non- 




A 



Histor. PlaNtarVm Lib. ITT 
nonruillimanducant. Amcricani autem cxprimunt ex illo aquam, qua crura 5c quandoquc 
totum corpus abluunt, quando praelaflitudinecaro flacccfcit, ad corroborandum illam & 
uniendam: nam propria illius vis eft adftringere atque rcftringere , atque adeo nigro colore 
tingcre : Cutis cnim quae abluta fucrit ifto liquorc ienfim tingitur nigro colore , quinonnullis 
poll: quindecim dies fponte evanefcit j ungues autem nunquam colorem mutant nifi cum ipft 
mutantur. Barbariinrymporiisruis&cumadbellumgerendum domo proficilcuntur , folent 
fehocliquoreinncereuttcrribilioreshoftibusvideantur. Fit interdum & fraus mulieribus , fi 
liquor hie cum aqua rofacca aut alia mifceatur , qua faciem abluunt 5 & fruftra adliibentur re* 
media, quum mora quindecim dicrum fit toleranda. Vide quae diximus in America defcri- 
ptionelib. i. cap.xi. deXaguaarborecxOviedo. 

Cat. II. 

(zAraticu Jftecies. Acaiaiba. 

Rat rev Brafilicnfibus : Arbor triplex eft , Aratku ponhe , Ardtkupana^ Aratku apt % 
datur etiam Aratku do mato, id eft, filveftris. 

K^iratku ponhe , Arbor eft, caudi- 
cis & ramorum figura ac colore cor- 
ticis ut malus Aurantia* fed foliis, 
flore & fru&u difFerens. Folia habet 
circiter femipedem longa , altcrnatim 
oppofita , elcgantia , fuperius fatura- 
te viridia , crafia & ad tactum folida, 
pene duos digitos lata, linguae huma- 
naefigura, &incxtrcmitate acumina- 
ta. Hinc hide flos provenit magnus, 
egregius , magnitudine fuperans flo- 
rem Fritillariae , totus flavus , exterius 
compofkus e tribus foliis cordifor- 
mibus , fefquidigitum longis , Sccrafc 
lis inftar corticis aurantii mali, ercctis, 
quae in fui medio continent alia tria 
minora & dimidiae craflitiei , quorum 
quodlibet femiglobum excavatum re* 
fert , tria autem haec ita compofita & 
extremitatibus fibi impofita funt , ut 
globtim integrum interius cavum , & 
magnitudine Iuglandis referant : glo- 
bus hie in cavitate fua ftamen habet 
globofum, magnitudine avellanae, lu- 
teum , & in ftamine apicem parvulum 
rotundum : funt autem & ftamen 6c 
apex tuberculis exiguis luteis praedita, 
quae videntur ut pori in cute hominis 
algentis. 

Flos , dico, totus flavus, odoris ftia- 

vis fed naufeabundi. Floret potifli- 

mum menfibus Septembri,Octobri & 

Novembri. Flos deciduus , fingulis cnim diebus multi fe apcriunt , & poft aliquot horas 

fponte decidunt, ftrepitum ex citantcs inter cadendum, quafi aliquis baculo fenret arborcm, 

gravis enim eft flos & grandis. Florem fequitur frudus qui maturatur praefertim Decembri 6c 

Non eft autem edulisnifi fponte decidat, tunc enim inftar pultis eft mollis; eft autem (fi- 
gure turbinate , quatuorautquinque digitos longus, ubipediculo adhxfit feptem autocto 
digitos craflus in ambitu : externe coloris eft ex albo&viridi mixti, vel plane pallidc virens. 
Stvidetur quafi cutis efquamis compofita eflet, ita enim lineis viridibtis pallidevirentesfqua- 
ms delineate funt &auxlibetharumfquamarum habet tuberculum in medio exiguum •, ru.- 
cum , ita ut nucem pineam fere reprsfentet. Mollis eft dum fponte decidit , ita ut inftar calei 
vctcrisputrididigitisdccorticaripoflit. Continet carnem five pulpam fubflavam qu* quau 

M 3 ex "' 




94 GedrgIMarcgravI 

ex pyramidibus vidctur compofita , filamentis quibufdam intermixta &c multis nuclcis fcufc- 
miiiibus. Pulpaodorcnonmalcrcfcrtmaffampanisfcrmcntatam, cuialiquid mcllis admix- 
turn: faporis ex dulci fubacidi & fubacris eft , mihiingrati, fed odor grams. Eo loco ubipc- 
diculoinfcdit frudus , durioris carnis corpus , fuppofitorii figura, in fc continet , quod feor- 
fim cxtrahi poteft , quod comeditur & pro lautiflima buccclla offertur principalibri in menfa. 
Scmina frudus funt ovalis figura: , comprefia , magnitudine fabac , glabra ac dura, colorisfla- 
vefcentis fplcndcntis : quodlibct pellicula alba obdudum ; intus eft nucleus albus dura: fub- 
ftantia: , faporc non male refcrens radiccm Hclcny , ita cnim in dulci amarefcit. 

Folia Araticu communis igneadufta & cum olco apoftcmati impofitamaturarefaciunt, 
aperiunt & optime fanant. 

Annotatio. Haud male convenit cum Guanabano arbore, quam Ovicdus lib. vm. 
cap. 1 7. ita defcribit : Guanabanm proccra eft arbor & formofa , folia ejus Mcdicx mali , quam 
Limoneram vocant, vircnti: frudu pulcherrimo, mediocris Mclonis magnitudine , qui ta- 
men interdum in capitis infantis craflitudinem excrefcit. Cortex huic frudui viridis & qui ccr- 
tis quibufdam fquamisdiftindusvidetur, ut ftrobylus , lenioribus tamen, nequc ita tumenti- 
bus, quandoquidem totus cortex tenuis nequecraffior quam in pyris. Caro candidhTima , fa- 
porifque delicatiflimi , quae facile in ore inftar crcmoris ladis diflblvitur. Per ejus carnem 
fparfa funt femina magna, cucurbitarum feminibus aliquanto majora & nigricantia. Frigidus 
eft hie frudus & per aeftusutilis. Namctfiquis integrum Guanabanum devoret, nullum inde 
fentictnocumentum. Infirma eft ligni matches. Hac Oviedus. 

Araticupana , in arborem excrefcit haud grandem , ramis Araticu ponhe fimilibus , fed fo- 
lia nonnihildifferunt & longe funt minora , tres aut quatuor digitos longa, fefquidigitum la- 
ta, figura ut folia noftratis pyri. Flosejufdcm figura & totidem foliis conftans quot Araricu 
ponhe 5 fed minor eft & in totumluteus, fed omnia fex folia ad internam partem fanguinei 
funt colons, caetera in totum lutei j nimirum ungues habent fanguineos. Florem fcquitur fru- 
dus figura & confiftcntia fimilis priori , per maturitatem flavus (alias viridis) fed minor , pul- 
pam continens auream , odoris ut cafcus putridus & multos nucleos habens ex flavo albican- 
tcs, ejufdemcum priori magnitudinis. Frudus propter frigidam fuam qualitatem eft vene- 
natus. Profunde autcm radices agit haec arbor , amplas , craffiffimas , longas , ligno levi inftar 
Suberis, ex quibus clypei formantur,leves enim funt nee fagittae aut gladiorum idus penetrare 
poffunt. 

Semen Araticu ape figura & magnitudine convenit cum Ponhe femine , colore tantum dif- 
ferens •, eft enim colons obfeure brunni. 

\_Araticu do mato excrefcit ut Pana & talia fert folia. Flo res credo differre y fed nihil certi aufim 
affirmare quia Auttor hie lacunam reliquit. 

Fert frudus congeftos,oblongos, caepae junioris oblongae figura, virides,qui interius finguli 
duo habent femina amygdalae figura & magnitudine , at in una extremitatc acutiora , coloris 
coracini , fplendcntia , in quibus nucleus. 

A c a 1 a 1 b a & Acaimba Brafilicnfibus , cujus frudus Acaiti & vulgo Cajii appellatur , af- 
furgit in Fagi altitudinem & late fe fpargit multis ramis , etiam hunii ; Polia illius funt cgrcgia, 
lata, verfus pediculum faftigiata , anteriori parte rotunda , nervo & infignibus venis prxdita. 
Flofculosfertumbellatim,odo, novem, decern juxtafepofitos, &in una umbella ad cen- 
tum ufquc conjundos : cum primum erumpunt funt candidi, deinde obducuntur incarnatis 
ftriis, odoris fuaviffimi , inftar Liliiconvallium: quilibet conftat quinque foliolis anguftis, 
acuminatis , deorfum incarnatis ut in flore Aurantiae , in medio autem habet ftaminulum 
unicum cumparvo capitello. Poft florem primo prodit caftanea renis figura {cujwiconem vi- 
dere efi in defcriptione America) qua incrementum capicnte inter illam & pediculum paulatim 
excrefcit pomum oblongum , ovale aut etiam rotundum, quod maturum conftat carne fpon- 
giofa , fibrofa ac lenta & abundat fucco dulci acido adftringente : cxterius autem cutis ejus fla- 
vefcit vel partim rufefcit , vel etiam tota eft ruffa vel rubra : in quibufdam cnim arboribus fru- 
dus ruber eft &rotunduscccaeterisacidior: in quibufdam oblongus & flavus 5 in quibufdam 
rotundus & flayus : fuccus autem admodummaculatlinteamina ferrugineo colore , qui elui 
nonpoteftdonecarboresiterumfloreant. Caftanea, utdixi, renis ovilli figuram habet , te- 
da cortice cinereo , craffo & intus fpongiofo , qui olemn in fc continet acre Sc mordienns, 
ita ut cuti etiam leviter illitum ignis modourat, 6c fiquis incautus dentibus comminuat ita 
labia & linguam exurit ut magno dolore afficiantur ; nucleus quoque renis figuram habet , al- 
bus, cuticulaflavaveftitus, quaefeparanda: optime fapit toftus cc antccellit longe caftancas. 
Poffunt aliquot annis incorrupti confervari: uruntur ignc ut oleum in cortice abfumaturj hinc 
malleo contunduntur & nuclei eximuntur & comeduntur. Brafilicnfcs majoris faciunt ca- 
ftancam ad cibum quam pomum : ex porno autcm cxprimunt vinum : contundunt quippe in 

mora- 



Histor. Plantarvm L 



I B. III. 



93 



moruriolignco&pcrcolantliquorem, vcl etiam folis manibus exprimunt , finuiitquc fab 




fidere : recens hie liquor albicat inftar la&is , poft aliquot dies fit pallidior : faporis eft adftrin- 
gentis , fortis & inebrians. Repofitus veto femeftri fpacio degenerat in acetum , vinofo fapo- 
re in aceto adhuc perceptibili. Florerc incipit circa finem menfis Augufti, maxime autem flo- 
ret Septernbri , & hinc flagrantiiTimum fpirat odorem per filvas & campos. Quando multum 
pluit menfe Augufto & Septernbri , pereunt flores & pauci fru&us nafcuntur , ut fa&um anno 
cId Id cx l. Novembri & Dccembri, imo & Januario adhuc floret: Decembri 6c Januario ma- 






xima eft copia fru&uum maturorum : Pluviofis nlenfibus triftes funt hx arbores afpe&u 5 tune 
ciiim folia flava,rutila & pallida fiunt. & maximam partem decidunt,novis fubnafcentibusrqua: 
in quibufdam arboribus elegantis ex brunno ruffifunt coloris , a/pe&u grata •, hinc laetc viridia 
cvadunt. Arbor hsec vulnerata fundit gummipellucidum , confiftentia & colore plane fimile 
Optimo gummi Arabico,in cu jus locum & fubftituitur. Brafilienfes annos aetatis fuae per cafta- 
ncas Cajucomputant, fingulis annis unam recondentes. Caftaneam autem vocant Acaguacaya 
& Acajuti & Itimaboera. Ex Ligno varia fiunt , eft enim durum : ufurpatur in ftru&ura fcapha- 
rnm majorum quas chalupas vocant , ad fuftentacula ilia curva qu# bafis fcaphx funt. 

Non fingulis annis sequeeximius pro ventushuj us frudus, nam interdum ccrtx pluviac ca- 
dunt , qua: caftaneas purgant de flore & vocantur a Brafilienfibus Acajuauipracobd. 

Cap. 



S>6 



GborgI MaucgravI 



III. 



Cat 



■aa~ 



Cap. 

-opia. Mundnbiguacu ,• feu Tinhorns. Caaguacuba. Iperoba. 

CAa-o p i a Brafilicnfibus , Arbor eft haud magna j corticc e cincrco rufefecnti , ftriis 
brunnis : ligno lento } in multos ramos fe fpargens. Folia habet folida , inferius ex vindi 
quad rufefcentia , fuperins 
dilate viridia & Jplcndcntia. 
Florum illius in umbcllis' 
congeftorum exordia funt 
crlobuli brunni, magnitudine 
lentis , qui fuccedente tem- 
pore protrudunt flores,quin- 
que foliolis conftantcs , ex 
viridi flavefcentes , interius 
tomento albo vcftitos & fta- 
minibusfubtilibus luteis re- 
fertos . Floribus fuccedunt 



baccai, primo virides , ceraft 
magnitudine, rotunda:,molli 
corticc tcda:,quse diffede ex 
corticc fuo liquoris aliquid 
eleganter flavi exfudant , in- 
tra corticcm autem contine- 
turpulpa alba , conftans me- 
ris cylindris , juxta fc pofltis, 
qui inviccm adherent. In cx- 
tremitatc ramornm qui flo- 
rcs fcrunt , femper duo fo- 
lia acuminata brunni coloris 
compada funt & quafifemi- 
glutinara & haitamfeu vena- 
bulum figura refcrunt : qux 
decerpta e pediculo fnccum 
emittunt croccum. 

Floret potiilimum mcnfi- 
bus Novcmbri & Decembri: 
Ianuario & Februario matu- 
re funt baccse. Si cortex hujusarborismediusincidatur, prcfertimquandoindpitflorcre,& 
linquatur per unum atquc alterum diem, ex fudat lachrymam croceo-rubram quae coagulatur, 
initio mollis , fedfenfimindurefcit. Convenit colore & confiftcntia cum Guttajemi& pur- 
gat eodemmodo atquc diflblvitur, eft ruffioris paulo coloris, crocei fere & tingit colore 
aurco paulo faturatius : dilfolvitur in fpiritu vini. Lufitani vocant Goma Ucra. 

Mvndvbigvacv Brafdicnfibus, Pinhones Lufi- 
tanis, mihi Nux cathartica. Arbor eft in Ficus magnitu- 
dincm & figuram cxcrcfcens,ligno molli & fragili. Fo- 
lia habet circa ramos inordinate pofita, quodlibetfuo 
pediculo femipedem longo infiftens : funtquc viridia r 
ad tadum mollia, foliis Ficus aliquo modo fimilia, fed 
non ita profunde feda , verum fubrotundaSt anterius 
quafi in tres angulos dcfincntia. Lignum & folia fun- 
dunteladco aquofumfuccum. Flofculos fert copio- 
fos racematim , parvos, quinque foliis conftantcs viri- 
dibus antcrius, dcorfum incurvatis, in medio flavis fta- 
minulis, quae decangularem ftcllam refcrunt, fubdulcis 
odoris. Scquitur hosfrudus turbinate figura: feuin- 
ftar juglandis mediocris & cjufdemmagnitudinis , pri- 
mo viridis, mox flavus , ubi plcnc matur uit fufcus five 
niger ; findituc fpontc in tres partes , quamvis fex partibus conftet; in quolibet frudnfunt tres 
nuclei magnitudine nuclcorum dadylorum, in tribus concamerationibus diftincli, corticc 

nigro, 





H i s t o r. Plantarvm Lib. 1 1 1, 97 

uigro, corticis caftancae craflitie , & in extremitate font macule alba: : ipfc nucleus amvdalx 
fignra& magnitudine , albusinftar cuticulae ovi, extcrius ctiam pellicula alba obdudus°, dul- 
cis iaporis inftar amygdala: , Valide putgant tres aut quatuor nuclei comefti & quidcm nimis, 
fi pellicula interior nonfeparetur 5 ideo Temper adimendar. Arbor facile tranfplantatur : nam 
ramus decifus & terra: infixus aliam arborem progenerat ;. ideo adfepes vivas faciendas circum 
hortos ufnrpatuu , nam cito crefcunt & frudus ferunt. 

Annotatio. Ha:c Arbor in Nova Hifpania a Mexicanis vocatur guauhayehuachtti ; 
quam Fr. Ximenes ita defcribit. 

Arbor , inquit , qua: fert pincas nuccs purgatriccs , eft mediocris magnitudinis , foliis gran- 
dibus inftar Lapps , quafi rotundis & angulatis : frudus pene fimilis eft nucibus communibus, 
continenstresnucesexiguas, fuisfeptis & cavitatibus divifas, valdc fimiles pincis nucibus 
forma & medulla : verum facultatibus multum divcrfis praditx, nam fingulari virtute eva- 
cuant fuperne & inferne omnes humores , praecipuc craflbs & lentos : quarc potifiimum ufiuv 
pantur in morbis inveteratis : quinqueautfeptemnumero, & nefcio quo myfterio aut quam 
ob caufam , etiam novem : nonnihil autem ante torrenda: funt , ut lenius opcrcntur , dcinde 
frahgendx & in vino aut aqua macerandaz: funt calida: natnra & pingucs. Nafcitur arbor in 
regionibus calidis ut Tcpeapulco & alibi. Hac ille^>. 




Quum autem e Brafilia noftra accepiffem frudus integros&benematuros ,eosadvivum 
delineandos curavi uti hicexhibentur. Dedi autem operam ut integra & vivens planta hue 
transferretur , fed negligentianautaruminitinere exartiit; pervenerunttamenadmefolia& 
flofculi exflccati : folia conveniunt cum defcriptione Audoris noftri j flofculi ita contradi 
erant ut forma dignofci non poffet. Scribebat autem Amicus qui plantam mittebat : Plantain 
hanc ubi a radice duos aut tres pedes afcendcrit, nifi putationc corrigatut fe inftar fruticis 
foar^crcinramosncqucinaltumfcattollcrc: corticcm Stolonum & minorum arborumefle 
quidem viridem & glabrum ■, adultiorum vero arborum effc fcabrum & fiflum : folia confix 
fim & confertim ramis adnafci , fuperiori quidem parte intenfe , inferiore pallide virentia , 
utraque kevia & minime villofa, &quinqueutplurimumvenisdiftinda: Florem emergere e 
fummitate Stolonum , exiguum & colons herbacci, conftantemfexfoliolis & in medio ali- 
quot ftaminibus itidem virentibus . Licet autem flores confertim & interdum quadraginta aut 
quinqua^inta numero prodeant, tamen raro fupra duos aut tres frudus producerc. Radix 
cralm eft& pene inftar Bryonia: , verum lignofa & reda defcendens in terram : in adultioribus 
arboribus interdum ad quatuor 6c plurcs palmos. Porro frudus in Brafilia raro fupra tres nu- 
cleos fimulexhibent: ut mirum videri poftitin Nova Hifpania ad novem exhiberi, nifi vis 
eorum plurimum toftura ilia corrigatur. Ex omnibus autem qua: Audores hi produnt liquido 
patet cum fumma cautione exhibendum efle hoc purgansmedicamentum,& fummam eflc ha- 
bendam rationem setatis & virium illorum quibus datur. 

Caagvacviba Brafilienfibus : Arbor parva , credo caudice affiirgens , haud crafib ta- 
men & fine ramis ; fuperius autem ingentibus veftitur foliis copiofis , fefquipedemlongis , plus 
quam pedem latis , cum infignibus venis , ad taduni mollibus & hirfutis , /uperne viridioribus 
quam inferne. Flores fert parvos umbellatim congeftos , floribus Tilia: fimiles , albos , quin- 
que foliis conftantes & in medio habentcs umbelicum luteum , odorem quoque florum Tilire. 
Cortex arboris cinereus , lignum fragile. Frudus maturus eft niger , qui ab avibus comeditur. 

I perob a Brafilienfibus: Arbor cortice cinereo & pundulis albis variegato: Folia fert 
crafliufcula fete fimilia foliis Trcmute noftratis , ex viridi cinerei coloris , in quolibet pedicu- 
lo duos aut tres digitos longo, tria more phafeolorumappofita. Lignum arboris album in- 
ftar Bctuice ,' ad varia utile. 



/ 



N 



Cap. 



9 s 



GeorgI MarcgravI 



Cap. IV. 

tfapiaJcieariba cujm re/im'vocatur Idea. Ibira. Andiu Ibiariba.J\(hua. 

TA p i a Brafilienfibus : Arb6r hax in Fagi aut Quercus altitudinem aflurgit : corticc Uevi, 
cinereo- &multoshabctramos: folia autem in quolibetpcdiculotriafibi oppofita, te- 
via, fplendentia, fupernefaturatius, 
inferius dilutius virentia , quatuor 
" autfexdigitoslonga. Inextremita- 
tibus rariiorum o&odecim , vigin- 
ti , triginta aut plures pediculi funt 
cerafini, in quibus fmgulis flos con- 
ftans quatuor foliolis albis , digi- 
tum longis , quodlibethabet fuum 
petiolum, digitum fcrc longum, 
figura ferri venabuli & nervum fe- 
cundum longitudinem ac venulas 
obliquas virefcentes , ut folia alicu- 
jusarboris, & cum his alternatim 
pofita quatuor foliola breviavire- 
fcentia-, inter omnia hxc enafcun- 
tur Staminula multa fubruffa circi- 
terfefquidigitum longa: in medio 
denique horum erumpit pediculus 
duos aut femidigitum longus. Fru- 
dura fcrt rotundum , magnitudine 
mediocris pomi , qui quando ma- 
turuit flavus inftar aurantii , ac cor- 
ticem illi requalem habens : interius 
autem plenus eft lapillis duris ma- 
gnitudine feminis ceraforum , ob- 
longis, navis-, & nucleum conti- 
nentibus album. Circa lapides au- 
tem eft pulpa alba, mollis, dulcis, 
faporis ac naufeabundi odoris.Edu- 
lis eftfru&us. Lignum hu jus arbo- 
ris fragile, medulla alba Sambucina. 
Folia hujus arboris contufa excel- 
lentimmum funt remedium contra 
malum hie perfamiliare quod vocant Bichos decu , ficxterius appUcentur. 

I c i c A R i b a Brafilienfibus , 
cujusrefina vocatur Idea: Arbor 
eft alta , caudice hand ita craffb , 
cortice glabro & gryfeo. Crefcit 
fri '! ad modum Fagi. Folia fcrt in 
ramulis,duo femper fibi oppofita, 
& tertium folitarium in fine , qui- 
damramuli habent fex, bin a fibi 
oppofita, & duo in fine , interdum 
\iuovel tria paria in uno tamulo 
oppofita & Linum in fine : pyri fo- 
liis fimilia,tres digitos longa,ante- 
rius acuminata , inftar pcrgameni 
-craffa , late viridia , fplendentia , 
-nervo fecundum longitudinem & 
venis oblique difcurrentibus. In 
ramis ubi ramuli foliprum oriun- 
tur , proveniunt copiofi fiofculi , 
' racematim feu verticillatim con- 
gefti, plane parvuli,quatuor folio- 





90 



H i s t o r. Plantarvm Lib. 'III. 
-lisviridibusconftantes, ftcllulx figura: folio la autemillaviridiain ambitu alba lincola fun 
circumdata, & in medio floris funt aliquot ftaminula flavefecntia. Poftflorem feau't - f- 
clus , magnitudinc & figura olivx , colons mali granati , habens intus pulpam odoriCcrim "t 
eft lachryma arboris. Cortex quippe vulncratus una node fiindit refinam cdoratilliuV 
odoris inftar Anethi reccntiscontufi, qux poftridie colligipoteft, Lufitani vocant Almece- 
gam, id eft , Maftichen. Corticem exterior cm non incifum li manu mulccas paululum , mo x 
infignem fpargit odorem. Refina confiftentiam habet mannx , colons ex viridi palli'de fla- 
vefecntis, ac commode tra&ari manibus poteft : infignis cftadvulnera capitis & ad omnia 
quae gummiElemi ufurpatur. 

Annotatio. Eadem arbor aut vaide fimilis defcribitur a Fr. Ximenc. Huit~sjh ochitl, 
jnquit, quam alii vocant Anctl-inan, eft arbor mediocris, fimilis illi quae fcrt Liquidambar , 
truncnm habct lxvcm & tectum, exteriore parte obfeure vircntem , intcriori candidum ; fron- 
•des ferratas & acutas , fimilcs bafilico : flofculos pallidos ad oram flavefecntes •, faporc ju xta <Sc 
odorefimilcs Ar.etho&iifdcmviribus pollentes: efficacix quoquc majoris & nonnihil ad- 
ftringentcs. Nafcitnrlociscalidioribus Cuernavacx, e ramufculis tcrrx inditis , facilipropa- 
ginc. Calida eft & iicca quafi in tertio gradu : folia illius confricata & cmplaftri modo appli- 
catapelliintrigores&frigorafebrium. Corticum deco&um provoeat urinam & fudorem: 
aperit oppilationes : fanatquartanam: movet menies: corroborat cor; diflblvit tumorcs& 
apoftemata , tollit cruditates , juvat ventriculum : & vapor decocti curat modus fcorpionum. 
Ex hac arbore exfudat retina quxdam (live gummi) odorifera , divcrfa tamen ab ilia qua; ema- 
nat ex arbore in Florida nafcentc, qux fceniculum redolct atque ab Hi/pants ufurpatur fob no- 
mine Saflafras . Hxc ilk. 

Afterrurhxcrcfinae Nova Hifpania magna copia, atque etiam ad cimdem modtim cblli- 
gitur in Brafilia , jucundi odoris. 

I B i r a Brafilienfibus ; Arbor Betulx figura crcfccns , cortice fufco cV punctulis albis nota- 

to : ligno lento, & cortice tcnuif- 
fimo. In ramis ramulos alterna- 
tim pofitos habet,& liovcm folia 
itidem oppofita , ties circiter di- 
gitos longa, angufta , acuminata, 
figura foliorum Salicis , fupernc 
faturate Viridia, glabra, fplcnderi- 
tia , infernc cinerea Sc mollibus 
pilis cinercis quafi lanugine te- 
cta : qux ftantia in arbore deor- 
fum fe inclinant. Florcs fert al- 
bos , fex oblongis foiiis conftan- 
tes , odoratos , ad fingula paria 
foliorum binos. Fructus eftova- 
lis, & magnitudinc aveilanx: fa- 
poris aromatici ac acrisquiioco 
piperis in cibis ufurpatur ficca- 
tus 6c in pulverem rcdactus. Ha- 
bct cnim infignem vim aromati- 
cam , nee ita acris eft ut Pimcnta". 
Cortex arboris dctra&us loco 
Funium ufurpatur , eft cnim lem 
tiflimus. Ex codem etiam fiunt 
funiculi fuifurarii adfclopetar v, 
plodenda neccflarii. Quando cy - 
trahitur albus eft , feparato extc- 
riori fufco, & ftatim fit rufefcens 
quadrantehorx. 

Floret menfe Fcbraario. 
Annotatio. Hxc arbor 
videturefle eadem cum MaNo- 
vx Hifpanix , quam Fr. Ximencs 
ita defcribk : Ttzle huayopatli eft arbor frondibus Limonis , inferiori parte candidis & viiiofis, 
fuperioriinclinantibus ad nigrum. Fertflores candidos & nlinutos : fm&umque exiguum , ro. 
tundum , odoratiun&: acrls fap oris, quique eiindemfaporcmobtinetcum caryophillis , it* 

N t ut U^ 




•** k *^5 ! ff 



c 



I00 G EO R gI M a R'C g r avI ' 

ut illorum viccm fupplcrc , fi opus fit , portent , non folumin cibis fed & medicamentis : cor- 
tices trunci minus calcfaciunt , licet nonnihil amaricent : minimc autcm folia, licet odorc pa- 
rum difFcrant a corticibus. Cortex contufus & quantitatc duarum dragmarum hauftus fcrtur 
cfic infignc rcmcdium adverfus fanguinolentas alvi dejeftioncs. Nafcitur m collibus Hint Un- 

qo. Hxcille. 

Andira I b i a r i b a Brafilicnfibus j Angclim vulgo Lufitanis : Arbor eft cujm tamen 
caudiccm , ramos , folia & fores Auctor non defer ibit. Fru&um fertfigura juglandis , ovi gallina- 
cci ma^nitudine , & corticc-cjufmodi viridi , qui uno latere quad futuram monftrat: cortex 
diflcctus magnum nuclcum ex albo flavefcentem continct , non cdulcmfcd venenofam. 

Lignum arboris ufurpatur ad varias res faciendasinaedibus. Perse admodum pinguefcunt 
efuhujusfru&us. Iconemhujus arboris dabit D. Guilhclmus Pifo, & plura de illius facul- 

tatibus. 

N h v a Brafilicnfibus j Arbor alta , cortice gryfeo , fupcrius in multo's ramos contortos feu 
nodofos expanfa. Inramis habet ramulos alternatim oppofitos uti & folia in ramulis oppo- 
fitaacunicumincxtremitate (nimirum in quolibet duo aut tria paria foliomm & quintum 
vcl feptimum folitarium ) oblonga , fupcrnc faturate viridia , infernc dilutiora & nervo ac ve- 
nis obliquis confpicua , brevi pediculo infiftentia. Florcm producit , quern tamen Auctor non 
defignat • Fru&um fcrt globuli luforii magnitudine, rotundum, albefecntem , brevi pctiolo in- 
nitentem , cuticula pallida , came alba , faporis fubamari : intus autcm habet lapidem durum; 
oblongum, fufcefcentcm : maturus decidit, colligitur & comedimr. 

Cap. V. 

Cebipira. labotiipita. letaiba.lbaree. Ibirapitanga. Camacari. 

Taco caatinva. 

< 

Ebipira Brafilicnfibus 5 Arbor eft grandis &ramofi, qua; lignum habet durum , ad- 

fpe&u fere fimile fagino , ex 
quo rota; machin arum & curruum 
fabricantur: cortice gryfeo cum 
fhfco mixto. In ramis habet ramu- 
los alternatim fibi oppofitos, inter- 
vallo femipedis fere , in quibus al- 
ternatim vel etiam dire&c fibi op- 
ponuntur folia parva, duos digitos 
circiter longa , & duas tertias par- 
tes digiti lata , ubi latiflima , figura 
fimilia foliis Buxi , fuperne fatura- 
te viridia , & (plendcntia , infernc 
quafi cinerefecntia , nervo fecun- 
dum longitudinem, & venis minu- 
tiflimis rcliquis prxdita.Flores fert 
copiofifiimos , in quolibet ram ulo 
quindceim, viginti & plurcs , fuo 
quoflibct pediculo brevi infiden- 
tcs, magnitudine florum pomo- 
rum , autpaulo majores , quinque 
foliis conftantcs qua; prodcunt ex 
rigro calicc illiquc infident. Duo 
folia floris majora funt & propc 
ha:c otto aut novem parvula fta- 
mina alba apicibus nigricantibus. 
Floris foliis decidentibus nafcitur 
e medio filiquula , ex viridi fubfla- 
vefcens , in qua femen continetur. 
Foliola floris omnia funt corruga- 
ta ut pannus Goflypinus Lufitanus. 
Color illoru dilute caeruleus cum 
albo; fuperius floris folium prope 
calicem maculam habet rufefcentem , & e£t inodorus. 




Atbor 



T^ 





Histor. Plantarvm Lib, III. 101 

Arbor lceta quando floret, nimirum menfibus Odobri & Novembri. 
Jabot A pita Brafilicnfibus. Arbor cortice gryfeo , inaequali , ligno molli & lento : Pert 

folia pyri foliis qiiodammcdo ilmilia , 
alternatim oppofita, dilurc viuidu ; Cx in 
certis ramulis copiofos flofculos'racc- 
matim congeftos, pediculo fuo inni- 
xos , qiiinque foliolis conftantcs fiavis 
& ftaminulo craflb lutco, figara flonun 
Kcyri, & odoris fuavioris quam illi. 
Frudus quoquc provenit raccmatim: 
nimirum in quolibct pediculo bacca, 
magnitudine nuclei ccrafini , conica fe- 
re vcl quafi triangularis j cuilibctautem 
baccx, alia: dux, tres, quatuor,quinque 

infidcntlincpcdiculis , ovalcs , ejufdem 
cuminferiorcmagnitudinis, omncs colons nigri, ut myrtilli noftrates, &codcmmodotin- 
gentes , carent acinis , & funtfaporis adftringentis. Floret Dcccmbri& Januarii initio , matu. 
ratfrudum Martio & Aprili. 

} e t a i b a Brafilicnfibus , Arbor cujus & frudus ab ipfis vocatur letaU. Caudjcem , folia 

& fores non invent o ah Autfore 
noftro defcriptos : Ex icone tamen 
folia cognofcipofjunt, 

Frudumfcrt in filiquis, qua- 
tuoraut quinque digitos longis, 
duoslatis, compreflis , quodam- 
modo duris, colons faturate epa- 
tici & fplcndcntis. Frada filiqua 
feu mallco ccntufa continct in 
fe fubftantiani farinaccam , fila- 
mentofam, pallide fubincarna- 
tam, tadu mollifTimam, refcrcn- 
tem fauinam filigincam levitcy 
humedatam, quaequc pultcfce- 
reificepit, faporis alioquin fari- 
nacci& fubdulcis. Huic autem 
fubftanticc tres aut quatuor lapi- 
des , magnitudine dadylorum 
funt involuti , figure ovalis , fed 
in duobus lateribus compreffi, 
duri,g!abri, coloris caftanci: Pnl- 
pa comeditur cmda, cftqucfapo- 
ris haud contcmnendi. 

Hxc arbor dat refinam odori- 
fcrarn j quam Brafilienfcs vocant 
letica cica , Lufitani vesro Amme> 
quia fimiiis & Animx quae ex In- 
dia Occidentali affcrtur. 

Lignum ejus valde durum u- 
furpatur ad trabes xdificiorum 
atqUe axes machinamm. 

Plura de hac arborc & Refina 
dida invenies a D. Wilhclmo 
Pifbne, cui&hxclcondcbctur. 
Ibiraee Brafilicnfibus - Arbor cortice gryfeo , glabro : folia habet inordinate poilta , la- 
te viridia , fimilia foliis ccrafi noftratis acidx , fed non fcrrata. Reliqua afudAuctorern noftrum 
defderantttr } fed hanc utcunquc dcfcripfi , Americ.lib. xv,cap. 9. fub nomine Hivorae ex Joan. 
Lerio. Cortex eft, inquit, femidigitali craftltudine , faporcgratuspr^fertim re center detra- 
dus, Species Guajaci quantum acccpi a duobus Pharmacopcis qui nobifcum mare tranfie- 
rant. Eaque barbari utuntur adverfus luem vencrcam. 

iBiRAPiTANGABrafiUcnfibus, Lufitanis PaoBrafd: Arbor fatis alta, cortice fufco, 

N 3 brevi- 





-Tot GcorGtI MarcgkatI 

bicvibiisipinisarmato: ramis altcrnatim oppofitis , in quibus & ram uliitidcmoppofiti, U £i 

& folia ad eUndcm modum ; inarqua- 

lia nimirum pari a in quolibet ramulo ; 

circitcr digitum longa, figura Buxi fo - 

liisfimilia, craffiufcula, faturate viri- 

dia, fpiendentia , finepetiolisramulis 

innitcntia & quidem non cxtremitatc ^ 

quse medio folii refpondet , fed ycrfus 

alterutrum lams. Hinc inde ctiam in 

ramis prodeunt ramuli , fefquidigitum 

& amplius longi , multis floribus quafi 

in unum congeftis onufti,pediculis fe- 

midigitum longis infiftentes ; quinque 

foliolis conftantcs, quatuor vulgaritcr 

cavis &quinto repando,quodrubrum 

&in cxttcmitatefua flavum , rcliqua 

flava , duo repanda proxima ungues 

habentrubrosj in medio ftaminula fla- 

vo-pallida, apicibus flavefcentibus. O- 

dorisejufdem, at fragrantioris , cujus 

Lilinm convallium. Scquuntur flores 

filiqfte , oblongx , duomra circitcr di- 

gitorum, plane comprefis, exterius 

aculetse , obfeure fiifcae , nihil in fe 

eontinentes. Floret Decembri. Circa 

Alagoa & alibi frequens. 

Annotatio. Fr.Ximenes. Plan- 
taquam vocant Cuhuraquam, Mcxicani ^uammochitlhuit^quahuitl, Hifpani autem Erafll; 
eft frutcx fpinofus, agens radices Candidas & furcnlofas: e quibus prodeunt trunci exterius ver- 
gentes ad colorem roffum, interius faturate rubentes , concord; & pleni foliis pene figura cor- 
dis , cum multis venulis , qua; orbiculatim difcurmnt a medio foliorum ad oras. Nafcitur in 
rcgionibus frigidis, planis, atque montuofis Mechoacan : ubi & alia: dux ejus rcperiuntur fpe- 
cies, quarum unam vocant Pingttaqttam , alteram Iacuam. Eft fapore adftringenti , frigidaec 
fieca: tingnntilliusligno veuum colorem coccineum: decodum illius primo fitfulvum, cc 
mox rubrum : Et fi addas alumcn tarn elegantis coloris fit ut minium squct. Lignum eft fri- 
gidum , mitigatfebres , rcftringit & corroborat. 

Camacari Brafilienfibus : Arbor alta , caudice tamen hand craffb , plerumque recto, 
corticcgryfco: folia fert altcrnatim appofita , longa &laurinishaud abfimilia, fuperius fatu- 
rate virldia atque fplendentia , inferius dilutoria. 

Arboris hujus corticc incifo , effluit lachryma liquida , valde glutinofa , paulum rufefcens, 
nullius odoris manifefti. Vtuntur ea adverfus vermiculos pedum , illinendo. Lignum arboris 
flavefcit, & ciftx, quibus faccharum imponitur, ex illo conficiuntur. 

Pa co caatinga Brafilienfibus , Arbor , (cujus neccaudicem nee folia nee flores ab Aucfo- 
re defer iptos invent.) Frudus fert in uvam congeftos , novcm aut decern digitos longam , ma- 
gnitudine ccrafi filveftris , nigti coloris , & nucleo cerafino , adftringentis faporis ; a columbis 
avide devoratur , abhominibusnon: ufurpanturadtingendum colore cxruleo: pofliint au- 
tem bacca: fiecari & diu confervari. 

Annotatio. VideripofTet eadem arbor cum ilia quamFr. Ximenes appellat Guayaba- 
ram, &inInfulaHifpanioladiciH^wwfcribit 5 verum ambigo quia illius frudum edulem 
facit; nofterhunc ab hominibus edi negat , cumOviedus teftetur, frudin tarn grandia cfie 
offa, ut parum admodum edulis carnis habeat, fieri poteft ut frudus Paco Caatinga edulis qui- 
dcm fit non tamen appctatur ab hominibus ob caufam illam. Vide qua: in Defcript. America: 
de Guayabara diximus. 

Cap. VI.' 

<*5\darnaoeira mas &* famina. Vrucuri Iba. 

MAmaoe i ra Buafilicnfibus; vulgo Papay, cujus frudum Lufitani vocant A£mao a 
figura , quia Mammae inftar pendet in arbore : Dnac ejus reperinntur fpecies , Mas «Sc fce- 
mina. Mas ubique in filvis obvia, foemina haud ita frequens , & in hortis tantum abundat . 

Mas 




Histor. Plantarvm Lib ttt 

x l lm 103 

Mas afiurgit in altitudinem viginti & plurum pedum ; in anibitu crafllrip r\ r <-\+- j 

" j r* . u " 1Llc< - i rcitcrauorum pe- 

dum. Cortex cinereus, fatislxvic ^ 1 i- • 
1 • r ■ ' 13CV1S > & udandini 
amulus , in fummitate autem ubi folia drcum 
ftant, ahquantulum ruffus. Folia autem ubique 
erumpunt circa caudicem, fed a terra ad medic- 
tatem altitudinis ftarim abfeinduntur in juniori- 
bus, reliqua medietas ufque ad fummum foliis vc- 
ftita relinquitur. Quodlibet folium infidct fuo 
pediculo rotundo , cavo , rufefcenti , fatis crafib, 
fere direde a caudice extenfo , furfum quoque & 
deorfum vergenti, unum, duos, atque etiam duos 
,&femis pedes longo. Folium autem quafi cen- 
tre- fuo infidet pediculo, orbiculare, pedem la- 
tum , fed in fex vel feptem lacinias difledum 3 & 
quadibet lacinia iterum feptem habet incifuras , 
itaut elcganterfint difTeda & lxteviridia. Infi- 
milibus pediculis provenit & flos: talis autem ma- 
jor pediculusdifpefcitur in pluresramulos, in qui- 
busmultifloresoblongi, fuobrevi pediculo infi- 
ftentes, quinque foliis incurvatis conftantes , co- 
lons pallide flavi , quafi e cera eflent fadi 5 in me- 
dio ftatftamen pallide flavum. Flos inodorus & 
decidit , raro fuccedente frudu , nifi arbor fit 
tran/plantata & duorum aut trium annorum. Fal- 
fum porro mares non ferre frudum , uti & feemi- 
nam non ferre frudum nifi mas adftet , contra- 
rium enimmc multiplex expericntia docuit : fru- 
dus vero maris quando nafcitur pediculo illo lon- 
go pendulus eft deorfum verfus, figura fimilis fru- 
dui fceminx , fed plerumque minor & cxterius 
ftriatusquafipcpo, nimirum quinque ftriis fecundum longitudinem , & quinque minus pro- 
fundis altcrnatim pofitis , ita ut non male rcferat marfupium , quale foeminse geftant in Mifnia. 
Intcrius carnem & femina habet ut focmina , fed non ita flavam aut bonam. Jmmatuti frudus 
copiofe ladeum fuccum dc fe fundunt. Lignum arboris fragile & molle , turgetque eodem la- 
deo fucco , ingrati & accrbi faporis. 

CMamaoeira focmina fimilis mari caudice & foliis, fedutpluriniummajoribusjnequepe- 

diculi foliorum funt rufii, fed virides. Flores fert non in pe- 
diculis longis, fed ad ipfum caudicem, ubi pediculi folio- 
rum inferuntur. Flos eft magnitudine floris Gladioli , con- 
ftans quinque foliis flayis, fupra duos digitos longis, vix ter- 
tiam partem digiti latis, inftar liguke anguftis, hx'c deorfum 
retrorfum contorta , quafi e cera fada eifent - y in medio fta- 
men ovale, pallide flavum, magnitudine nuclei pruni, cui 
infidct corona egregia, flava, figure fere ut illud genus fun- 
gorum quod Zeigenbart vocant. Flos dulcemodorem fun- 
dit inftar Lilii convallium , fed non ita fortem. E medio 
cujuflibet floris nafcitur frudus 5 nee folia floris decidunc 
ante quam frudus juglandis magnitudinem habeat,manen- 
tc quoque ad tempus ftaminc floris in umbelico frudus. Frudus ita caudici adnati ad exortum 
pcdiculorum foliorum , referunt mammas , undenomen merueruntapud Lufitanos : magni- 
tudinem acquirit pyri cotonei aut vulgaris mclonis , & ejufdem figure : immaturus eft viiidis 
& incifus exfudat lac : maturus ex viridi flavus , came lutea inftar melonum , 6c cortex eodem 
modo fcparatur & frudus dividitur, qui in medio pulpa: copiofa habet grana, unus nimirum 
frudus viginti aut triginta fupra centum & plura , ovalis figura:, magnitudine coriandri , in ill- 
peuficie rugofa, fufca, nucleo intus albo : faporis funt ha?c grana ejufdem cum Nafturtio aqua- 
ticonoftratc,includunturquc pellicula teimi,fplendenti; quxdetrahendaeft , fiquisfemina 
veiitfervarc. Pulpaeadcmeft qux melonum colore & fapore, fed inferior. Frudus crudns 
edipoteft, fed utplurimumfolusautcumcarnibuscoquitur: non magni autem fitobabun- 
dantiam. Si quis frudum immaturum decerptum abfeondat in arena fub dio ftatim maturefcit 
& fit flavus. Arbor toto anno frudibus onufta cernitur , & femper etiam floret. Ex quolibet 

femine 




GeorgIMarcgravI 

fcmine annuo fpatio habctur arbor frudifera : nulla autem durat ultra quatuor annos. Signum 
nro-nofticon mortis eft , quod cacumcn ejus fponte cormmpatur illam enim corruptionem 
Jequltur totalis interims. Raro repcritur arbor habens plusquamunum aut alteram ramum, 
maxima pars caret ramis, at que itafpcciofiores funt. ■ 

Annotatio Fr . Ximenes. Papaya eft arbor mediocris , qux fert folia grandia & Iimi- 
Uafkulneis, cum quibufdam angutts -, fruftum magnum & crafliufculum, grati quidem fa- 
poris, fedn'onfatisprobinutrimenti. Efrudu antequam maturuerit falit quidam liquor uti- 
liinmus contra impetiginem: fuccus autem qui ematuro cxprimitur , mitigat dolores ven- 
tris Nafcitur in Infula Hifpaniola & regionibus calidis Novx Hifpanx , uti Cuernavaca, Tla- 
quiltenango & Yoatepec. E fruduadhuc immaturo folent conficerc confervam , qux mirifi- 
ce temperatimmodicum corporis xftum, &recreat cor: cujusreifxpe experimentum cepi 
in noftro Hofpitali Guaftepec. Hac ilk. Accepi a quodam amico qui aliquandiu vixerat in In- 
fula Tabazo ubi hxc planta frequens , ut plurimum uno anno adolefcere & frudus ferre : aflur- 
aere autem ad altitudinem quindceim & non raro viginti palmorum, craflitudine penehu- 
mana • caudiccm autem illius efle fpongiofum & molliorem , fine ramis , tantumque in fum- 
mitate foliis eflccoronatum; frudus enafci ex ipfo caudice orbiculares , fapore valde fimiles 
meloni, &intusrefertosgranulisnigris fapore finapi: credi deniqueleniteralvumlaxare 5 & 
frudum interdum pendere quindecim libras. 

VrvcvriIba Brafilienfibus: Palmxfpecies eft per omnia dadylo fimilis, exceptama- 
onitudine, & quod folia non fintfpinofa. Flos utLocam: Frudus (qui&Urucurivocatur) 
fertracematim ut Pindoba : quihbet autem habet ma'gnitudinem pruni , lutea cuticula & pul- 
paluteafilamentofaconftans pauca, dulci: intus continet lapidem durum, in quo nucleus 
candidus, edulis : quilibet frudus infidet cupula: fquamofx. Ex cortice nuclei apphcato tu- 
bulofitinftrumentumadpetifumumhauriendum. 

Exligno hujus arboris exfo & contufo (nam filamentofum plane eft) fit line alia opera fa- 
rina, quamvo cant FarwhadopaoLufitzm & Brafilienfes Urucuri-vi qua utuntur in defedu 
FarinhxdeMandioca, & eft colons rufefcentis. Rami hujus arboris feu folia ferviunt ad te- 
gendas cafas & ad vinciendum , funt enimlenta , ideoque magno ufui funt itinerantibus. Ex 
fmdu fit oleum uti e frudu Pindoba. 

In ipfa arbore nafcitur polypodium, Caraguata,qux aquam prsbet ad bibendum, vocatur a 
Brafdiehfibus Vrucatu , quam defcripfi inter Herbas. 

Cap. VII. 

Guayaba. Araca-iba. (jonandima. 

GUayaba: Belgis <S5?anaet-peemt , ob nucleos quos continet & ruborem pulps. 
Arbor in Malus figuram excrefcit &inplurimos fe diffundit ramos. Cortex illius lxvis 
eft, pallid us, inftar corticis Aceris. Folia fert bina fibi oppofita in breviffimis pediculis , qux 
prxdita funt nervo & venis parallclis lunaribus oblique difcurrentibus & valde confpicuis j ad 
tadum dura , foliis Fagi feu redius Hanenbuche noftratis quodam modo fimilia • inferius au- 
tem venx protuberant, fuperius profunda funt, & quafi rngofa apparent folia. Eft autem 
quodlibct folium fuperius pallide viride & fplendens quodammodo , inferius non fplcndens j 
duos vel trcs digitos longum , iinum vel fefquidigitum latum. In exortu porro binorum folio- 
rum, alius pediculus brevior enafcitur qui florem fert magnitudine floris Cotonei, quinque 
foliis albis confta'ntem , ac in medio multaftaminula villofa alba habentem , figura criftx pa- 
vonum. Florem fequirur frudus , magnitudine & figura pomi noftratis , oblongiufculus pau- 
lo, cortice parum rugofo ac cum maturuit ex viridi flavefcente : pulpa quafi fanguine juxta in 
albo-pallido , continetque multos lapides granatorum aut mefpilorum inftar, qui una comc- 
duntur , funt enim parvi , gratique faporis frudus. Triplicem autem habet faporem & tot di- 
verfas etiam facilitates : nam cum maturus quidem , non tamen flavefcens nee mollis , hinc fa- 
poris eft aufteriufculi , adftringentifque : quando flavus quidem eft , non tamen mollis plane , 
turn bene fapit & mediae naturae eft , imo hinc optimus tarn crudus quam codus : quando dc- 
nique plcne flavus & mollis , tunc odorem & faporem habet dulcem inftar frudus rubi Idxi , 
ac comeftus movct alvum, nee ita falubris eft fi paulo largius fumatnr , nam 6c tunc in ipfo ver- 
mes generantur & facillimc corrumpitur. Radix hujus arboris quinque aut fex ulnamm lon- 
gitudinem fxpe fuperat , cxtcrius cuticula ruffa inftar avellanx prxdita , interius tota alba , iuc~ 
culenta ac fubdulcis. Hxc in aqua coda ac pota mirifice medetur dyfentcrix. 

Hxc arbor non eft naturalis hujus terrx, fed aliunde ex America /eptentrionali & Peru 
traduda. Nam primo unica frit allata, dein aves comederunt frudus > & cum excrementis 



grana 



H i s t o it. Plantarvm Lib. III. IOS 

gratia frudus rcddidcmnt , ex quibus multac natx & in infinitum auda: arbores ut jam nullum 
plantarium inveniatur ubi non exftet. 

A n n o t a t i o. Fr. Ximenes. Xalxocotl (quam indigent Infulac HifpanioUe vocabant 
Guayabo, eft arbor grandis, & ab Hifpanis fimiliter vocatur Guajabo. Tres illius reperiuntur fpe- 
cies; deunahicnonagemus: rcliquamm prima eft foliis aurantix, fed minoribus & villofis- 
floribus candidis , frudu rotundo & pleno granulis inftar ficuum, unde illi nomen natum quod 
fonat frudum arenofum : folia funt acida, adftringentia & valde odorata, fananr fcabiem, & fo. 
lent illis uti in balneis : cortex eft frigidns & ficcus & valde aftringens } decodum illius difcutit 
inflaturas crurum & fonat plagas fiftulofas ; furditati quoque volunt mederi & ventris dolores 
tollere, propter facultates quafdam occultas qusin illo obfervantur. Frudus eftcalidus& 
ficcus,prsecipue pars ejus exterior qux folida, nam interior tenera eft & caloris moderati, redo- 
lens quodammodo cimices , nihilo tamen minus menfis infertur & a plurimis cum voluptate 
guftatur , licet non omnibus ex xquo conveniat. Sunt qui concodionem adjuvare dicant & 
ventriculum calefacere, e caufafrigida languidum. Secundafpecies fert frudus longe majores 
neque tarn male olentcs', itaque delicatiores cenfentur : folia illius funt virentia inftar Auran- 
tix. Nafcuntur locis calidis, montofis atque planis, prxcipue in Cuernavaca & toto Marchio- 
natu , ubi paflim obvix funt. E foliis utriufque fit fyrupus utiliflimus adverfus alvi fluxum , & 
tarn efficax quam rofarum ficcamm; componiturhocmodo: Sumunt foliorum fex libras & 
probe contufa macerant per nodem in duodecim qiiartillis aquae , dein ad ignem tertiam par- 
tem excoquunt&percolant, additifquefexlibris optimi facchari , eoufque coquunt donee 
confiftentiam fyrupi acquirat , de quotantum fumituc quantum opus eft pro ratione xgro- 
rum. H&cille. Ovieduslib. vm.cap. icj.hancplantamita defcribit. Eft arbor grandis, fo- 
liis aurantix , fed rarioribus ramis & magis fparfis , frondibus quoque haud ita virentibus , for- 
maque magis accedentibus ad Lauri folia , nifi quod latiora fint , crafliora, & venis magis tur- 
gidis. Dux funt fpecies, fed utraque fert frudus inftar pomorum, alios oblongos, alios car- 
ne rubra , alios Candida , omnes cortice viridi aut flavo ubi plene maturucrint : verum quia 
maturi fapore funt ingratiore & vermibus obnoxii , ut plurimum virides carpuntur : intus funt 
folidi, in quatuor partes veluti divifi , quibus & granula quxdam duriflima continentur : in fa- 

ftigio habet frudus coronam fo- 
liorum minutorum qux facile 
excidunt. Meminit & Gomara & 
Monardes apud Clufium . Ico- 
nem ab Hifpano acceptam edidi 
inHiftor. America lib. v. cap. 3. 
accepi deinde ramulum cum fo- 
liis & frudibus , verum immatu- 
ris : & deprehendi folia bene ex- 
preflaSc defcripta abOvledo: fru- 
dus autem coronas habebant,fed 
foliola jam exciderant , neq; fru- 
duum fubftantiam potui digno- 
fcere,quia erant penitus ficcati & 
contradi. 

Araca Iba Brafilienfibus: 
cujus frudus appellatur Araca- 
guac/Uy hxc arbor funilis eft Gua- 
yabo figura , cortice atque ligno: 
fed folia differunt: qua tamen ab 
AuUore nojlro defcrifta non inve- 
nt, fed ex Icone agnofci foffunt '. 
Frudum fert mediocris mali ma- 
gnitudine , rotundum , quando 
maturuit viridem , & fuperne 
umbelicum obtinentem,carnem 
habet albam, odore, fapore & 
fubftantia carni Aracamiri Ami- 
lem : in medio autem continet 
multos lapides mole piforum 
minorum , obrotundos , paulu- 
lum compreflbs , ex albo fub- 
flavos & duros ut nuclei cerafo- 
O rum, 




tc6 GeorgIMarcgravI 

rum,iiitus habcntcs nuclcum album: adherent hilapidcs carni per multa filamcnta tcnuifllma. 
Species altera cujus frudus vocatur Araca-miri fupra defcripta eft inter frutices. 
Gonandima Brafilienfibus : Alta & procera eft arbor , forbo aucupariae ex parte fimilis, 
cortice cinereo , caudice in multos ramos difperfo. Lignum illius incifum fundit defclu- 
teum fuccum , qui fponte emuit ac poftea indurefcit , ita ut inftar picis fit fragilis , nullius odo- 
ris nee ufus , quodfeiam , apud Incolas. Et quia hacc arbor ripas amnium amat , radices habct 
multas varie extra ripas fuper aquas contortc expanfas. Folia habct fibi invicem oppofita , 
ano-ufta acuminata, folida, bevia , viridia, fplendcntia : Flores fert multos umbellatim , qui ita 
proveniunt : primo elegantiflimi miniati coloris , in fingulis pediculis famrate rubentibus , fe- 
midiaitum aut plus longis enafcuntur feptemdecim , o&odecim, viginti juxta fe in una umbel- 
la rudimenta floris conftantia ex foliolis complicatis , ovalis fere figura , & magnitudine pru- 
ni filveftris , eleganter quinque lineis obfeure rubefcentibus fecundum longitudincm quafi di- 
ftin&i; hecpaulo poftfepandunt in florem quinquefolium elegantilTime rubrum, conftan- 
tern quinque foliiscavis feu femilunaribus, exterius curvatis: in medio extat ftamen faturate 
rubrum , figura plane ut Caryophyllus aromaticus, cuifuperius adhuc quinquangularis ftellula 
rubra impofita cernitur. Fruclum hujm arboris ab Auffore defcriptum non invent. 

Cap. VIII. % 

<t£ninga iba. aArariba. Mucuhaiba. Tamarind. Ivaumba. 

AN i n g a iba Brafilienfibus, arbufcula quinque aut fex pedes alta , unico tantum caudi- 
ce, corticecinereo inftar juglandis: fertfupcrius feptem, o&o, decern aut etiam plura 
folia, magna, nervo &veniscon- 
fpicuis, figura pene Sagittalis majo- 
ris 5 quae fingula infident pediculo 
fuo fiicculento & minimum digi- 
tum craflb , fefquipedem longo , & 
in medio proceffum inftar cornu 
habenti. In eadem fummitate inter 
folia enafcitur julus (qui fruclius il- 
lius eft) multis quad quadratis con- 
ftans. Comeditur tempore neceffi- 
tatis.Floremfert unicum, magnum, 
unico folio carinato conftantem, 
coloris pallide flavi; in medio au- 
tem habet ftamen craflum , flavum. 
!Fru£tum fert ovi Struthionis ma- 
gnitudine , vel etiam majorem & 
ejufdem figure. 

Exlignohujus arboris viridi at- 
que ficco faciunt Brafilienfes Ian- 
gadas, id eft , rates fuas ad fluvios 
.trajiciendos. 

Vide plura de hac incommentario 
D.Pifonis. 

Arariba Brafilienfibus: Ar- 
bor cortice cinereo , inftar Fraxini 
interius albo , qui in aqua coftus fit 
ruber & cum illo tingitur. T^ihil 
fr <eter ea de hue Arbor e ab Autlorean' 
notatum inveni. 

MVCVITAIBA& MOCITA- 

I b a Brafilienfibus , Fao Santo Lufi- 
tanis. Arbor figuram grandis quer- 
cus aut pyri filveftris habens ; corti- 
ce cinereo,glabro:folia pyri rroftra- 
tisfimilia. Flores fert, quos tamen Autfornon defcripfit. Lignum ejus ex albo fiibflavumefr, 
medium autem ex ruffo nigricat } optimum eft & duriflimum. 

In fummitate arboris hujus & fummis illius ramis nafcitur plantaaliaSpithamxlongitudi- 
ne, qux radiculis nititur in ramis, Scradicepaulocrafliori} in hac ordine reperiuntur oclo, 

novcm 




Histor. Plantarvm Lib. m 
novcm vel decern globuli flavi inftar myrobalanorum , ftriati & fuperius acum' a ' ' 
acuminc folium cxtat , fex aut feptem diginos longum, anguftum , dilute viride & Td favnm !!? 
clinans, ncrvo in medio fecundum longitudinem. 

Annotatio. Alia videtur haec Arbor a Guayacan , quam 
fimilitcr Hi fpani vocant Palo Santo, quia ilia (utferibit Fr.Xime- 
ncsj arbor eft mediae magnitudinis , trunco filveftri , macilento 
&fpinofo , foliis paulo majoribus rutae foliis : floribus caeruleis •, 
cortice cinereo , licet qui trtmcum craftiorem regit fit rubicun- 
dus: Lignum fufcum& medulla Cyanea. Cortex eft valdc ama- 
rus, unde una cum foliis creditur calidus in fecundo gradu, cum . 
manifefta ficcitate , quamvis in medulla amaritudo ilia non fen- 
tiatur. Iconemautem herbae illius quae in fiimmis illius ramis 
nafcitur, ex herbis ficcis ab Auftore collectis , delineandam cu- 
ravi. Globuli autem illiflavedinem fuamadliuc obtinent licet 
ficcifiima; interius autem continent fpongiofam fubftantiam 
cum multis filamentis quae illam permeant. Radix autem craf- 
fior e qua filamentofx radiculae oriuntur fquamofa eft. 

Tamarindi: Lufitanis Tamara azecla : Arbor in maximae 
Tiliae magnitudinem excrefcit , caudice exterius gryfeo, ligno 
albo ut Betulae & fatis lento . In multos expanditur ramos, quo- 
rum quilibet in multos, min ores dividitur, qui ramulos gerunt 





hinc inde alternatim difpofitos , tres 
aut quatuor digitos longos, in quibus 
ordinatim pofita foliola parva , paulo 
plus femi digitumlonga,minora quo- 
que , angufta , aequalis undique latitu- 
dinis,figurae cylindraceae (conveniunt 
cum foliis Securidacae verae Clufii 
Rar. Plant. Hift. pag. ccxxxvi. quo ad 
figuram/ed prope pediculos non flint 
angufta) bina autem ubiquefibi cxa- 
&eopponuntur& nullis ferepedicu- 
lis innituntur , ac ar&e fe mutuo attin- 
gunt. Inferne foliola dilute virent , fu- 
pernefaturatius: ac inferne nervo fe- 
cundum longitudine, 6c venulis tranf- 
verfis fecundum latitudinem , fed val- 
deexilibuspraedita, quae fuperne vix 
confpiciuntur. Egregiam aciditatcm 
faporcreferunt& ideo in febribusfi- 
tis exftinguendae gratia manducantur. 
F lor cm non defer ibit Audi or. 

Fru&us in extremitateramulorum 
^diculofolitanusprovenitj figuravarians: quidamenimfigura & magnitudine 
ficus exficcatae comprenus, quidam filiquae fabae majoris , quidam inftar columellae laccae qua 
literas obfignamus. Omnes cortice externo fragili , coloris mefpilorum , tenui , quando ma- 
turi funt . Pulpa plenus cortex nigricante , filamentofa, acidi faporis gratiffimi . In medio pul- 
pae in quolibet fru&u feu filiqua duo aut tres lapides amygdalorum figura aut orbiculares & 
compreffi inveniuntur coloris caftanex fplendentis: Nucleus Tamarindorum terrae com* 
mifliis annuo fpacio in arbufculam quinque pedes altam excrefcit. 
Annotatio. Garfiasab Horto apud Clufium agitde Tamarindis lib. i. cap. xxvi 1 1. 

O z M a 



loS GeorgIMa.rc*gravI 

Folia ejus dicit incifa minutim palmi magnitudine , frudus in arcus aut digiti incurvi figuram 
cfFormarij hujusimmaturi corticem virere , ficcati vcro cincreum efle, qui facile avcllitur: 
nuclcos continetfativorum Lupinorum magnitudinc , quodammodo rotundos , fed pianos, 
colore furvos, fedteves; quibus abjectis pulpx ufus eft , quae lenta & vifcida. Chriftophorus 
autem a Cofta cap .xx 1 .fcribit folia filicis foemina:(quam Hifpani Hclccho, Cantabri Ari/hra ap- 
pellant) foliisperfimilia, dilute virentia , valde elegantia 5 guftuacido, gratoquc: florcscan- 
didi,aure£ mali floribus admodum fimi- 
les forma exteriore & odore , attamen 
ononis foliis conftantcs, quorum qua- 
tuor interiora alba funt & crafliora, qua- 
tuor vero exteriora tcnuiora , & bina ex 
his eleganti nervo radiata ; e medio flore 
quatuor enafcuntur ftamina corniculo- 
rum modo inflexa , Candida & tcnuia. 

Ivavmbv Brafilienfibus: Arbor 
cortice fufco , actiincindein ramis fpi- 
nofa. Folia fert oblonga , bete viridia, 
crafliufcula, ad ta&um mollia , nervo fe- 
cundum longitudinem & aliquot venis' 
obliquis , plerumque retrorfum inclina- 
ta: ac in junioribusramulis quibufdam 
folitarie fibi oppofita , in adultioribus & 
plerifquc aliis alternatim pofita : duo vel 
tria juxta fe brevi pediculo innitentia. 
Ad pediculos foliorum nafcuntur flo£ 
culi minimi folitarii vel duo aut trcs jux- 
ta fe pofiti , quinque foliolis conftantes. 
Hos f equitur fructus , pruni noftratis fla- 
vi magnitudinc & figura , flavus quoque; 
cuticula& carneutprunum, faporis bo- 
ni , fubacidiufculi , & cui mixtus fapor 
amygdalarum amararum. Intus conti- 
nct lapidem figura baccae Lauri , durum, 
fed non ita craflum , & qui facile denti- 
busfrangitur : continens nucleumavel- 
lan# medio cris figura & magnitudine, 
fubftantia & fapore fimilcm amygdalis 
dulcibus. Fru&us eft edulis 5 maturus ]a- 
nuario & Februario fpontc decidit & colligitur. 

Datur&aliafpecies Umbu, cujusradicesaquamprabentadbibendum. 

Cap. IX. 

Qmhuy. Guirapariba. faparandiba. Vrucuruiba. Cumin. Anda. 

CA m b v y Brafilienfibus , Lufitanis Myrta : Arbufcula ligno lento ; cortice cinereo. Folia 
fertfibi oppofita , faftigiata , angufta , folida , fplendide virentia , in extremitate autem ra- 
morumfemper duo folia funtcoloris uraneiaut ruffi. Flores nondefcripfit Autfor. Fructus 
fertbaccas rubras magnitudine ceraforum, qu#maturae nigricant, continentque intus nu- 
cleum tcnui corticiinclufum. Folia digitis trita fpirant egregium odorem , & funt faporis ad- 
ftringentis. 

Gvirapariba Brafilienfibus : Arbor magna &ampla : cortice fimilis Arbori Guaya- 
ba:. Folia fert parva in ramulis oppofitis oppofita, inquolibet ramulo xqualia paria, cylin- 
dracea aut fimilia , faturate viridia •, nervo fecundum longitudinem &vcnulis tranfVerfis vix 
confpicuis pradita. Lignum interius coloris eftobfeure Olivacei, ad nigrum vergentis , ex- 
terius tamen ex parte eft pallidum, & illud interius amari eft faporis, fi viride mafticetur. Ebeni 
fpecics eft,quare & a PortugallisEbeno vocztut. Anjlorem autfruttumferat non explicat Author. 
Annotatio. Lignum e variis America, partibtts Europe infertur > & in Mo artifices jam 
vulgoverum Ebenum mentirididicerunt , nigro colore illudimbuentes , nee facile fiaus agnofcitur 
objimikm pene duritiem. 

Jata- 




Histor. Plantarvm Lib. in. j 

JapARaNDIBA Brafilienfibus , five , ut Lufitani efFcrunt, Ieniparanduba , Arbor eft 

corticecinereo ; paucos habetramos; 
Folia autem fmepediculis ullis inordi- 
nate & copiofe circumpofita, pedem 
circiter longa, figura pene linguae nifi 
quodinexitu fint acatiora, foliis jani- 
pabae nonnihil fimilia - y leviter quafi cie- 
nata in ambitu , nervo fecundum lon- 
gitudinemconfpicuo, multifque coftis 
eminetibus fecundum latitudinem per- 
duda; tres vero tantum digitos lata, ubi 
latiflima. Florem fert infignem, orbi- 
cularem, diametrum fere trium digito- 
rum habentem & odo foliis conftan- 
tem rofaceis , albis quidem, fed ad oras 
paulum incarnatis, in medio ftant multa 
ftaminula ereda in orbem compofita & 
inftar femilunae incurvata , & quafi glo- 
bumreprcfentantia, hitea, apice flavo 
& tremulo : flos autem infidet craflb li- 
gneo pediculo fplerumque bini in tali 
bifido pediculo) luaviflimi odot is inftar 
Rofe , imo fuavior. Florem fequitur 
frudus,mali magnitudincm acquans aut 
etiam fuperans, maliformis quidem, fed 
fuperna parte planus , quafi pars abfeifia 
elfet. Duo aut tres plerumque jundi in 
bifido aut trifido pediculo inveniuntur. 
Color frudus externus eft gryfeus,intus 
flavus , ac cortice concifo continet in- 
tus nucleos magnitudine amygdalae five 
avellanae, oblongos, fed angulofos, cor- 
dis humani figura*, quilibet filamento- 
fam, flavam fubftantiam , arteriae figura 
fuperius infedam,habens:& hae arterias prodeuntes ex omnibus nucleis,uniuntur in media fru- 
dus cavitate : quodlibct granum cum fua appendice reprcfentat Cor cum arteria magna ab- 
fcifla in partem. Color nuclcorum fplendet , epaticus , in ambitu quafi multis venulis difper- 
fis, intcrius autem fub fuo tegminc amygdala continet nucleum in duas partes fiflllem, album. 
Lignum arboris eft durum , medullofum ; & cortex exterior ligni fubnigricat ut Alni. 

Vrvcvri iba Brafilienfibus j -Palmae fpecies eft, dadylo per omnia fimilis, excepta 
magnitudine, & quod folia non fint fpinofa. Flos ut Iocara •, Fert frudus (qui Urucurivo- 
cantur)raccmatimutPindoba, magnitudine pruni , cuticula lutea , Scpaucapulpaluteafila- 
mentofa, dulcij continet intus lapidem durum, in quo nucleus albus, edulis: quilibet fru- 
dus infidet cupula: fquamofse. Ex cortice nuclei applicato tubulo fit inftrumentum ad hau- 
riendum fumum tabaci. Ex ligno hujus arboris caefo &contufo (nam eft plane filamento- 
fi\m) fit fine ulla opera Farinhado pao , &.Vricuri-vi , qua utimur in defedu Farinhae de Man- 
dioca , & eft colons rufefcentis. Rami hujus arboris feu folia , ferviunt ad tegendas cafas , & 
ad vinciendum , funt cnim lenta, «5c ideo magno ii/iii funt itinerantibus. E frudu fit oleum ut e 
Pindoba. In eadem arbore nafcitur polypodium Caraguata , qua: aquam praebet ad bibendum, 
vocatur Urucatu , quam defcripfi inter Herbasv 

Arbor (cujus nomen AuBor non adfcripft , fed banc dedit Iconem) 
folia fert fimilia Lauri foliis, oblonga, duo fibi oppofita (nonnun- 
quam unum folitarium in cxtremitate ramorum ) quafi in frondes 
congefta , inferius dilute j fuperius faturate viridia & iplendentia. Fert 
florem, (quern t amen Auttor non defer ibit.) Frudum autem pruni Da- 
mafecrii figura «5c magnitudine , qui immatums adhuc eft flavus , ma- 
turns autem fit niger, pulpam continens pruni modo, faporisadftrin- 
gentis j & intus lapidem ovalem inftar dadylici laevem & durum . 

C v R v I R I Brafilienfibus ; Arbor hax prope terrain ftatim in multos 
caudices & ramos late fe explicat ad modum ibipitinga , cujus etiam ra- 

O 3 mos 





1IO . G e org!' MarcgravI 

mos & folia , codemque modo difpofita habet ac fibi oppofita. Pert flofculos trcs vcl quatuor 
juxta fepofitos. Poft hosprovenit fruftus, magnitudincuvx fpinse vcl etiam minor, rotun- 
dus , lutci colons, cuticula te&us ut 
Ribes & umbelico pracditus ut uva 
fpina , faporisfubaftringentis : quili- 
bet autcm unum ant duos lapides 
continet,magnitudinc feminis Can- 
nabis. Edulis eft & ftepe corrimodi. 

A n d a Brafilienfibus : Arbor va- 
fta atquc elegans , cujus folia & flo- 
rcs ex Icone cognofci poflunt; flo- 
rum autem color infigniter eft lu- 
teus. Lignum illius plurimi eft ufus. 
Barbari autem cortice illius utuntur 
ad capicndos pifces; aqua enim in 
qua maceratus fuerit omnes ani-j 
mantes foporantur.Fru&um fert ro- 
tundum, cortice virldiinftar juglan- 
dis tectum, qui in fe nucem continet 
magnitudine pomi, una extremitate 
acuminatum & uno latere fifltiram 
habentem, dura tefta, qua concufla, 
intus duae caftaneas continentur,dul- 
ces& boni faporis. Hae dux com- 
mefta: purgant bilem & pituitam 
abfque uila moleftia , omnique aetata 
& fexui , imo & praegnantibus con- 
veniunt. PofTunt quoque ex iis.cum 
faccharo pauxillo , femine anyfi & 
cinamomo tabellae fieri , quae funt 
gratiflimum medicamentum iis, qui 
abhorrent a purgantibus. Dofis au- 
tem duae caftaneae. 

Annotatio. Defcripfi hanc 
eandem arborem in American De- tflffyA 

fcriptione lib. xv, cap. vm. Iru&us autem Iconem dedi lib. xvi,cap.xi. eleganter ad vivum ex- 





prcITam , ca mole qua erat j nefciebam autem tunc cujus arboris efict fru&us , aut quo nomi- 
ne ap- 



Hi'stor. Plantarvm Lib, Hi. 



in 



ne appcllaretut ; fed poftca monitus fui aLufitano, fruftumefle And^arboris atquectiam 
alios fmctus ejus fuo nomine notatos accepi. 



Cap. V. il*. 



G 



Cjuaihi pocaca biba. Saiimbe Iba. Hga fyecies. Quity* 

Uaibi pocaca biba Brafilienfibus : Arbor ligno , cortice , medulla , & fragilitate 
Sambucoaemula,clegans ; inmultosramosdilpefciturj qui in extremitatibus fuis longa 

germinaprotrudunt, & in iis mul- 
tos ramulos ternos aut quatcrnos 
juxta fe pofitos. Bina folia femper 
fibi opponuntur, brevibus pediculis 
innitcntia , ad tadum dura , inftar 
membranacex charta.* , extcrius Sal- 
via: foliis rcccntibus , venis & viridi- 
tate fimilia , fupcrius dilute viridia, 
duos aut paulc amplius digitos lon- 
- ga: Inter ramulos etiam folioru pro- 
dcunt pediculi duos aut tres digitos 
iongi , qui viginti duos aut quatuor 
flofculos umbellatim con°;eftos ha- 
bcnt,figura flora primula veris: qui- 
libet conftat quinque foliolis dilute 
flavis; in medio autemftaminu loco 
propcndcntmulta filamenta fcfqui- 
digitum longa , quae quoad medic- 
tatcm lutcafunt,extcriore medicta- 
tecrocum orientalcm ruffo colore 
& crifpitudine rcferunt , & in cxtre* 
mitate cujufque vifitur pundulum 
flavum : flofculi funtmaviflimi odo- 
ris & arbor florens pulchcrrima. Li- 
gnum odore Sambucum refert.Fru- 
dus fertin filiquis,quatuor aut quin- 
que digitos longis , anterius faftigia- 
tis, cetera parallelogrammis acpau- 
lum comprcflls : in utraque laterali 
extremitatc quad futura futoribus 
ufitata fiint claufie. Matura filiqua , 
quomodo fe extm & intm habeat non 
defcribitur ah Auffore. 
Saiimbe Iba Brafilienfibus dida , Caiveira brava au- 
tem Lulltanis. Arbor fere ut Acajuiba , folia quoquc illius 
foliis jEinula , vcrnm ad tadumdutiora, rugofa & bifpi- 
da*, alioquin fimilitcr difpofita. Flores fcrt quafi umbel- 
latim congeftos ,multos, patvos, inodoros. 
Floret menfe Martio , fed nullum fert frudum. 
I n g a fpecies, Belgis vulgo hie Lotus. Arbor eft haud 
magna, ramos St ramulos oppofitos habensalternatim & 
in ramiilis duo,tria, aut quatuot paria foliorum acuminato- 
rum itidem oppofita: caulis ad quodlibct folium alatus 
cordis figura, ut&rcliqux fpecies. Fcrtflorem , quern ta- 
uten Autfor non deferipfit. Frudus eft filiqua fabacca, cora- 
prcfla , flava , duos , tres , vcl quatuor digitos longa , intus 
quatuor, quinque, fcx , vcl piura femina tranfverfim pofita 
continens , veftita pulpa nivea , quafi hoiofericea , ad ta- 
dum frigidiiifcula, faporis dulcis gratiffimi ,<ju*fpontc fe- 
patatur ab invicempro numcro granorumfcminis,&dcn- 
tibus fepar atur a feminibus & comeditur , femen minimc, 
quod eft olivacei coloris , oblongnm , nffile in duas partes 





Secundum longitudincm : frudus edulis , bene fapiens , maturatur Majo, 



IM GA 



112- 



H i s t o r. PlantarVm Lib. III. 




IngaOpeapiiba Brafilicnfibus : Arbor eft cortice cincrco , in multos ramos cxpan- 
fa 5 folia fibi dire&e oppofi- 
ta habens , duos aut duos & 
femis digitos longa , rufef- 
centc nervo & venis ac pilis 
rufefcentibus fiipernc & in- 
terne } juniores ramuli item 
pilis veftiti.Poft florcs prove- 
niunt filiqux parallelogram- 
mi figura comprcflae , & in 
totu in pilis hirfutae rums, in 
quibus continentur femina: 
cater a apud Auclorem deftde- 
rantur. 

I n g A alia fpecies *, Ar- 
bor cortice fufco , in multos 
ramos expanfa : folia appofi- 
ta & ramos alatos habens, 
ejufdempene formae& con- 
ditions ; nee diftat multum 
a ceteris fpeciebus praeter- 
quamfruaibus, qui (lores fequuntur , quatuor, qmnque, lex aut feptem pedes longi, exvi- 

. ridi fubrufcfcentesjPbntorti fac- 
chari pennidii figura , vel con- 
feftarum radicum pimpinellae: 
quid tills contimatur ab Autfore 
■broditum non invent. 

Inga Brafftienfibus. Arbor 
cortice fufcefcente , ut Alnus, li- 
gno lento } Folia habet .longa 
non ferrata , viridia , ordine fi- 
bi invicem oppofita , & praetcrca 
ramulos inter folia appendicibus 
alatos , qua? cor effigurant , & vi- 
ridia funt ut foliaipfa. Ad exor- 
tum autem ramulorum in ramis 
majoribus , temifemper-juxtafe 
invicem proveniunt pcdiculi,fe£ 
quidigitum longi , in quorum 
fingulis , duodecim , quatuorde- 
oim , quindecim , plures paucio- 
refve , in uvx modum , enafcun- 
tur ovalia capitula , qux fefc pan- 
demia dant florem , conftantem qninque foliolis albis ? leniter hirfutis inftar ferici , figura flo- 
rum Lilii convallium ferme flmiles: 
e medio autem floris exit manipulus 
filamentorum albiflimorum fericeo- 
rum , longitudineduorumdigitorum: 
flos porro dulcis odoris , ut Tiliae : fi- 
lamentahrcc in extremitate apices lu- 
teos obtinent , ac ftant ercfta inftar 
plumarum , & decerpto flore marcef- 
cunt. An fruBum aliquemferatabAu- 
Bore non additur. 

Annotatio. Varioc ergo Ingx 
fpecies , quarum haec poftrema pro- 
prie nomen fibivideturvendicarc, & 
etiam diligentiflime ab eo fuit defcri- 
pta praetcrquam quod fruftum non de- 
fcribat. Mirnm autem quod neque 

apud 





Histor. Plantarvm Lib. in. Il , 

apud Audorem Lufitanum que in defcriptionc Americas fum fecutus ullam huius arboris in- 

vcni menrioncm,ita ut judiccm aut ignobile cffe arborcm,aut forte alio nomine ma<ns notam 

Qj I t y Brafdicnfibul , Lufita- 
nis Paode Sabaon , & frudus Sabaon. 
Arbor eft corticc cincreo ut Fraxi- 
nus , mediocris magnitudinis , ligno 
fragili. Folia kctcviridia, obionga, 
non /errata , fplendcntia , quatuor, 
qumque aut /ex digitos longa , vel 
fibi oppofita vel folitarie pofita,nam 
inordinate ponuntur. Fcrt florcs, 
quos tamen Aactor non defer ipjit. In 
fingularibus ramulis multos fcrt fru- 
dus 5 quilibct pxoprio pcdiculoin- 
fidct , dupliccm rotundam cmincn- 
tiam habens inftar natium aut mam- 
marum , magnitudinc globuli lufo- 
rii aut majorc , rotundus , flavus in- 
ftar ccre/pledcns & tranfplcndcns, 
ita ut globulus nigcrquiintuslatet 
videri poftit, qui frudu commoto 
ftrepitum edit , nam ampla eft cavi- 
tas : caro circumjeda haud crafla, 
cuticula tcda , lenta & glutinofa, 
faponis vicein cxplens,codcm enim 
modo fpumam excitat : amariftimi 
faporis ncc ab ulla avc guftaturridco 
& veftimentis expartenocct&co- 
modius ufurpatur cortex Vbinhu- 
me : globulus in frudu contentus 
niger , duriflimus , rotundus , ma- 
gnitudine cerafi, acin eo nucleus al- 

bus pellicula mffa inftar aveilan* tedus , figiiram capitis pfittaci cum fuo roftro habens , fpon- 

tcdivifibilis. 

Frudus menfe Odobri maturefcit. 

Cat. I X. 

(juithoroba. (juiticoroya. (juiti-iba. Ibicura pari. 

GVi t i Brafilicnfibuspliircsfuntfpccics, quasordinedefcribemusiprimafpeciesdicitur 
ipfis Gviti-toroba, Bclgx noftri vocant £>tecttappcl 

Elcgans eft arbor , Aurantiam magnitudi- 
nc fuperans : folia fcrt in frondes congefta, 
femipedem longa , faturate viridia ut Lauri 
folia , fplendcntia & crafla inftar pargameni, 
ad tadum kevia , nervo fecundum longitudi- 
nem , & venis tranfverfis altcrnatim pofitis 
vel oppofitis. In extremitatc frondium inter 
copiofa folia proveniunt florcs brcvibuspc- 
diculis , ex calicerotundo , magnitudine no- 
rum Tiliae cavi ut nola ac rotundi , unico fo- 
lio conftantcs , fexque in circumfcrentia fcif- 
furis ad medietatem ufque , qux floris globu- 
lum vclutiin fcxfoliola difpefcunt. In medio 
cavitatis ftamen inftar pilae , quod alia fex fta- 
minula circumftant , ex medio cuju/quc fc- 
durc prodeuntia & fpongiiefornic corpuf- 
culum. geftantia : dulcis odoris eft ut flos Ti- 
lke, totus flavus eviridi mixtus. Arbor inci- 
Jalaccxfudat. Frudumfcrt rotund urn, Au- 
p rantiae 





GeorgI MarCgravI 

114- 

rantice mali magnitudine , fuperius paulura turbinatum , abfque corona , flavefccntis e pur- 
pureo colons , inodorus quando integer, fed concifus validum odorem fpirat naufeabun- 
dum, fimilempinguediniantiquxexcarneflava&folida, dulcis faporis. Intus juglandisfcu 
mediocris ovi galiinaceifeumajoris caftaneae magnitudine continet lapidcs rotundos, plus 
medictateunacolorem&afpedumhabentesnucis mufcata;, altera medietate laeva ac fplen- 
dente inftar fpeculi convexi, umbrae coloris nucleum in fe continet. Frudus comeditur fed 
c*o abhorreo ab illius odore & fapore. Decidit fponte quando maturus eft , alias non edulis, 
nam lade acri plenusantequamdecidat. Florebat Aprili i640.inInfulaAntoniiVaaz, Fru- 
dus maturus erat Febmarioad PromontoriumS. Auguftini. 

G v r 1 t 1 1 b a cujus frudus Guiti-co- 
roya Brafilienfibus altera fpecies Guttl: 
Arbor cortice gryfeo : rami folia ha- 
bent in frondes quafi congefta : nimi- 
rumpcdiculifunt in extremitatibus ra- 
morum , unum aUt femidigitum longi, 
alternatim oppofiti , quilibet duo aut 
tria folia habens , quorum quaedam al- 
ternatim oppofita , novem , decern, 
duodccim aut quatuordecim digitos 
longa , quatuor , quinque aut fex digi- 
tos lata , ad tactum inftar corii Hifpani- 
ci, oblonga, linguae fere figura , fupe- 
rius dilute viridia, inferius ochrae colo- 
ns, nervo eminentefecundum longitu- 
dinem & coftis obliquis partimaequali- 
bus,partiminaequalibus intervallis di- 
ftinda : hinc inde molli lanugine obdu- 
da. Ad frondes nafcuntur flores in Ion- 
gam fpicam congefti, parvi, flavi, nullo 
odore. Floret Ianuario & Majo aut Iu-I 
nio frudum maturat. Ad domum Lufi- ! 
tani prope Aretangy arbor eft duplex, 
uno caudice afcendens , hinc in duas 
quafiarbores , quinque circiter pedum 
altitudine fupra terram fe diftribuens; 
unum lati ' arboris uno anno , alterum 
altero fruc. sferr, tertio arbor quief- 
cit,nec florem nee frudum ferens, quar- 
to iterum frudifera. Eft autem frudus 
magnitudine pomi vulgaris , fed non 
exade rotundus, verum quafi informis 
rorunditatis & inaequalis fupcrficiei ; coloris exterius & in cute , quern habet, lit panis fecunda- 
riusvelater, vel cortex fufcus Betuke , ad tadum cedens •, interiuspulpam habet flavam, ad 
vifum ut cafeus putridus Hollandicus : pulpapauca, lapidem ambiens , quafi arena ad mor- 
fum j dulcis faporis &odoris, utraque qualitatc quafi panem aemulans : lapis magnus, magni- 
tudine & figura ovi gallinacei aut etiam major , cortice filamentofo & lignofo ad tadum hir- 
futo ut Guiti-toroba. Odore panis fere , coloris ex albo flavefcentis : continet in fe nucleum 
in fubftantia fiilphurei coloris cum albo mixti , in ambitu ex fulfureo &incarnato mixti , con- 
fiftentia nucis Coco , guftu aftringente: Hujus nuclei dragma femis rafa minutim daturin 
aqua fimplici contra dyfenteriam maximo cum fucceflu. Caro commeditur, fed nucleus non. 

Ibacvrapari Brafilienfibus. Arbor eft mediocris, 
cortice gryfeo. Folia fert in frondes congefta, abuno 
ad quatuor digitos longa , laete viridia , foliis Pcrficac 
haud abfimilia, nervo fecundum longitudinem & coftis 
tranfverfis ordine diftindis. In cujuflibet extremitatc 
umbclla enafcitur,plerumque in quatuor brachia rhom- 
bi inftar cxpanfa , quodlibct brachium iterum in multos 
pediculos , in quorum quo libet fiofculus provenit cali- 
cealbo, digitumlongo, fuperius in quinquangularem 
ftellam divifus , coloris obfenre caeruleo-purpuri , ino- 
dorus 





Histor. Plantarvm Lib. hi. JI5 

dorus. Sequitur frudus pruni cquini magnitudine, figura renis ovilli, in fuperficie ff labcr 
cuticula lutea : Scinterius carnem luteam habcns , odoris utfapo Hilpanicus. Carni autcm in- 




voluti duo lapides figurae cllypticae , comprefii , duri. Frudus non comeditur. 
' Anno 1642. floixbat&frudushabebarxxi.Februarii. 

Gv iti ib a cujusfruftusBrafilicnfibusifimplicitcrdicitur(7«i//vclGuiti-miri. Arbor Ti- 
liae magnitudinc , fed caudice non ita craflb : Folia fcrt linguae figura , circiter quinque 
digitos longa , fcfquidigitum lata , laete viridia , fplendentiautpyri noftratis, infcrius alba 
lanugineobduda (quae digitis abftergi poteft ■•, juniora tota lanugine obduda flavefcunt) al- 
ternate pofita in ramulis: Scad quemlibet pediculum brevem foliorum uvula progerminat 
una vel dure auttrcs jundae, veftitae globulis parvis albicantibus , qui fe aperientes produnt 
flofculosalbos,fexparvuHsfoliolisconftantcs, in medio multaftaminula alba cum apicibus 
pallidis , inftarfcoparumfetaccarumftant ercda. 

Frudum fcrt cllyptica figure, magnitudine ovi gallinacei , interdum & majorem , initio 
viridcm, ubi maturuit flavum exterius , citrina cuticula tenui,qux facile feparatnr , tedum. 
Pulpa ejufdem coloris , mollis utpirum cmollitum, cftque filamentofa ob filamenta quae ex- 
terius lapidi frudus adhacrent , qui magnus , ovalis , exterius ex albo flavefcens , villojus, 
mediocriter durus , nee crafliis , magnum nucleum ex flavo incarnati coloris continens , fic- 
cum, amaricantisfaporis: Caro autcm fmdus intuspauca, dulcis faporis , Scquafimufcus 
dulcediniadmixtus cflct. Iuliofcrc & Augufto floret , Martiofrudummaturat. 



Cap. 



n6 



GeorgI MarcgravI 



Cap. X. 

Ibapuruwa. Ibipitanga. Vifqueiro. Ibablraba. zSMuM. Mured. 

Guapereiba, 

IBapvrvnga Brafilicnfibus : Arbor corticc & ligno Sambucino ; fcrt folia inpediculis 
duos di<ntos longis , qui bini opponuntur ; & in quolibet tria folia juxta fc pofita funt , more 
phafeolorum ( in exrremiraribus 
cnim ramorum folia in frondes 
cono-efla , terna tamen appofira)' 
fuperne viridia, fplcndentia, in- 
fcrne albicans color viriditati ad- 
mixtus 5 mperius etiampilofa, in- 
ferius magis hirfuta , nervo 6c ve- 
nis confpicuis. 

Ad quemlibet pcdiculum fo- 
liorum etiam provenir pcdiculus 
qui fert flores quinque foliis con- 
ftantcs {color em nonprodit Author) 
poftquos, inquoliber pediculo 
logo congefti confpiciuntur tres, 
quatuor, quinque fru&us, magni- 
tudine iivae fpinae aut avellanx 
nucis , rotundi , immaturi viri- 
des, fplendcnrcs; maculis albican- 
tibus coniperfi , maruri vero ob- 
fcure purpurci,nigrefcenres,pun- 
ttulis albicantibus ubique nota- 
ri : detradta cure fubjacet caro, 
fub ipia quidem purpurea feu 
brunna, interius alba , & in medio 
lapis durus , figura & magnitudi- 
ne amygdala, co nrinens rres nu- 
cleosalbos, parvos. Comedun- 
rur detra&a cure & funr faporis 
dulcisparummanifefti. Matured 
cit menfe Februario. 

Ibipitanga Cerafus Brafiliana : Arbor ngura cerafi noftraris acidae. Cortex albicat & 
truncus quad contorrus inmultos ramos difpergitur. Fo- 
lia habet laevia, fuperne faturate viridia, inferne dilutio- 
ra, binafemperdire&eoppofita. Ad foliorum exorrum 
mulros fert flores, inpediculis cerafini.s, albos, quatuor 
foliis conftantes , & multis ftaminulis. Flores fequitur 
fruttus miniatus , magnirudine veiticillifen baccaemori, 
rorundus&profundeftriatus o&oties ut globulus, quo 
mulieres marfupia affigunt. In umbelico quatuor ftami- 
nula viridia habet ex foliolis minimis , cuticula veftitur 
miniata cerafina, pulpaquoqueminiata,fucculenta, fa- 
poris calidi & fiibamari aliquid de capficoparticipantis: 
lapidem continet rotundum , paulum comprcflum , albi- 
canrem, haud durum, in quo nucleus deprehenditur albi- 
cans amari faporis: qui lapisnonpoteftdignofcialapide 
fruftus Mafaranduba. 

V i s qj e ir o Lufitanis : AltifTima arbor, & latifllme ramos fuos expandens, corticegry- 
fco aut fubrufefecme : inramisautemalternatimpofitisferrramulos quofdamdirefte, quof- 
damalternarimoppofiros, inquehisappofita fibi folia parvula foliis peneHerba: vivacprimx 
fpeciei fimilia, tere viridia. Ferr flores , (quos tamen Auftornon deferip/it) fruftum aut em habet 
longo talo pneditum . Haec arbor dat copiofam refinam mollem, vifcofam, inodoram colore 
picis, qua utuntur ad volucres capiendas, illinendo fuper baculum,ur nos (biennis vifcum : ra- 
diis tamen Solis indurefcit , quarc ii cavendi. Dux dantur ejus fpecies, mitis & filvcftris. 

I b a b i - 





Hi stor. Plan^a 



117 



R V M- L«i B. I I I. 

Ibabiraba Brafilicnfibiis. Arbor caudice contorto, corticc cinereo, foliis dilute vi- 

rcntibus (qucemultas 
coftashabent &qiiafi 
rugofa fuHtj tics cir- 
citcr digitos longis, 
dirc&c fibi invicem 
oppofitis: digitis trita 
ipirant odoccm inftar 
Majoranx & Rorif. 
marini mixti. Inter 
hxc fparfim provenit 
pcdiculus j duos fer- 
, mc digitos longus, fii- 
perius triplicitcr vclut 
in cruccm diviius y fc- 
rens trcs florcs , figura 
& mole fere filveftris 
Rofx,coftantcs quin- 
qnc foliis albis,odoris 
gratiflimi inftar Rofa- 
rum noftratium. Pofl 
florcs fcquirur fruchis 
' rotundus, cerafi ma- 
gnimdine, inftar pyri 
pediculo iafidens , cx- 
tcriuscoloris brunni, 
cum umbclico quin- 
qucfolio rufcfccntc , 
reliqaiis ni minim flo- 
ris emortui : continct 
pulpam mollcm ,pal- 
lidam, cui aliquot nu- 
clei colons incarnati, 
obrotiind^comprcffi, 
molliufculi immixti, 
qui una comeduntur: 
fapor autem illius dul- 
cis y aliquid refinoft 
admixtum habens. 
Folia autflores cum Camarautiliffimcadhibcnrur ad lotionem pedum, in dolorc capitis. 
Floret Ianuario & Februario 5 Fru&us autem maturefcit Aprili aut Ma jo. 

M v 1 v A Brafilienfibus. Arbor mediocris ma- 
imitudinis, elc^antia habens folia, bina & bina 
fibi invicem oppofita , fimilia foliis Malabathri, 
„venis, confiftcntia& figura: nimirum tres ncrvi 
craffiorcs fecundii longitudinem folii tranfeunt 
& adhuc in quolibet latere unus tenuis , ita ut 
quinque fint in univerrum : tranfvcrfim autem . 
mulrae venae re&ae parallels currunt,foliainferius 
funt alba , lanuginofa, fupcrius faturate viridia, 
fplendidiflima : ramuli juniores incani & ad ta- 
ttummolles. Folia ficcata eo latere quodvire- 
bat evadunt nigerrima , pulchro adfpe&u. Fert 
flores (quos tamen Auctomon defer if fit) quosfe- 
quitur fru&us rotundus , magnitudine ferine pyri 
mufcatellini , & pediculo inftar pyri infidens , cu- 
te te&us lenta , quando maturuit purpureo-ruf- 
fa: Vmbelico quinquefolio ex floris manubii ; 
pulpam continet mellis cramoris confiftentia, 
pallidam feu albidam , plurimis acinis minimis re- 

? 3 





fcr- 



jjs GeorgI MarcgravI 

fcrtam, dulcis faporis: frndus enim quando maturus mollis eft, & quum digitis prcmitur, pro- 
ditpulpa qua: deglutitur.Brafilien- 
fes non gaudent vefci hocfrudu, 
fed avibus dcvorandu relinquunt. 
Mvreci Brafilicnfibus : Ar- 
bor cortice cinerco , & ligno fra- 
gili : fert folia ut plurima in fron- 
des congefta ,longa, & in extremi- 
tate latiora quamin exortum , non 
autem ferrata , colore & lanugine 
Verbafci foliis quam fimillimaner- 
vo fecundum longitudinem & ve- 
nisobliquis direde fibi oppofitis; 
junioraquidem plane funt hirfuta 
& ruffe. 

Flofculos fert fpicatim congc- 
flos , luteos , cumfuis pcdiculis, 
conftantes quinque foliolis , deor- 
fum incurvatis , inftar orbicularis, „ 
luteis , figura aurifcalpii cum ma- 
nubrio rubro : in medio autem flo- 
re extant ftaminula multa ex flavo 
albicantia. 

Frudus autem hujus arboris 
funt baccae magnitudine & figura 
fruduum uvx fpina: , qui come- 
duntur. 

Gvapereiba Brafilien- 
fibusj Lufitanis Mangue vereadeiro. 
Arbor habcns lignum grave &fb- 
lidum & corticem brunnum : ra- 
mos & folia oppofita; atquehsec 
quidem craffa nervo fecundum 
longitudinem, & multis veriis fe- 
cundum latitudinem ; adhcec laete 
viridia , magnitudine pyri foliis x- 
qualia. Flofculosfertmultos in caiicibus longiufculis exviridi fubluteos. Frudus (quern ta- 
men Audor non defcribit) decidensCancrorumterreftrium eft pabulum, quifubhis arbori- 
bus degunt , radices autem agunt multifarias. 

Cap. XI. 

Guirapariba. Tataijba. Ibacuru pari. Iberaputeruna. Vtii. 

fito. %)mari. 

GViraparibavcIVrvpariba Brafilienfibus ; Pao d'arco Lufitanis. Arbor alta , lae- 
ta , <5c medio cris craffitiei , folia fua in frondes congefta ferens 5 nimirum quilibet frons 
habet quatuor , quinque aut 
fex pediculos, unum aut duos 
digitos longos , in quorum 
quolibet quinque folia , quod- 
libet fuo pedicuio innitens, 
jundim exiftunt (rarius tria aut 
quatuor folia) inaequalis ma- 
gnitudinis , oblonga , faturate 
viridia, fplendentia, adtadum 
membranacea, nervo fecun- 
dum longitudinem & venis ob- 
liquisproedita. Menfe Decem- 
bri arbor fine foliis exiftens, 
qux amifit initio ceftatis, no- 
res pro- 





Histor. Plantarvm Lib, in. 



119 



res protrudit copiofimmos , flavos , magnos 5 tres aut amplius digitos Ion*™ f • • 
quinqucquafi folia fedos: fincftaminibusinodotos. Plorens arbor tota apifa^ fl ^f "* 
gimme dignofci p oteft ad tria vel quatuor milliaria. Floribus decidentibus f oVaTr™ 
punt. Anfrutfumferat ab Autfore non invenioproditum* 





T a t a 1 1 b A Brafilienfibus : Arbor 
eft corticc cinereo,ligno intus crocei co- 
lons, partim & rufefcentis. Poliaferta- 
cuminata,&ferrata, Betulx foliis quo- 
dammodo flmilia, in ramis hinc inde po- 
fita.Florem fert {quern tamen ab Au&kore 
defcriptum baud invent) & poft hunc,fru- 
dum mediocris mori magnitudinc , ro- 
tundum , e tuberculis compofitum, pal- 
lidi coloris , multa filamenta exterius ha- 
bentem fufca , non admodum longa ; comeduntur. ut mora vel per fe , vel addito faccharo & 
afFufovino: interius continent albicantia granula per carnemdifperfa: fucculentuseftfrudus 
Sc dulcis faporis. Lignum arboris valde durum & diutiffime durat, tarn intra quam extra 
aquam& terrain, femperviride: optimum eft inter omnia 5c antecellit lignum Mafarandu- 
bae, quomodocunqueufurpetur.Exlignoveteriparant tinduram egregie flavam , coquen- 
do . Nafcitur paflim in filvis j frudus maturatur menfe Martio. , 

Ibacvrv-pari Brafilienfibus. Arbor folia habens in frondes congefta , pedem longa, 
duos &femis digitos lata, ubi latiflima, linguae figura , ad pediculos acutiora quam in extre- 
mitate, figura foliis Ianipaba flmilia, ncrvo fubrufo fecundum longitudinem & aliquot ve r 
nis tranrverfis. Fertflorem {quern tamen Auffornondefcripfit.)1?mdLx\s illius magnitudine reC 
pondet Aurantio malo , fed figura fimilis eft parvopeponi aut cucurbitae, namrotundus eft 
&paulumcompreffus, ac quafl ftriatus , totftrias feu cavitates fecundum longitudinem ha- 
bens , quot caftaneas intus continet , nimirum quatuor , quinque , fex , feptem , magnitu- 
dine noftrarum caftanearum : cortex exterior viridis interius in tot loculamenta dividitur: 
quaelibet caftaneacutemfragilemhabet, coloris Ifabellat feu flavefcentis & fplcndentis $ nu- 
cleus albiffimus edulis eft. 

Aliam fpeciem inveni prope finum Aquapetida maturam menfe Martio 1640. Arbor 
crat cortice gryfeo feu fufco , hinc inde ramos fuos direde projiciens: folia habct inramulis 
oppofitisoppofita, adtadumdura&membranacea, nervo fecundum longitudinem &ve- 
nulis obliquis, longa, folida, foliis Araticu-ponhe quodammodo fimilia. Frudus maturus 
flavus , rotundus , pomi magnitudine , cortice paris fere cum Aurantio malo craffitiei, 
quiincifus facile feparatur , continet duas aut tres caftaneas, ovales , magnas, uno latere 
planas, ubi invicem appofitas funt ) has pauca ambit caro, albicans, faporis acris & fub- 

amari- 



120 GeorgI^MarcgravI 

amaricantis qux comeditur: caftanea non eft cdulis. Arbor hxc incifa lac croccum dcfe 

Fundit. 







IberaPvtervna Brafiiicn- 
fibus, Lufitanis Pao ferro , lignum 
cnim ejus dunfFimum , ita ut acicm 
cultri obtundat : Arbor magna & 
ramofa. Fert Folia alrcrnatim in ra- 
mis oppofira , tres aurquatuor di 
gitos longa , figura cordis , fed in 
cxtrcmitate acuminata , tenuia , fu- 
pcrius dilute viridia , inFerius pau- 
lum pallida. Getera apud Autforcm 
defiderantur. 

V t y Brafilienfibus. Arbor fatu- 
ratc virens & FpinoFa , Forbo aucu- 
parix naFcendi modo , figuraque 
fimilis: in multos diFpcFciturramos 
& Fere rotunda eft; &in ramis et- 
iam ramuli alternatim Funt oppo- 
Fiti. Folia habet minima atquc adco 
minora quam Fecunda Herba: vivx 
Fpccics -, co ordine diFpofita , & in 
cxtrcmitate Fua quad bicornia, quo 
diffcrunt a Foliis Tamarindorum, 
qua; ita bicornia non Funt. Ilia quo- 
quc ita Faturate viridia ut hxc , & 
prxterea acidiFaporis , cum haec 
nullum Faporem habcant manife- 
ftum. Si Fapore cffent acido , & Fili- 
quas Ferret cum Acacia conveni- 
ret. Non tamcn fcmpcr xqualia Folia in hac arborc fibi opponuntur 
rium eft in cxtrcmitate ramuli. 

Few floFculos prope ramulos in uvam 
congeftos, albos,longis ftaminulis, ita ut 
piloFi Feu FpinoFi videantur. 

Ltenum album eft ac lentum , cortice 
ex gryFco FubFuFco , ut Forbus aucuparia. 
1 1 to Brafilienfibus. Arbor cortice 
fufco , qui multa pun&ula hinc indc fparfa 
lutea habet. Folia binafibi opponuntur, 
fex , Feptem , o&o autnovem etiani digi- 
tos longa, paulo plus quam duos lata, ubi 
latifTima, nonFerrata, nervo conFpicuo 

&prominentc fecundum longitudinem, 
venisin quibufdam fibi invicem oppofi- 
tis , in quibuFdam autem alternatim pofi- 
tis. Fert flores (qttos tamen Auffor non de- 
fer ip (it.) 

Poft florem Fequitur Fru&us , parvx fi- 

cus figura, magnitudine globuli luForii, 

major aut minor , obFcure lutei colons, 

qui in Fc tria ovalia Femina continet , ma- 
gnitudine Feminis pomi vulgaris, cuti- 

cula obFcure flava tecta , nucleus autem 

iliorum albicat. 

Annotatio. Aliam quoquelco- 

nem hujus arboris , videtur cnim varias 

habere Fpccies, invenics apud D. VVil- 

hclm. Pifonem, in lib. de Facultatibus 

Simplicium. 



Fed interdumfolita- 




Vmari 




c 



Histor. PlantArVm. Lib, III. j ,. i 

V M A R I Brafilicnfibus . Arbor ample ramis fuis expanditur , caudice quidem mediocritcr 

cralTo , nam plemmquc trcs , quatuor ant plurcs 
juxta fe nafcuntur : in ramis autcm ramulos habet 
tres aut quatuor digitos longos, & in iis foiioia cy- 
lindracea caflia: fere fimiha , fed paulo an^uftiora 
vel direde vel alternatim oppofita , faturate viri* 
dia , nervo fecund um longitudinem & vcnis obli- 
quis : unum digitum aut paulo plus longa. Fcrt 
florem (quern tamen Auttor non defcribit.) Sequi- 
tur frudus formae ovalis , magnitudine pruni ma- 
joris, cutetedus ad vifum & tadum rcferens pcr- 
ficum noftratem , colorisautemex viridi pallide 
flavefcentis, carnedulci flavefcente pauca, qua; 
ambit lapidem magnum ovalem albidum , qui 
continetnucleumedulem. Maturus frudus men- 
feMaitiofpontedecidit&coiligitur. Crudus co- 
meftus turbat ventriculum & facile cxcitat vomi- 
tum : ideo integer folet coqui & una cum nucleo 
contundi , & cum came vel pifcibus loco panis 
feu farinhx comedi. Lignum arboris album, be- 
talinum fere referens. 

Frequentiflimahaec arbor in campis gramino- 
fis juxta fluvium Cunhao Mopebi & Rio grande 
quoque. 

Cap. XIV. 

Copiiba. (SMtawabibayel Mangaiba. Cuiete. Apeiba. 

O p 1 1 b a Brafilicnfibus : Arbor alta, cortice cinereo, fuperius in ramos difpefcitur , ha- 
bens folia fefquipedem longa , majora , minorave , bina fibi inviccm oppofita in extremi- 

tate tria junguntur: funtquC 
oblonga , acuminata nervo 
& vcnis paulum rufefcenti- 
bus, fuperius viridiora, in* 
ferius diluta. In extremitate 
ramorum multi funt con- 
gefti ramuli quibus folia in- 
rfident ^ ibidem 6c prove- 
niunt rami riorum (juosta* 
^rnen Aucior non defcripfit) 

^^W^V ^k ^ ( / )- ^^^^^^^^^^^^^ U ^ US mcceait nu & us ■> 

bacca: laud magnitudine & 

figura, initio viridis,per ma- 
turitatem nigcr, paucifiima 
carnc fubdulci , a qna cutis 
craffiufcula facile detrahi- 
tur. Lapidem continet ova- 
lem , haud durum , nucleo 
albo , farinacci faporis, non 
eduli . frudus tamen come- 
ditur , exfugunt Brafilicnfes 
fuccum & exfpuunt cutem. 
Maturus eft menfe Aprili. 
Mangabiba&Man- 
g a i b a Brafilicnfibus, cu- 
jus frudus LMmgtibt voca- 
tur. Arbor magnitudine & 
figura noftratem squat ce- 
rafum acidum aut etiam fupcrat in multos ramos varic diftributa , qui in alios tennes ra- 
mufculos deflnunt, ut in Betula. Cortex coloris fufci cincrc afperfi , ramulorum autcm limit 




limus 



122 



E O R 



cl MarcgravI 



limusramulisBemlajuHioribus : lignum lcntum , intusexigua medulla; fradumautconci- 
fum fundit ladeum humorcm. Folia fert parva,folida, egregie virentia, bma fibi femper oppo. 




fita. nervo in medio fecundum longitudincm , tranfvcrfim autemvenulis feulineisfubtilif- 
fimis parallele pofitis pradita. Flores gignit Iafmini modo difpofitos , calicibus unum aut fef- 
quidigitumlongis , &fuperiusin quinque acuminata foliolaexpanfis,ftellutefigura, colons 
albi , odoris fuaviflimi , inftar Mirabilis Peruvians odoratae. Floret menfibus Odobri & No- 
vembri . Frudus Mangaba. magnitudinem habet prunorum noftratum aut ovi gallinacei quo- 
que, quidam funtrotundi, quidam ovales , noneftedulisnififpontedecidat, naminarbore 
exiftens , plenus eft lade acerbo & amaro. Quando decidit , cuticulam habet ex viridi flavam, 
acin uno latere egregiis pundulis rubris inflgnitur: in quibufdam autem pundula ha:c funt 
rariora, in quibufdam copiofiora , in quibufdam & nulla. Pulpamcontinetalbam , mollem 
inftar butyri , gratiflimi vinofi acidiflimi faporis : in qua contincntur femina lutea , comprefla, 
fex, feptem,duodecimautplura, ovalis figure , in medio umbelicum habentia, cute inftar 
amygdalamm dulcium , fed lenta : intus habent nucleum albifli mum dulcis faporis : quare 
integra cum'frudu deglutiuntur. Maturi quotidie magna copiafub arboribus colliguntur : & 
qui non plane mojlcs per nodem feponuntur & mollefcunt : licet quis maxima copia edat 
nullam moleftiam fentiet. 

Seri non plantari volunt hx arbores, in terra ficca, ubi nulla copia luxuriantium hcrba- 
rum.In Sinu omnium Sandorum integrae filvae fpontaneoe reperiuntur. Frudus hie circa Oiin- 
damordinaricmatums eft Novembri five Decembri , Ianuario & Febmario maxima copia. 
Ad flumen S. Francifci & in Capitania Seregipe tardius maturefcit & Aprili atque Majo abun- 
dat. lunio & Iulio etiam paflim reperitur. 

Quando finis aeftatis nimis ficcus eft , nimirum Februario St Martio , ut accidit anno 1 643 . 
hinc menfe Iulio & Augufto copia habctur frudus maturi , nam propter Solis eftuni natura 
impcllitur ut protrudat Martio & Aprili flores , quibus iiicccdit frudus Iulio & Augufto . • 
n Cviet i : 



12? 



Histor. Plantarvm Lib. m, 
Cviete Brafilicnfibus, vulgo cortuptc Cochine. Arboi- cortice gryfeo ut Sambuc 

contorte nafcitur, longos habens ramos , & in iis folia frondatim & alternit-;™ r " ■ ■' 

• i , , . aiLcrn atim polita : nimi- 

rum rami habcnt alternatim tubercula di-iti inter- 
vallo , & ad quodlibet fex , feptem aut odo folia aude 
fibi appofita, ut ita frondofi fint: folia autem* flint 
femipedem longa, breviora autlongiora, plane an- 
gufta verfus interiora , verfus extremitatem vero fen- 
iim ampliantur , fefquidigitum lata , ubi latiffima , in 
acumen quoddam obtufum defmentia , fuperius fa- 
t urate viridia & fplendentia , inferius dilutiora , ncrvo 
confpicuo & venis tranfverfis praedita. Non folum 
inramis fedet incaudice &paffim proveniunt duo, 
trcsvel quatuorfloresjuxtafepofiti, inpediculis di- 
gitumferelongis, ipfi quoque duos & femis digitos 
longi , figura pene Lilii , quinque incifuris in quinque 
acuminata folia dehifcentes, coloris exalbo Stviridi 
mixti, &fecunduml'ongitudinem valde elegantibus 
nervis ac hinc inde venulis dilute purpurcis variegati: 
in medio autem quinque ftamina ejufdem extant co- 
loris , quorum quodque corpus figuram in fummitate 
habet, flavefcens , & lineolis nigris variegatum , quin- 
turn & medium ftamen figuram habet auripurgii, 
huic autem flos'infidet & detrahi poteft , ut affirm car- 
nisfruftumdeveru: odorisfloseftnaufeabundi. Poft 
florem deinceps fcquitur frudus , variae magnitude 
dinis & figure , vel ovi ftruthionis , vel rotundus & 
magnitudine capitis humani , vel oblongus , initio 
viridis , per maturitatem niger ac durus , intus con- 
tinens femina cucurbitae modo , fufca feu obfeure 
brunna, magnitude feminum cucumeris, ac nucleo 
flavefecnte j exterius autem quafi fafcia fimplici fe- 
men convolutum videtur. Immaturus frudus pul- 
pamalbam fucculcntam continet,odorisfere,utNa- 
fturtium, fed cui dulcedo quaedam eftadmixta: pet 
totam denique pulpam, non in medio tantum ut in 
cucurbita , femina ilia funt difperfa , qua: per maturi- 
tatem fufca fiunt. Saccharo immaturus frudus con- 
ditio & in febribus ufurpatur : maturis utuntur in- 
come, patinarum, poculorum & lagenarum locoj pra> 
parant hoc modo: Maturus frudus aquae calefadae im- 
mergitur & plene coquitur,hinc incifo foramine ligno 
duro excavandus eft, fin fecarc in patinam aut alias figuras illos velis , funiculo cralTiori fedio- 
nem quam propofuifti circumliga codo frudui & malleo ligneo pulfa funiculum,ficfponte fe- 
cabitur , cultro firem tentes operam ludes. Per ramos deciibs& terras infixos facile propa- 
gatur. Arbor haec certis temporibus , unodie omnia folia amittit, biduo autem poft iterum 
foliis onufta cernitur. 

Annotatio. Familiariflima eft arbor omnibus Infulis American & pene toti Conti- 
ncnti: Qiiare & Oviedus in Hiftor. lib. vm. cap.iv. ita illam defcribit. 

Higuero eft arbor grandis ; frudus autem illius funt certae cucurbitae , rotundae aut etiam ob- 
longae, e quibus barbari cyathos& aliavafa faciunt. Lignum arboris robuftum, folia ejus 
angufta & longa & in extrimitate fua latiffima. Barbari tempore neceflitatis comedunt hunc 
frudum , nimirum pulpam , quae fimilis eft carni cucurbitae , quando adhuc viridis eft. 
Sunt autem variae molis , & non raro quidam capaces duarum amphorarum aquae , & 
amplius. 

A p e i b a dida Brafilicnfibus , Arbor vafta atque in multos ramos expanfa, cortice cinereo. 
Folia habet quafi in frondes congefta , longa, inambituautem leviter ferrata , fuperius fatu- 
rate viridia, inferius magisincaua & denfa quadam lanugine veftita. Flores fert ftellaros , fla- 
vos , quinque foliis conftantes flavi's & quinque aliis ex viridi flavis , fuavis admodum odoris. 
Frudum prodecit magnitudine pomi aut circiter , orbicularcm , compreffum , hifpidnm ex- 
terius, inftarfpongixmarinje, &villofum, ex mufcofo colore fufcum, quiubimatuiiutin. 

Qj. trbs 




lz GeorgI MarCgravI 

trcspartesfpontedchifcit, continctquc intus globulum magnitudinefkusficcatx, conglo- 

batum fcminibus obfcurc brunnis , magnitudinc grani finapis , fed comprcflis quodammodo. 




Nullius ufus apudincolaseftfru&us. LignoutunturadC/w^, id eft, lembospifcatorios& 
Iangadas , quibus incoisc utuntur in fluminibus trajiciendis , atque etiam in man. 

Cap. XV. 

^Betis Titonia. lamacaru. lamacaru feu Caxabu. 

BE t i s Arbufcula eft , quatuor aut quinquc tantum pedes alta , caudicc redo , nodofb , & 
digitum craflb, pallide viuidi &pertotumpun&ulisalbismaculato. Supcrius autem ad 
aliquot nodos ramos adipifcitur , itidem nodofos & ejufdem cum caudicc coloris 5 & in his 
ramis folia, nimirum adquemlibet nodum, unum, & fimulunumjuliim: qnodlibet porro 
folium quinquc , fexautfeptemdigitoseft longum, lingua: figura, pallide viridc feu flavef- 
cens, fuperius fplendens, & craffitic Laurino folio fimilc. lulus autem unum aut duos di- 
gltOS 




125 



HlSTOR. PtANTARVM L Ifc. If], 

£itos longus eft, pcnnam olorinam circiter crafliis , femen fcrcns oblongnm fufcum 

lis valdc fortis , inftar zinzihrric \ ■ * ' 
j-„- ■ ~ n.r -V lll/ - 10Qn s. .Lignum cau- 
dicisintuscftfpongiofiim. Radices habctfex fen 
temautctiamofto rcftas, pcnnam anferinam fe 
rinc crafias, intus albicanrcs, lcntas, filament 
fas , odorc & faporc itidcm inftar zinzibttis. Ai> 
bufcula nobilis & qnantivis prctii. 

P i to ma Brafilicnfibus difta: Arbor grandis 
&ramofa, cortice gry(co , coryli noftratis cortici 
haud abfimili. Folia fcrt inacqiialis magnitudinis, 
quaedam tres , quatuor , quinquc , quxdam fcx, 
fcptem aut ofto digitos longa , pcdiculis brcvibus 
infidentia, que: bina & bina fibi invicem opponun- 
tur , ut & ramuli in ramis majoribus 5 hinc hide ta- 
men folium folitarium invenitur : funt autcm folia 
oblonga , antcrius acuminata , auris afininac figu- 
ra , laete viridia fupcrius , ut Caju folia , inferius 
p a ululum pallida: ncrvoTccundumlongitudincm, 
& venis oblique currentibus inordinate , quibufc 
dam fibi invicem oppofitis, quibufdamnon. Ad 
ipfum autcm foliorum exortum etiam duo ramuli 
enafcuntur oppofiti (vcl etiam unicusfolitarc po- 
fit us) tres , quatuor vcl quinquc digitos longi , (pi- 
cas modo in totum numerofis vcftiti flofculis ; qui- 
libctflofculus infidetfuopediculo brcvi,parvulus, 
in quatuor crcnas feftus , e cujus medio novcm (la- 
mina prodcunt, femidigitum longa, craftitie fi- 
lum fericeum aequantia , crc£fc ftantia, apicc tcnuij 
pediculus floris coloris eft mclini,flofculus c jiifdcm 
cum pauxillo rubro mixti , (lamina crocci , apices 
rubicundi. Quaelibct (pica florumnon male rcfert 
echinum ilium piftorum quo mattras fuas purgarc 
Scfarinam detergere folent. Fru&um fcrt, unum- 
quemquc fuo pcdictilo innitcntcm , cllypticae jfigu- 
l'x , umbelico autem inftar pun&i emmente , exterius coloris eft obfeure flavefecntis , cortice 
cameo, coloris folido quidem fed fragili , fere majoris craflitici quam cortex eft caftanca: : (iib 
hoc cortice latet pauca pulpa albicans , confiftentiae ut gelu in patina , (aporis acidi grati & ad- 
ftringentis , quae fponte a cortice fra&o fe fcparat & comeditur : continct denique in me- 
dio (iii nucleum magnitudinc caftaneae , ellyptictf figurae, cuticula fua tectum flavefcentc -, ipfc 
autem incarnati eft coloris , in fubftantia albicans ,' & facile in duas partes acqualcs divifibilisj 



noneftedulis, quippefaporis amari & adftringentis. 




I a m A c a r vBrafilienfibus. Ar- 
bor eft mediocris magnitudinis , 
caudice tercti , gryfeo , & ftellatis 
aculeis gry(cis armato : fupcrius au- 
tem habet ramos deorfum propen- 
dentes , quorum exordia funt longi 
proceflus teretes ftellatim aculcati 
ut caudex • his ramis autem verfus 
exteriora inddent folia Tunx mo- 
do , ovalia, compreffa , non tamen 
itacrafla ut Tume,in ambitu acu- 
lcata aculeis (ingulatim pofitis. In 
fupcrficie utraquc foliorum emi- 
nent tuber cula quaedam : color au- 
tem ramorum illorum & foliorum 
eft viridis. Fert florem (pkm ta* 
men ab AuBore defcrtptum non i?rve- 
nt) fed ex iconequamdedit , conjicio 
florem ex Hits tuber cults ennfei & in 
O 5 mat'- 




126 GeorgIMarcgravI 

mult aft amimdefinere. T^onmeminit quoqueftuttm : quern t amen opinor cum ceteris communem 

habere. 

Iamacarv quoque , itemque Caxaev Bra- 
filienfibus ; Car don Lufiranis. Arbor magna. Pri- 
nuira erumpit e terra folium unum octangulum , cu- 
jus anguli fimttcrctes , xqualis orancs craffitiei qua- 
il cxfculpti client , or dine fpinulis in ftellulx modum 
pofitis armati, & inter quaflibet duas tales ftellulas 
tranfverfalis quaedam lincola eminct. Huic uni folio i 
alia plura more itidem Tun# annafcuntur , ejufdem 
figura: } quodlibet unum , duos , trcs , quandoque & 
fcx pedes longum , verguntque ut plurimum in al- 
tum, bracliium human urn craffa , quandoque craf- 
fiora: fuccefTuautcmtemporis folium inferius cor- 
ticeni gryfeum acquirit ac incaudicemlignofum& 
crafltim abit , fpongiofum tamen & facile cxduuni; 
folia vero quae caudici proxima ramorum vicem 
fupplent, cetera foliorum. Caudcx vetusacramo- 
fa ilia folia fpinas denique amittunt, neque fpinofa 
manent, fed tantum folia. Hos huic Caudici folita- 
rius provenit albus , magnus , figura fimilis quarto 
loco defcripto : fequitur frudus ovo anferino duplo 
major, ovalis figura , exterius ruber obfeure , qui 
comeditur. Arbor interdum magnitudinem Ma- 
maoeira, imo & Ianipaba: nancifcitur. 

Car don alia ipecies , priori magnitudine caudicis , flore & fru&u 
per omnia fimilis, except© quod folia funttnangulatautin ea quam 
quarto loco defcribo. Alia Cardon fpecies teretibus ramis&nodo- 
fis , inftar baculi nodofi , ad quos nodos funt fpinac utincaeteris, 
cum quibus in reliquis convenit. 

Quart a fpecies Iamacaru, ficus fpinofa } ex radicibus tenuibus 
in terra haudprofundelatentibus , enafcuntur triangularia autet- 
iam quadrata folia , unum , duos , tres , quatuor pedes longa , qui- 
bus alia hincinde annafcuntur ut in ficu Indica: quodlibet eorum 
lams duos, tres vel quatuor digitos latum, funtque duplo crafiio- 
ra quam Iamacaru quae fruticibus & arboribus annafcitur •, fed illius 
longiora funt : in angulofis extremitatibus , aculeis munita , unum, 
duos trefve digitos longis,flavefcentis feu lignci coloris,fex, feptem, 
vel odto inaequalis magnitudinisjuxtafe pofitis ; viridia funt folia, 
ut illius quam inter herbas defcripfimus ; flos etiam talis fed duplo 
minor. Fru&us tres circiter digitos longus , quatuor in ambitu craf- 
fus , figure oblongae , conftans cute crafla , craffitie cutis Taco , fuc- 
culenta , egregie rubra : per compreflionem facile finditur per lon- 
gitudinem & detrahi poteft , continetque pulpam albam , fuccu- 
lentam , friabilem , & quafi In muitos globulos conglobatam ut 
nix gelu indurata : hasc multis feminibus nigris , fplendentibus , per- 
mixta eft * fimilibus A- 
quilcgiae feminibus, fed 
minoribus. Pulpa cum 
feminibus comediturj 
bonifiporis , dulcis, fi- 
cum vulgarem fupe- 
rans. Succus e cortice 
mbro exprelTus acidi 
adftringentisfaporis ut 
fuccus ribium imma- 
turorum. Folia autem 
huj«s plantae fucculeta 
funt,& fuccu dant her- 
bofi faporis ft ubrafll- 
aefimilem: quifiama- 

rus. * 





Histor. Plantarvm Lib, i i t. 
rnscifct, planta hscc Euphorbium ciTet, nam per omnia convcnit cum ;ir a r ■ • ' 
Haxplantaeft qus inNovaHifpania profert Cochinillam. Vide Ximcnem" Sd f f " n P tlonc ' 
Tunarum. ^uitnem in defenptione 

A n n o t a t i o. Fi. Ximencs habet caput , de differentiis Tunarum au<is vacant No 1 m- 
Planta, inqtut, quam ficum Indicia vulgo vocant , jam multisanms LiffiS^Hf 
pania, ubi paflim repentur : American!, ubi folum frudus fuos maturat n W n 
volupta«&j ? srorumfolatio, vocant ^M^r^m^^^^^^ 
monftrofam foliorum formam * peregrinum excrefcendi nfodum primummagnamfui exd 
taviradmirarionem nunc irafamiharis eft ubique, ut non fit operx pretium illam defcribt 
re. Scd quia van* illius fpecies repcriuntur , non merit ab re obiter illas recenfere Mhn 
guimtur auteininterdumrecundum varietatem flora., quorum alii candidi, alii rubri ahi 
foras fublutei & mtcnus ejufdem coloris cum frudu , uti videre eft in TLtacn mi: ^«a\aal 
fecundum magnitudinem cTformam foliorum , quorumaliafunt grandia, alia exi<ma al hob 
longa: aha brevia,alia rotunda funt. Sed pwecipua differentia fnmitur a fruduum varietatc Sunt 
itaq-.hs £ccies Tunarum qua: in nova Hifpama rcperiuntur.Prima qua: z m ihtarT7 t acnock/i, 
quia fruftus ilhus albus, hujnsfoha funt rotunda parva, la:via, autpaucisfpinisafbera, flos 
flavus, frudus fpinofus. Secunda Co^nochtU&i&L, quiafrudumfertflavum folia lata &ro 
tunda, plena acutiflimisfpmis, florcm rubicundum , frudusraros. Tcm*6\axwAtLocno 
chth , id eft, Tuna, qua: ab albo colore vergit ad rufum , foliis longis & anguftis acutis & mb 
purpureis: quodpropriumhujns fpeciei, nam cseterarum folia vircnt. Qiiarta Tlapdrochtli 
folns longis & anguftis, brevioribus tamen& minus fpinofis quam pracedens , flore exicmo' 
&qui ex albo vergat ad rubrum, frudu cxiguo coloris ignei feu coccinci. Quinta T?apo- 
nochtli , ob f lmilitudinern cum frudu quern Mexicani vocant Tzapotl , foliis horridis & defor- 
mibus , ovalibus & valdc fpinofis , floribus e candido fiibflavis. . Silveftris Tuna, quxTzacu- 
nochtli dicitut, inarboris molemfoletadolefcere, foliaque habet rotunda & minuta, flores 
flavos. Eft & alia fpecies quae vocatur Xochinochtli quae licet pracedenti fimilis fitforma ta- 
men excedit cateras o nines foliis & frudu unde illi nomen. Omnes Tuna: funt fri<nda: & hu- 
mida in fecundo gradu , exceptis granis qua: funt ficca & aftringentia : folia item funt frigida & 
humida&falivofa: quatefuccus exprefllis, mitigat ardores febrium, fedatfitim, humedat 
inteftina . Frudus manducatus cum fuis granis dicitur alvum aftringere : eft boni Strati nutri- 
menti , licet nonnihil flatulenti , uti fere cseteri frudus , & quod facile cornimpitur.^/Egri jux- 
ta&valentes aftivis menfibus illisvcfcuntur, &fingularem cap hint utilitatem, prcfertimii 
qui bile abundant, .aut aliqua intemperie calida laborant. Gummi quoddam exfudat hac 
planta , renum & urinse ardorem temperans : Succus aut aqua ex hac planta extrada eft admi- 
rabile remedium contra bilio fas & peftilcntiales febres. Radices illius cumcerta Geraniifpe- 
cie fanant Hcrniam & Eriifypelas j mitigant calorem e febre aut alia quavis caufa natum. Me- 
xicani rotas plauftrorum fucco foliorum inungunt , ne ex celeri motu igniantur. Ferunt quo- 
queradicem , qua: nonnihil amaricat , fingularcremedium efle adverfusplagas. 

Cap. XVI. 

ficuiba. Cereiba. Iacapucaya. Iaracatia. <tAcdja. 

T E c v i b a Brafilienfibus. Arbor fatis alta , cortice fubcano : folia fertin ramulis altematim 
-^oppofitis, fibiinvicemdiredeveletiamalternatimoppofita, & in extremitate unum foli- 

tarium , tres digitos circiter longa , acuminata , nervo 
/ecundum longimdinem & venis tranfvcrils. Florem fert 
caemleum j decujitstamenfigura , ficutinecjtte defruftu ni- 
hil apud Auiforem nofirum invent. 

Lignum hujus arboris egregium ad varia fculpenda, 
nam ex ruffo brunnum eft , &nigro undatum. Convcnit 
cum ligno Cardeira , quod tamenmagisxftimatur&eft 
longe elegantius. 

Cereiba Brafilieniibus. Arbor inftar falicis pumi- 
Ix , tali ligno , ejus denique figiirae , foliis itidem fimili- 
bus, fed paulo craflioribus : folia autcm direde fibi in- 
vicem oppofita habet : in extremitatibusautemrairiulo- 
rum , inter tria , quatuor , & interdum duo folia , duo 
proveniunt pediculi , quilibct tres , quatuor , aut quin- 
quc flofculos habentcs congeftos, ex albo dilute flavefcentes , quatuor foliolis conftantes & in 

medio 




J28 Histor. PlantarVm Lib. III. 

medio totidemftaminulisnigrisfurrcctis , mellci odoris. Folia hujus arborisluccntcSolcfa- 
lcm albiflimum continent in fua fuperficie , quando vero caelum nubilum aut tempus noftur- 
nuni , fal diflblvitur & inftar roris adhserct : intcrdiu autem ficcus & albiflimus , digitis dctcrgi 
poteft. Ac tantum ex duobusvcltribusfoliishaberipotcft, quantum jufculo probe falicndo 

fufficiat. 




Iacapvcaya Brafilicnfibus. Altiulma arbor , cortice gryfeo , duro & inaequali inftar 
vctcris Qucrctis j cxquoatranlentumfcriptorium conrlcitur. Folia juniorarurTafunt, vctu- 
ftiora viridia, Mori foliis fimilia, in ambitu ferrata, quodammodo contorta & incurvata 5 alter- 
natimin ramulis fibi oppofita. Fert florem, quern tamen ab Auttore defcriptum non invent. 
Fructus fequitur ingens , quilibct fuo pediculo craflb , ligneo dependens , magnitudine capi- 
tis infantis, figure cllypticae , inferius veluti in conum obtufum faftigiatus , fuperius five ad 
pcdiculumdepreuus, referens poculumcum fuooperculo; cortice ligneo & duro, ochre 
coloris: operculo autem remoto (nam ipfemetfru&usmaturus feaperiU decidit operculum, 
& fru&us interius in quatuor interftitia divifus videtur j & in quolibet loculamento caftanea 
invenitur pruni magnitudine , cortice ex flavo fubcinereo , rugofo , qui contufus nucleum cx- 
hibct album, optimi faporis : comeditur crudus & toftus. 

Ex ligno arboris axes fiunt machinarunr, quia durabile eft in humido 5 nam axes Temper ma- 
defiunt arundinis latice & quotidie lavantur aqua. E cortice autem exteriore ficcato & con- 
tufo fit ftuppa rufefcens , qua ad obturamenta utuntur & naves. Fructus maturefcit Martio <Sc 
Aprili. 

Frequentiftima arbor in Silvis magnis in Namhiu ScAlagoa delZul &vcrfiis Alagoam 
grandem. 

Uracatia Brafilicnfibus , Arbor eft alta recta , caudice inferius craflb , qui vcrfus fafti- 
giummagis magifque gracilefcit & attenuatur, cortice gryfeo, ligno molli, cc lattefcentc. 
Caudex autem & rami armantur fpinis brevibus, crafuufculis , duris. Et ramos quidem in or- 

bem 



ban projicit 




Plantarvm Lib. ij j # 



129 



magis 



ga,incEqualisma in 



fuperiorefque infcrioribus breviores . neque ramuli 

ordinati, in quibus folia in frondes congefta-, 

Madnbae modo , figura & magnitudine fu- 

perius fplendide viridia , inferius incanefcen- 

Ag, ]t/gM^ ria ' q uin que , feptem vel novem in ftellx 

7JK Kp modum fibi appofita • nervo fccundum 1 on- 

gitudinem & venis obliquis. 
Floremfertut Mamaoeira. 
Scquitur frudus petiolo longo depcndens 
ut Mamaomas, tres digitos longus , crafli- 
tie duplicipollicishumani, ftriis haud pro- 
fundis fccundum longitudinem , vel quad li- 
neisfolum notatus, colons exteriusScinte- 
rius crocei ut Mamao , & carne cjufmodi 
fubftantiae Sc fimili modo granis refertus, ma- 
gnitudine & figura grani hordei, faporis haud 
manifefti. Immaturas adhuc ladefcit, ac vel- 
licatlinguam, maturus autem fponte deci- 
dit & comcditur crudus atque coftus. Folia 
amittit fingulis annis & menfe Martio nova 
protrudit , hinc floret & frudum fert , qui fi- 
ne Aprilis & Majo maturatur. 

Duplex eft Arbor, mas & foemina : quae fi- 
miles funt cxcepta magnitadine , nam foemi- 
na per omnia minor eft mare. 

A c a 1 a quae ScIbametara Brafilien- 
fibus. Arbor quae in altitudinem & magnitu- 
dinem procera Tiliae affurgit •, caudex Sera- 
mi craffiores , cortice rugofo Se e cinereo al- 
bicante inftar Sambuci Folia direde fibi op- 
pofita , duos , tres , vel quatuor digitos lon- 
tuctinis, fefqui vel duos digitos lata, acuminata fplendentia $ nervo lato 

fccundum longitudinem & venis tranf- 
veriis,foliis juglandis haud abfimilia,fed 
acutiora. 

Flofculos fert copiofos in magnos ra- 
cemos congeftos , ex albo fubflavefcen- 
tes. 

Poftfloresprodeuntpruna flava , no- 
ftratibus figura Sc magnitudine fimilia, 
pauxilla cute, acidi faporis,lapidem con- 
tinentia magnum , ex filamentis lignofis 
conftantem nee durum , verum denti- 
bus cedentem, qui nucleum continet ex 
albo flavefcentem,. 

Folia hujus arboris (imo Sc lignum) 
faporis eft egregie acidi 5c adftringentis 
ac ad appctitum proftratum revocan- 
dum & fitim levandam in febribus utili- 
ter ufurpantur : fiunt Scintindus ad car- 
nes aflas exjunioribus foliis tritis , gra- 
tiflimi faporis. 

Ramus arboris decifusScbaculi mo- 
do infixus terra brevi radices agit Sc in 
arborem adolefcit : unde frequens vifi- 
tur circa plantaria Sc curraos. 

Lignum ruflfum & leve ut Suber,cujus 
loco ufurpari poteft. Fiunt Sc opercula 





ex eo ad obturandas lagenas. 



R 



Cat. 



ISO 



GeorgI MarcgravI 
Cap. XVII. 

Corona iha. Copaiba. Ibixuma. Coapoiba. "Buripicaiba. Ibiruba. 

z5\4aratatabiba. 



CArana iba& Ananachicariri Brafilicnfibus. Arbor Mrai dadyliferas ma- 
crnitudine & altitudinc 5 ligno duro , ruffo feu branno , cralfis ncrvis intus conftantc, nul- 
liusufus: cortice exterius gryfeo, &c cartilagine a terra ad quod- 
dam fpatium fquamato , fquamis ordine cochleatim pofitis , quae 
primo longiores , fucceflu , breviores fiunt , imo tandem deci- 
dunt , fuperne initio fado ; nam arbores adultiores caudicis me- 
dietatemfuperiorem habent glabram ut Cocoeiro, inferiorem 
folum fquamatam ; fquanra autem nihil aliudfunt quam reliquiae 
ramulorum , qui decidunt arbore in altum afliirgente , enafcenti- 
bus aliis , tunc enim fuperiores rami manent , inferiores exci- 
dunt relinquentes has fquamiformes reliquias. Ramos porro fuos 
in fummitate orbiculatim expandit dif ede furfum,deorfum,& ad 
latus utpalma dadylifera,fcdlongc elegantioriad/pedu. Ramus 
quilibetduos veltres pedes longus, comprcfius, in utroque la- 
tere acuto, duris fpinisnigris armatus figura dentifcalpium refe- 
rentibus: unumincujufque rami extremitate folium rotundum 
f>ura&itaplicisdonatum ut manuarium umbraculum faemina- 
rum (gallisparafol) viridis coloris , ab extremitate ad medictatem 
fere introrfum fedum in multa alia carinata folia foliis Palmae da- 
dylifere fimilia ; quodlibetexhis fedis foliis circiter duos pedes 
eft longum. Inter ramos folioferos alii prodeunt longiores, qua- 
tuor , quinque autfex pedes longi , in multos alios ramos & ra- 
mulos , lanugine albefcente obdudos , expand alternatim , & 
quafi e vaginula prodeuntes , in his exfiftunt flofculipallideflavi, 
fine pediculis , tribus foliis conftantes. Poft hos proveniunt fru- 
dus , figura & magnitudine olivae , virides , amari , nee edules, 
necullius ufus. Seda haec arbor nunquam renafcitur e caudice; 
tarde quin etiam crefcit & longo tempore opus habet ut grandef-^, 
cat. Folia ferviunt ad tcgendas cafas&corbes faciendos: e ligno autem circos faciunt , qui- 
buspecora & jumentaincludunt , vulgo Curraes Lufitanis. 

Annotatio. Ex nomine quis fufpicari poflet hanc efle arborem quae fundit refinam il- 
lam qua; hodie magna copia Europae infertur ex America Carannae nomine, verumhaudita 
eft, fiquidem hancitadefcribitFr. Ximenes. Tlahuililocan (quae fert refinam quae ab Hifpanis 
vocatur Caranna) eft arbor grandis , trunco laevi , rubro &fplendente atque odorifero j foliis 
olcaefol. fimilibus& decuflatimfivein crucem difpofitis •, eft acris atque mordax & nonnihil 
adftringens. Refina quam cliquat nominatur Caranna, , obtinens eafdem facultates , quas Te- 
comahaca atque adeo majores, licet non fit in tanto ufu. Pulvistrunciautcorticishauftus 
valde corroborat cor & ventriculum ; difcutit flatus , corrigit quamvis intemperiem frigidam, 
fanatque affedus uterinos. Cortex in aqua maceratus utilis eft cordi ■ & hauftus cum potione 
Cacao , prodeft pedori & cordi : Fit ex hac refina ceratum utilifllmum adverfus varios dolo- 
res. Item oleum Americanis maximopere laudatum adverfus vulnera & hemorrhoidas : quod 
faciunt hoc modo : Recip. Terebinthkue unc. vni. olei de Liquidamber unc. in. Tecoma- 
hacse, Carannae, Balfamian. Vnc.n. Pulverum Maftich. Myrrhae, Aloes, Thuds , Sangui- 
nis Draconis, Sarcocolte an. Drach. & femis ; pulverifenturfubtiliter, Scubirefinac liquefa- 
daefnerint, mifceantur&incorporcnturfecundumartem. Vide Monardem cap. m.obfer- 
vavi autem refinam hanc adverfus dolores dentium, emplaftro temporibus applicato, egre- 
gium effe remedium. 

Copaiba Brafilienfibus : Arbor cui lignum rubrum , quafi mi- 
niovulgarifaturatetindum, duritie fagino aequale , exquoaflcres 
lati fiunt ad varios ufiis. Folia fert obrotunda aut etiam ovalia , qua- 
tuor aut quinque digitos longa , duos aut duos & femis lata , ubi la- 
tifuma , in pediculis digitum longis , craffis , nervo craflb fecundum 
longitudinem , & venulis pluribus tranfverfis , maxime confpicuis 
poftica parte. Florem fert mediocrem , quinque foliis obrotundis conftantem. Frudus illins 

eft mi- 





Histoii. Plantarvm Lib. ITT 

* A *• A 3 i 

eft filiqua obrotunda , magnitudine unius digiti, fufca, quae fi digitis prcmatur facile aperi-* 
rur&continctnuclcum aveilanac nucis magnitudine & figura , cuticula nigra membranacea 
te&um, quae ad medictatcm vcftitur pauca pulpalutea, odoris inftar piforum contuforunr 
ipfe nucleus cpnftat carne lenta , inftar cornu emolliti, ccdente dentibus , faporis haudma- 
nifefti , colons aquei , qui comeditur. Siliquae mature decidunt, & colligtmtur. 

Haec arbor dat oleum feu Balfamumlimpidif- 
fimum , inftar olei Terebinthinac dcftillati con- 
fiftentia & fapore , odoris refinofi. Hoc autem 
fie colligitur: Circa arboris caudicem terebraad 
medullam ufque perfodiro, & applicavafculum, 
& unius horaefpacio quatuor circiter cantharos 
olei habebis : fin fluere plane non velit , finas fo- 
ramen operculo obrurarum ad Solis ufque oc- 
cafum, hinc refera, oleum dabit fine dubio. Pau- 
xillum hujus calefa&um & cum filamentis re- 
ccnti vulneri impofirum , fanguinis fluxum fiftit 
& breviilludfanar. Nervis apprime amicum eft: 
tres vel quatuor guttulae in ovo forbili bis vel tcr 
mane fiimtae , dyfenteriam vel alios fluxus ven- 
tris fiftunt & curanf. Calidum & ficcumeftin 
fecundo gradu. 

Ibixvma Brafilienfibus , Motamba. Ango- 
lenfibus , Arbor inftar cerafi filveftris noftra- 
tis , etiam ejufmodi pene foliis , per ambitum 
venufte ferratis : cortice ex fufco cinereo : ad 
quodlibet folium five illius pediculum brevis 
-enafciturpediculus continens ftofculos parvu- 
j los , quinque conftantes foliis flavis deorfum fle- 
xis quafi quinque uniones affixae eflcntj in medio 
multa ftaminula flava extant : funtque flofculi in 
umbellam congefti. Fru&umfert orbicularem, 
magnitudine globuli luforii , primo quidem viri- 
dem per totum fignatum tuberculis fufcis : im- 
maturus adhuc conciilis continet materiam len- 
tam inftar vifci ; maturus autem nigrefcit «3c in 
quinque partes a:quales fponte fmditur , conti- 
isfemina fufca, fuis cellulis inclufa, magnitudine feminisfinapi, figurse ex rotunda quaft 

oblongse. Cortex hujus arboris 
f ■ ^) i detra&us glutinofus eft , & de- 

\^ cW '/ rafa exteriori cute fufca , feu re- 

censfeuficcus ufurpatur, egre- 
gie Saponis vicem implet & tuto 
adhibetnr ad omnia ad quae Sapo 
Hifpanicus. 

Longe praeftat fru&ui sdaon, 

ille enim acrimonia fua nocet 

veftibus , hie autem nequaquam 

Nafcitur ubique in Brafilia 

quidem maxima copia. 

C o a p o i b a Brafilienfibus, 
Pao Gamelo Lufitanis ; hujus Ai% 
boris aliquot reperiuntur fpe- 
ciesj qmrumduas AuBor itade- 
fcribit. Prima fpecies in Fagi al, 
titudinem & figuram excrefcit, 
cortice cinereo cui aliquid fufci 
admixtum, inftar undulati pan* 
ni. Folia habetfolida, oblonga, 
inferius dilute virentia fuperius 
faturatiora&fplcndentia, infigninervofecundumlongitudinem, atnullispene venis confpi- 





GeorgI MarccuvI 
ciustranfvcrfis: pediciuusfoliidecerptusfunditaliqiudlaaci. Florcsfert, qucmque fuo pe 
diculo innitcntcm magnitudinc rofx, & foliis albis rofaccis conftantem, fuave rubcntibns 
nnguibus ; urabelico in medio , qui conftat globulo refinofo , flavo , magnitudinc pifi : rcfina 
ilia elara eftut Tercbinthina, glutinofa , flava , odoris tamcn injucundi: hunc dtcumdant 
multaftaminula rubra, aide fibi inviccm adhxrentia. Florem fcquitur frudus, capfuteinfi- 
dens fere ut <*kns: immaturus fccundiim longitudincm concifus, multos feminum ordines 
continet magnitudinc & figura feminum mali , tranfverfim per longitudinem pofitorum: 
quodlibet autcm femen includitur pellicular fuae rubrae, atquc alteri miniatae pellicula invol- 
vitur. Caro frudus eft flava & fuccum exfudat flavum , jucundo a(pe£tu. 

Lienum hujus arbotis facile frangitur , & cortex licer craflus fpontc fe feparat a ligno, quod 
continet in fe medullam mollem, qua: facile extrahi poteft, ita ut lignum remaneat inftar 

fiftuiae 

Alterajpecies, magna eft arbor, cortice gryfeo , in amplos ramos , fcfc expandens: fcrt au- 
tem folia in frondes congefta, oblonga, carinata fimilia foliis Mureci , fed non lanuginofa. 
Fruausquoque hujus arboris, globuliluforii magnitudinc , rotundus , maturus viridis exte- 
rius, intcrius rubefcens , & multis granulis fid. modo refertus, ficcus, faporis haud manifefti, ita 
ut comedatur quidem a quibufdam, fed nullius fit pretii. 

Cvrvticaiba Brafilienfibus (de quo tamcn nomine ambigo) Arbor cortice fufco , & 
inftar Betulae crcfccns , folia habet oppofitaquinquevel feptem inunoramulo, /plendentia, 
acuminata, non ferrata , Betula? foliis viriditate fimilia. Florem fert, quern tamenAucior non 
Aefcripfit. Poft florem in interioribus ramulis proveniunt folliculi, primum virides, deinde ru- 
bicundi, ma<mitudine & figura piftaceorum, quiquemadmodum & lignum fpirant odorem 

fereutlcica. 

I b i r v b a Brafilienfibus . At- 1 
bor cortice , ligno & nafcettdi mo- 
do Guajabae fimilis, ramos autem ha- 
bet ut noftra Cerafus. Folia fert ob- 
longa , duos aut tres digitos longa , 
membranacea , fuperius faturate viri- 
dia , infer ius pallida , uno nervo fecun- 
dum longitudinem , nullis venis tranf- 
verfis : duo fempcrfibi inviccm oppo- 
fita , in ramorum quoque extremitatej 
duo quoque fruftus fibi opponuntur in 
mis pediculisprope o ppofita folia ena- 
ti. Fertflores (qttos tamen AuBor non 
defcrtffit.) Frudum autem fert in pe 
diculis digitum longis, flavum feu au 
rei coloris, magnitudinepruni 5 fedro- 
tuhdum &verius pediculum turbina- 
tum,ac umbelicum habentem cavum, 
quern circumftant quatuor foliola,ter- ' 
tiam partem digiti longa, ex viridi in- 
carnata j inferius itidem ad pediculum 
duo foliola. Haec &illa reliqua ex flore 
e quorum medio frudus exfurgit : cu- 
ticulatcnuiveftitus & carnefucculen- 
ta fulva, faporis acidiufculi ac paulatim 
amaricantis , haud ingrati : odoris fub- 
dulcis & vinofi. Continet lapidem (fae- 
pe duos in uno latere pianos & con- 
jundos , caeterarotundos) magnitudi- 
ne cerafini,rotundum, cortice tenui fed 
duro veftitunv, qui continet intus nu- 
clcum album amaricantem. Similis eft 
lapidi Vbapitanga , nee facile dignof- 
cuntur . Nucleus abjicitur , caetera 
commeduntur. Excellens eft frudus 6c magna copia edi poteft fine noxa. Tranipkntatur per 
taleas. 

MarAtAtabiba Brafilienfibus. Arbor caudice redo alfiirgit, non croflb , cortice ci- 

ncrco, 




Histor, PlantarvmLib. HI. 

nerco, fnpcrius autem duorum , aut trium pedum longitudine pediculi cnafcuntur in orbem 
pofiti, quorum quilibet continet feptem, odo, novcm aut decern folia in orbem difnnfi f 
fcptem, odo, aut novcm digitos longa, foliis Ambaibae fubftantia & colore fcrme fim 1 ' 
diculoinfidentia, duos aut trcs digitos longo, ^llperneviridia ) inferneinftarfericic.l a b!•a , ?«" 
figiiincrvo&confpiciusvciiispracdita. E Ion ginquo Arbor videtur Ambaiiba, fedeDronn 
quo differentia agnofcitur. * r u * 

Cap. XVIII. 

Iwiominata. locarajeu Iucoara. Tindoba. Tafyracoaynanafeu 

Caffia. Iwiominata. 

A Rbor (cujusnomenab Auftorenon proditur) candice redo & medio cris altitudinis, 
-L ±~ cortice cinerco , ligno fragili & med'ullofo , fuperiusin multos ramos , fed foliis fere nu- 

dos difpefcitur : folia tamen habet in illo- 
rumextremitatibus , infrondes congefta, 
quinque , fex , feptem juxta fe fuperne di- 
lute viridia, infernc albicantia , qua:dam 
oblonga , quaedam pene rotunda , nervo 
fecundum longitudinem & venis tranfver- 
fis ordine fibi oppofitis.lnter folia in fron- 
dibus etiam proveniunt pediculi duos cir- 
citer digitos longi , qui fupeiius multos 
flofculos oblongos in umbellam conge- 
ftosfuftinent , albos , fex foliolis conftan- 
tes , fuavis odoris. Fru&us non meminit 
Au&or; Hanc autem Iconem ex Herbisjic- 
cis ab ipfo colleciis delineandam curavimns y 
in qua artifex nimium fibi permifit , neque 
enim folia it a venulis reticulata funt , fed 
tantum habent nervum fecundum longitudi- 
nem & vena* tranfuerfas ut in minimo folio^ 
quodmonendum duximus. 
Iocara & IvcoAra Bfafilicnfibus , itidem Palmx fpecies : dimidiam altitudinem 

Coqueiro adipifcitur , caudice redo , glabro , gryfeo, gra- 
cili (ideo ad ligna medium ufurpatur) verfus fummitat cm mo- 
re Coqueiro. Flos e filiqua provenit , videlicet ramus duos 
circiter pedes longus , multos ramulos expanfos habens, 
quemlibct tres circiter pedes longum, & flofculos per to- 
tum hunc parvulos ,, conftantes tribus foliolis ex albo fubfla- 
vefcentibus & habentes in medio aliquot ftaminula flava: 
totus autem ramus cum fuis floribus flavefcit. Poft florem 
parvulus frudtiis provenit figura coco. Supra filiquam (qua: 
ambit fuo exortu feu vagina arboris quafi'caudicem) folia in 
fummitate proveniunt alata ut in Coqueiro , fed breviora, 
necaheitalongaeac latx. In fummitate arboris plerumque 
folium convolvitur ftans ere&um inftar fiftuhe. Admodum 
lentus eft floris ramus & profcopis, imo&flagellopoteft 

ufurpari. 

P i n d o b a Brafilienfibus , Species Palms nucifere cau- 
diceutplurimum crafliori quam Coqueiro , proceritate ae- 
quali vel etiam longe majore : caudex enim craflus quatuor, 
quinque aut fex pedes, cortice gryfeo feu cincreo , glabro, in 
quo vibices vix apparent, fecus quam in Coqueiro. Folia fert 
alata ut Coqueiro , fed quae non ita in orbem dependent , fed 
maximam partem ftant furrefta. Prope foliorum exortum 
etiam rami proveniunt dependentes , qui proferunt racemos 
quatuor aut quinque pedes longos, plenos flofculis: poft 
quos etiam racematim proveniunt fru&us vel centum in uno 
racemo,quimaturidecidunt: eft autem frudus oyi magm- 
tudinc& figura aut paulo etiam major , faftigium in funmu- 

R 3 mc 





GeorgIMarcgravI 
tatc habcns acuminatum, altera cxtremitate infidct calici feu cupula: ut nuxpinca, ex foliis 
triangulanbus conftanti : maturus exterius e 
viridiflavefcitvel etiam brunefcit. Cortex ex- 
terior filamentofus ut in Coco , verum haud 
craflus , fed duplam tantum craflitiem tefta: ovi 
habcns ; qui incifus detrahi poteft : illo detrado 
apparet pauca caro crocei coloris , nullo mani- 
fefto fapore , qua: ab /Ethiopibus cum farinha 
commeditur : hxc ambit nucem durifllmam, J 
ovalem, ejufdem ferme craiTitudinis cum Co- 
co , verum caret tribus illis foraminulis : haec, 
difcufta apparet intus in cavo , per interftitium' 
morejuglandis diftindo, nucleus magnitudi-; 
ne juglandis , candidus , duriufculus , faporisM 
ut Coco , fedpaulo ficcior & ita fuavis. 

Excarnecroceafit oleum croceu'mquodin 
lucernis ufurpatur : ex nucleo limpidifnnium 
pcrexpreffioncm ad condiendos cibos quam- 
diu recens eft , & itidem ad lucernas quando 
vetus. Vtrumque qualitate frigidum , &illud e 
nucleo expreflum loco rofacei olei ufurpatur. 

E cortice nucis fiunt tubuli adtabacumfu- 
niendum , vocant petumbuaba. 

E foliis hujus aiboris fiunt tedadomorum, 
ftoreae , corbes & alia. 

Majo menfe maturefcitfrudus. 

Arbor ( cujus nomen ab Autfore non pro- 
ditur) cortice cinereo , albicantc, multis ramis 
varie inflexis p'riedita. Lignum lentum quafi fa- 
lignum obtinet •, folia autem oblonga , direde 
fibi inv'icem oppofita , folida , laevia , fuperius 
egregia viriditate fplendentia , inferius olivacea 
& fplendentia & ad tadum inftar holoferici 
glabra : In extremitate ramorum fert multos 
flofculos , fpicatim feu racematim congeftos, 
fuo pediculo deorfum incurvato infidentes , lutei coloris 5c racemus flonun elegantiflinie 
eftdifpofitus: poft flores nafcun- 
tur baccae ribium magnitudine. V- 
trum edules fint necne ab Auclore 
nonadditur. 

Iconem autem ham ex herbis fie- 
ri* ab Auclore coUeclis delineandam 
cur a vi . Folia (iccafupema parte pla- 
ne nigricant , infema fufcefcunt. 
Confiftentiam frutfuum ex ficcis ob- 
fervare nonpotui. 

Tapyracoaynana Bra- 
filicnfibus eft Caflia arbor cujus 
frudus Cannafifiola Lufitanis & a- 
liis. Arbor alta & magna , atque 
in plurimosramos late deftinda, 
colore exterius ex cinereo albi- 
cante. Folia fert ordine fibi oppo- 
fita , paulatimque furredim ftan- 
tia, figuracylindraccx, duos di- 
gitoslonga, Scduastertias partes 
digiti lata , breviffimo pediculo 
innitcntia inftar foliorum fenas, 
dilute viridia j fubtiliter hirflita, ad 
tadum mollia , rubefcente ncrvo 
fecundum longitudinem, & venu- 





. r. 



HlSTOR. hANTARVM LlB. UJ 

lisfccundumlatitadincmordinepofitispriEdita. Plores fert fpicatim con-eftos fmeramulis 
quilibet conftat quinquc foliolis,& tubus femilanaribus corniculis, qua cum ftamiiiulis iunda 
pofitis furreda ftant , omnia coloris incarnati elegantifllnii : eft aurcm flos magnitudinc aqua 
lisPhafcoli flori. Longc pofluiit arborcs hx florcntcs confpici ob incarnatum ill um C oi 
rem. Poft flores fequuntur filiqua: , immature quidem virides , mature nigra: feu fufcae deor" 
fumpropendentes-, qurelibet circiter duos pedes longa, quinque digitos crafla , paulatimin- 
curvatautenfispolonicus. Inuno ejus latere eminentia duplex eftfecundumlongitudinem, 
in altero firapla, quafi chorda agglutinata eflet Tub cortice : Nee rotunda nee teres exadle eft 
filiqua , fed concifa , nam tranfveifim incifio ellypfim defcribit. Cortex exterius eft inftar cor- 
ticis exterioris arboris, interior lignofus &albus. Non pofiunt hi cortices fimul frangi, fed 
malleo concuti debent: Siliqua porrointustranfverfimmultashabetdiftincliones , quarum 
qucdibet crafiitiem pennas anferinx capit. In qualibet autem cellula nucleus latct , ma<mitii- 
dine & figura amygdalae , coloris ex albo flavefcentis , fplendens , lxvis , durus , per longitudi- 
nem linea fubruffa in uno latere divifus, nucleum continens album , corneee fubftantix. Quac- 
libet prxterea cellula continet fubftantiam glabram , glutinofam , brunnam feu fubnigram in- 
ftar Cafliae folutivs , fedamarifaporis&ingrati. Adftringendi vimhabet. Brafiliani fru&um 
hunc vocant Tapiracoiinana. 

Cap. XIX. 

Iacaranda. Quaralba. Ibiraba. Tuinamtiiba, Curmri. Camacari. 
Taco caatinga. Caavuacuiba. Iperoba. 

Vera Ib a Bmfilienfibus. Arbor cortice rugofo & gryfeo , inramis oppoiltos habens 
ramulos , & in horum quolibet tria, quatuor, aut quinquc folia in frondem congefta , pe- 



Q 





diculis fuis tres circiter digitos longis in- 
nitcntia,pallideviridia, figura falvise , fe- 
mi aut digitum longa , folida & ad ta&um 
dura , nervo fecundum longkudinem & 
venis obliquis predita. Flores fert flavos, 
inodoros, duos digitos longos , figura campanx, fupcrius in quinque partes fedos, interius 
autem habettotidemftaminula brcvia, flava, pallidisapicibus. Itaut arbor florenstotanava 
appareat , inftar arboris quam Lufitani vocant Pao d'arco: nam racematim congefti font nores, 
&arbores hie pauca habent folia. 

Plores fequitur filiqua longa & comprefta , nullius ufus. Cortex 



6 Histor. Plantarvm Lib. III. 

■ Cortex hujus arboriscontufus&coaus oleum dat advulncra fananda, &ulccra Vetera 
in tibiis aut aliis partibus curanda cmcaciffimnm. 

Nafcitur hxc arbor locis graminofis tarn huniidis quam ficcis. 

Floret menfeDecembri. 

Iacaranda Brafilienfibus , duce illius funtfpecics , unius lignum eft album , altcrms ni- 
grum ut V do Canto ac bene olens atque durum } album autem inodorum. 

Iacaranda li°-no albo , fert folia in ramulis aitcrnatim fibi oppofitis , dirccte quoque fibi op- 
pofira' tres circiter digiros longa , non ferrara , fuperne fplendentia , obfeure viridia , intc- 
riusexviridiquafialbicantia&nonfplcndcntia. Floret hoc modo: in quolibet ramo vcrfus 
cxteriora multi proveniunt ramuli, qui quail racemarim per multos dies habent glob ulos, 
nuclei cerafini magnitudine , autpaulo majore, coloris extcrius ex ohvaceo fublutcfccntis, 
qui fe aperientes in quinque fcinduntur folia, quae deorfum inclinantur , & interius tadu & 
vim referunt holofericum olivaceum fplendens : his infidct flos , unico folio luteo fubrotundo 
adlatusexplicatoconftans, e cu jus region e furfum incurvata funt quatuor ftamina alba elly- 
pticse figurae , apicibus luteis , & in horum adhuc medio corniculum ex albo viride : in medio 
Litem floris eriguntur multa ftamina alba apicibus luteis , fatis magnis , in fcoparum fetacea- 
rum modum. Flos dulcis odoris : fruclus haud edulis. 

Iacaranda ligno nigro reperitur in Capitania omnium fan&omm. Sed in quibus a priori 
differat ab Auftore proditum non invenio. 

Ibiraba Brafilienfibus , quoque du- 
plex alba & nigra. 

Ibiraba alba eft arbor crefcens figurapy- 
ri , corticc fufco , ramis inordinate pofi- 
tis : foliis folidis , faturate virentibus , ai- 
tcrnatim pofitis , foliispyri fimilibus , quae 
pediculis innituntur. Fert florem amplitu- 
dinc rofx , fuavifiimi odoris , & rofam pe- 
ne fuperantis , quinque foliis conftantem 
pallide flavis , in medio flore eft corpus fla- 
vum femilunare, more cochleae in fe con- 
volutum caftaneae magnitudine , cito deci- 
dit & magna copia fub arbore colligitur. 
Fru&um fert inftar poculi cum operculo 
fuo piano , in medio paulum turbinato ; in 
circumferentia poculi extends fexangula- 
res eminentiae funt, & magnitudo poculi 
eft quad caftaneae, primo fru&us eft viridis, 
hinc fit fufcus , cum maturuit operculum 
fponte diflilit , & caftanea , quam continet 
unicam , excidit , magnitudine noftrae a- 
vellanae : poculum adhuc in arbore pendu- 
lum adtempus manet.Atramentum ex hoc 
frudii paratur .Nafcitur patfim. Floret men- 
fibus Odobri & Novembri. 

Ibiriba nigra, LuRt&nispretadicitm, fed hujttsdefcriptioitt authographo Auttorti defideratur. 

T v i n am t 1 1 b a Brafilienfibus : Arbor cortice cinereo , iigno fragili; in mali filvcftris 
amplitudinem excrefcens ; cui rami decifi & terrxinfixi, novas progenerant arbores, ideo- 
que ad vivas fepes ab indigenis ufurpatur. Iuniores arbores fpinis acutis in caudice 6c ramis ar- 
mataefunt , adultioresamittuntfpinas& in ramis varie diftribnuntur : illae nunquam florent, 
hxc contra: illae Temper habent folia, hae nulla, fed tantum floresj nimirumDecembri6c 
Ianuario; poftnoresdemum erumpunt folia, floribus decidentibus. Vtrarumque folia funt 
fimilia fubrotunda feu potius cordis fublatioris figura , inferius tomentofa , fuperius glabra 6c 
dilutiora, tria fempcr fibi appofita more phafeolorum , in pediculofemipedcm circiter Ion- 
go ; & talium pediculorum tres, quatuor, quinque fibi appofiti funt , in frondis modum , tota- 
que arbor frondofa eft, foliaque & flores multos in frondes congeftos habct. Flos magnitudine 
Iridis florem fcrme aequat unico conftans folio crenato furfum erefto , ad cujus latus intcrius, 
cum adjaccnte tunica , e qua prorumpit , dulcis liquor continctur , ut in flore Paco , formicis 
gratiflimus: & ex eadem multa habet ftamina carina: in modum ad latus fenfimprodcuntiaj 
coloris infignisminiati, fine odore tamen : ftamina vergunt ad brunnum. Arbores florcntes 
longe confpici poflunt inftar panni miniati expanft. Floribus cito «5c copiofc decidentibus , lc- 

quuntur 




Histor. Plantarvm Lib ttt 
qiiuntnr kudus, videlicet copiofa: filiqua:, ubi niaturucrunt fiifc*- qua-darn unnm m 
damtrcs, quaedam quinque digitos longs, digitum craft*, teretes & in tot ventre* ehA?* 
loculamenta divifse , quot continent phafeolos : quorum quilibet magnitudinem 1*. b 
clei avcllanx aut fabas vulgaris j in totum eft miniati colons , & propc hilum quifafofcit" "^ 
vamhabetmaculamnigram: interiusautemexalbo flavefcit. Nullusejus ufus apud incolas" 
An Coral arbor ? Vide Car. Clufium in Appendice ad Hiftor. Rar. Plantarum. 

Cat. XIV. (p 

Qtbul Iba. Tacoeira. ^Banana, fnaja vuacaiba 

Jhe Coqueiw. 

C^Abvi Iba Brafilienfibus,l^<M/ww//<? Lufitanis: Arbor magna & alta , ramos & folia 
-'difpofita habenspene ut Vifyuiero , fed minora, & Tamarindifera arborifimilia. 

Nihil praterea de hac arbor e ab Auciore 
obfervatum invent. 

P a c o e i r a Lufitanis , non eft na- 
turalisBrafiliae: in Congo vocatur ar- 
bor J^ibuaaquitiba & fructus Jguitiba, 
"BrafAicnfibusPacobete , Lufitanis Paco- 
ba. Ex radice propagatur hoc modo: 
Primo crumpunt folia duo aut tria in 
fiftulam convoluta , paulo poft fecun- 
do fe produnt ad quodlibetlatus unnm, 
in medio eft fiftula foliacea , & fie fen- 
fimplantatrium aut quatuormenfium 
/pacio , in quinque, fex , feptem pedum 
altitudinem adolefcit , caudice tibiam, 
humanam craflb aut paulo craffiori, 
ipongiofo , foliis convolutis fimilis , & 
uno i&u facile difcindi poteft. Superius 




o&o , novcm , ctiam duodceim folia expandit elegan- 
tia ; quodlibet quatuor , quinque , intcrdum & odo pe- 
des longum j quatuordecim aut quindceim digitos la- 
tum . In utraquc cxtrcmitatc paulo anguftius , nervofe- 
cundum longitudincm digitum humanum craflb , qui 
etiamfex aut feptem digitos craflus , per fex aut feptem 
digitorumlongitudinemfcexferens e folio, pediculus 
folii vice fungitur. Nervus hie in fupcriori fuperficie 
. tanquam canalis excavatur & tranfvcrfim linex fubtiles 
a nervo ad latera extenduntur. Suntquc folia clcganter viridia , ad tadum kevia & folida initar 
charts membranacece,eodemque modo crepitant: Ideonondiu integra manent , fed aven- 
to agitata dilacerantur tranfverfim fecundum dudum ftriamm, & ftrepitum excitant commo- 
ta. Ex fummitatc caudicis hujus fpongiofi , feu e medio foliorimi prodit ramus feu brachium. 
Ramus hie primo quafi femipedem longus , tener & pollicem humanum crafius , in cxtrcmi- 
tatc fua continet corpus turbinate figure , magnitudine ftrobyli majoris circiter quinque digi- 

1 c tos ion* 




s GeorgI MarccravI 

tos longum , conftans e foliis latis , ellypticx figure , brunni colons obfcuri , ftriatis , quibus 
quafi pulvis cinereas afpcrfus : hxc complicata inviccm conftituunt illud corpus turbinatum: 
fmoulis autcm diebus , unum, duo auttria foliafepandunt, furfum vcrfus fe convolvcndo, 
nam turbinate corpus dependct. Subtcr foliis his expands apparent fex , feptcm aut odoflo- 
res, ordinejuxtafepofiti, exalbo flavefecntes, quilibct duos circiter digitos longus , fca- 
pus'autem fimilis parvs fcaphae , cujus pars qua infidet exortui iuo , fit prora , altera cxtremi- 
tas puppis ex qua prominent quinque foliola angufta , figuram habentia illius inftrumenti 
quo nauts utuntur in humedandis vclis : eminent autcm c puppi floris digitilongitudine , ex 
albo flavefcentia , & in ambitu latcritio colore fimbriata : in medio porroeorum flam en lu- 
tcum crafliufculum infidet, figura baculi cum nodo in cxtrcmitate , qualiinccduntnigrita:. 
Dimidiaautem parte fcapha tegmine fubtenditur a 'proraincipiendo , ut in fcaphis noftris lu- 
foriis: fubhoc tegmine intus in fcapha manna feu lentus humor continetur , ad tadum frigi- 
dus, faporis mellei , confiftentia & colore fimilis albumini ovi reccntis j in hoc humore or- 
tum'fumunt quinque ilia foliola cum ftamine: deledantur formica: admodum ifto ncdare. 
Floreshosfequunturfrudusordinc&ardcjuxtafcporiti, quilibet brcvi pediculo nitens, & 
o'ftentansprimoinumbelicofuoflorem, quipofteadecidit: frudus autem indies augentur. 
Continenturplerumqueinunoramo, decern, duodecim, quatuordecimautfedecimnume- 
ro , ut ita unaplantaproferat feptuaginta aut odtuaginta , quos virides finunt donee flavefcere 
incipiant. Frudus autem juftam magnitudincm nadus magnitudinem habet cucumcris no- 
ftratisoblongus&trilatcrus quafi, coriocraflioritedus, quod facillime in tres partes digitis 
fe dividi & detrahi finit. Pulpa mollis eft inftar butyri , medullam quafi cucumeris per 
medium fecundum longitudinem habens : boni eft faporis & frequentimmc comeditur vel fo- 
lusvel cum farina Mandioca: , vel codus & frixus in oleo aut butyro. Ramus autcm illc fru- 
dibus onuftus interea dum illi maturefcunt augetur , & ad duorum pedum aut majorcm lon- 
gitudinem excrefcit , florefque femper protrudit ex corporc illo foliaceo, fed qui decidunt 
fine fpe frudus, nam una plantanonfacit plus fruduumquam nutrirc & adaugmentumper- 
ducere potcft. Maturis porro frudibus ramus cum illis abfeinditur, ut & tota planta : nam una 
planta'unum tantum vivit annum & femel tantum facit frudum j faepiftime quoque accidit ut 
antequam frudus maturi fint planta cadat & pereat ni fulcris fuftentetur . five autcm cadat five 
prsecidatur perinde eft ; nam antequam fenefcat planta filius units aut alter ex radicc natus eft 
& adftat parcnti , moricntique fuccedit & fie in infinitum prop agatiohu jus planta: fucccdit; 
ideo maximi horti aluntur his plantis pleni : nam femel fadaplantatione ulterius non opus eft 
labore. Toto anno frudus habetur venalis. 

AnnotAtio. Iconem frudus dedimus in defcriptionc America? lib. xv. quam hie rc- 
petendam non duximus. 

Banana, Brafilienfibus Pacobucu , Congenfibus £)mbuca, quiancacala & frudus Tincondo 
quiancacala. Tota planta ut Pacoeira, at turbinatum illud florifcrum corpus paulo minus eft, 6c 
floresparum differunt: funt enim duos circiter digitos longi ex albo lutei coloris, & dulcis odo- 
ris: eftque floris fcapus non inftar fcaphse, fed redus, attamen cavus, repraefentans canoam 
Branfilienfium •, fex foliola angufta prominent e puppi, figura ut in pracedenti, <Scejufdem 
coloris , fed ftamen in medio decft : medietas anterior canoae etiam tegitur cavo tegmine 
albo-flavefcente. Eodem autcm modo ut in Pacoeirre (nimirum odo , novem aut decern di- 
gitos) plerunque autem non ita craffij &funt curvi fivelunatij & fubftantia ficciores quo- 
que & itameliores ad coquendum aut frixandum. 

In/ua Gvacviba cujus frudus Inajaguacu Brafilienfibus : In Congo vocatur Ejaqmam- 
butu & frudus £>um inga quiambutu : Palma nucifera , Lufitanis Coquiero , & frudus illius 
Coco : qui tribus fuis foraminulis larvam reprsefentat. Arbor caudice raro redo, fed plerumque 
incurvato , quatuor , quinque , fex aut etiam feptem pedes craflb, triginta, quadraginta & inter- 
dum quinquaginta pedes alto. Cortex cinereus inftar juglandis& quafi vibicibus hinc inde 
tranfverfim per ambitum notatus. Lignum ejus nullius ufus , conftat enim ex mcris filamentis 
& eftdulce quafi ladeo fucco turgens , undcarbore crefa a formicis expetitur. Caret ramis. 
Infummitate quindecim, ododecim, viginti aut plura habet folia magna, alata, inorbem 
difperfa , partim furreda, partim protenfa, partim dependentia, grati afpedus. In exordio fuo 
haec folia alata texturaquadam vcftita funt naturali, obfeure gryfei coloris , quafi crudum, 
textum cannabinum efiet, & fuccefili temporishaec textura fe folvit fubfequentc altera (5: a 
vento circumagitur. Quodlibet folium alatum longum eft circiter fedecim pedes RhinUn- 
dicos, ac in exortu pedem circiter craflum , difledum in alas online juxta fe pofitas & oppofi- 
tas : quodlibet tale folium circiter tres pedes longum & longius , duos digitos latum & vcrfus 
extrcmitatem , anguftius , acuminatum , habens in medio fecundum longitudinem ncrvum 
ofieumflavefcentem, ac tranfverfim ordine fubtiliflimas ftrias virifies (ut& ipfumcft)actc 



turn 



Histor. Plantarvm Lie. t t t 

* .i 9 

ruin carinatum, cavitatc furfum verfa : fubftantia inftar folii gladioli , kete viride ac f 1 d 

Inter folia aiata ex f ummitatc arboris oritur filiqua five vaaina duos&fpmic I- • j* 

7 rr • r j j- • rn_- • • • .• „ . ".mis circiter pedes 

jonga , crafla m meaio novcm aut decern digitos, faftigiata , vindis , ftriata , quae fnrrpniTV -, 

pons fuiccfcitac/ponte mmpitur. Antequamautcmrumpatur, clegantcrintuscompofitus 

rcperitur caulis, pedem longus, trcs aut quatuor digitos crafllis in plures ramos pcdalcs aut fef- 

quipcdalcs diftindus , qui rami ita apte a natura in theca complicati magnam fpicam rcpraJ 

fentant. Rami hionuftifunt ubiquc triangularibus corpufculis magnitudine amygdalarum, 

albis, qua: rudimenta funt florum & hinc nucum : nam rupta vagina rami hi fe explicant inftar 

arbufcuk-e & flofculos exhibent luteos. Hinc fuccrefcunt frudus , quilibetinfiftcns fuo brevi 

pediculo , pennam anferinam craflb , & cupulas fquamis conftanti ex ruffo flavefcentibus. 

Nux minor eft viriclis, maturefcens fit pallide flava , fed plane matura lignci eft coloris , fi<mr« 

oblongaefeu ovalis & quafi triangularis \ longa plernmquc decern, duodceim, autciuatuorde- 

cim digitos, in ambitu crafla duos &amplius pedes. Conftat frudus totus primum exteriori 

tegumcnto,fecundocorticc , tcrtio nucleo <Sc quarto aqua. Exterius tegumentum, externe 

glabrum, in totum conftat efilamcntiscramufculis.longis, coloris rufefecntis inftar lini refe- 

rens ftuppam cannabinam crailam ac crudam 5 eftquc in ilia parte qua nux pediculo adhaeret 

fupra duos digitos crafllim , in reliquis lateribus circitcr unum. Cortex eft crafllis inftar cranii 

humani, &ca cxtrcmitate qua adhaeret ramo, tria habet formina, nuclcum cerafi capicn- 

tia. In cavitatc hujus corticis feu in ambitu ejus interiori adhxret nucleus , qui & ipfe fua cuti- 

cula vcftitur in fua convexitate (inter corticem & fc) ruffi coloris , ad vifum ut nux mufcata. 

Nucleus, mice matura, crafllis eft duastertias partes digiti, albiflimus, ladeofiiccoturgens, 

faporis inftar optimarum avcllanarum. Sunicit unius nucis nucleus ad tres faturandos, deniquc 

in ilia cavitatc nuclei continetur aqua, pauca quidem quando plene maturuit nux & nucleus 

fuamperfedionem adeptus eft, nee ad potandum grata: fed quando mediae aetatis nux eft, 

nimirum quando tegumentum flavefcere incipit , cavitas ilia eft plena aqua fuaviffima (conti- 

nct enim pintam Hollandicam aut ampliusj pro magnitudine. Aqua haec turn gratiffima eft ad 

potandum, dulcis, frigida ac clara. At hinc quum aqua abundat, nucleus adhuc mollis nee ita 

grams eft. Ergo pro aqua haurienda eli guntur mediae maturitatis, pro nucleo edendo plane 

mat urae : nam aqua haec in nutrimentum nuclei ccdit. Ex nucleo maturo exprimitur lac , cut 

incoquitnr oryza pro pulmento. 

Haec arbor in fummitate fua mcduUam albiflfimam continet quafi bulbofam , nam in par- 
tes facile feparari poteft inftar allii aut ceparum. Haec vocatur Latinc palma & ca ablata arbor 
moritur, undeprovcrbiumpalmamreferre. Medulla ea eft albiiTima; pundnlis quafi poris 
dotata, fucculenta, dulcis faporis, melioris utique quam optimarum nucum • comeditur 
crnda vel per fc fola , vel cum oleo Staccto, atque etiam coqnitur. Arbor toto anno fimul flo- 
res,fructus immaturos & maturos continet. Amat autem loca maritima & arenofapropefepes 
&maccrias: in mediterrancis non aut raro admodum rcperitur, autfiplanteturibi infructi- 
fera eft, nee juftam magnitudinem nancifcitur. 

Nunc etiam dicamquomodo plantetur.&tranfplantctur, omnia ex propria meaobferva- 
tionej nihil enim umquamfcribam , quod non ipfemetviderim&cxpertusfim. Frudus inte- 
ger feu nux cum tcgumento fuo terrae leviter fuppofitafeu tantum fuperterram projeda, fe- 
ptem menfium fpacio progerminat : ex genuine planta tranfplantata poft annum , demum 
poftfeptcmannosprimitiasdatfruduum. Modus progcrminationis hie eft : Nucetotacum 
tcgumento terrae commifla , ex foraminibus illis progerminat filamentofumgermen, ortum 
ducens ex aqua ilia quae in nuce contineturrantea autem aqua ilia in fpongiofam,albiflfimamque 
fubftantiam fuit congelata & in figuram nucis formata ut germen inde prodiret. Germen 
quando prodiit textura ilia cannabina ftatim cindumeft& habet tria vel quatuor folia arete 
fibi adhuc applicata fine caudice. Nam ctfi proveniret ad fex , odo , vel decern pedum altitu- 
dinem adhuc nihil funt nifi folia atquc caudices. Et quodlibet folium junioris arbtifculae inte- 
grum eft nonfedumin alas ut in veteribus , fed plicatum ut pallia mulierum in Germania. 
Succeflu autem temporis fpontc finditur & fiunt alata , & tunc arbor caudicem fenfim acquirit 
fub tunica ilia texta qua inferius cingitur . Germen porro , dc quo ante , cum emcrfit e nuce, 
tunc ftatim per totum craflius tegumentum fpargit radices filamentofas , flavas , quae hinc inde 
perforant illud tcgumentofum & prodeunt foras (nimirum pedalis aut majoris longitudinis ac 
lumbricorum craflfitudine) ac in terrain fe ingerunt : fucceflu temporis tota nux putredine ab- 
fumitur. Sin quaeras undc nutrimentum habcat planta priufquam radices in terra firmentuc 
quod non ftatim fit , dicam : Supra innui ex fpongiofa ilia fubftantia prodire germen, ex hac & 
fimul nucleo qui adhaeret fuocortici nutritur arbufcula , nam quo citius eximas aliquam ar- 
bufculam priufquam radices egitin terrain , co plus nuclei invenies & contra. Tenaciter fpon- 
gia adhaeret per fibras fundo arbufcula; , ita ut ex nuce cximipoflfit nucleo appendente. Iunio- 
r § 2 res Is- 



I+0 GeorgIMarcgravI 

res fetus tranfplantantur autnon: fi tranfplantare animus, id fiat anno xtatisprimoautfc- 
cundo, & quidemmenfc Iuniovcl Iulio. Poflunt&majorestranferri quatuoraut quinquc 
annorum , fed major pars moritur. Vidi tamen grandes viginti quatuor aut plurium annorum 
transferri feliciter anno 1640. Mauritix, adhibita multitudine hominum circitcr treccnto- 
rum. E cortice nucis egregia fiunt pocula. 

Annotatio. DeeademarboreitaFr.Ximenes. £>ePalmis quae fcrunt cocos, Mcxi- 
canis Coy III , eft arbor haud admodum crafla , verum alta , cujus rami (quos proprie vocamus 
palmas) e faftigio trunci eminent , quinque aut fex numero eredi ad modnm palmarum Hit 
pania: & ab omni parte clare virentes : truncnm habet rectum 6c cinerei colons , in circuitu a 
radiceufqueadfaftigium, minutis veluti gradibus cindum , quorum ope indigent facillime 
adrummitatemarborisenituntur. tr uncus eft valde fpongiofus : amat autem loca maritima, 
utiapparetinlnfulisPhilippinis, Porturico-, prefertimadoramColiniae&Zacatulae. Flosil- 
lius caftaneaeflorifimilis: frudus integer aequatmolem capitis humani, eftque oblongior & 
triangularis ," & laetc virens antequam decerpatur. Nnx ipfa feritur & facile pullulat, tranfpo- 
fitaque adolefcit & brevi edit frudus , praefertim fi cinere'aut fimo bovino ftercorctur & dili- 
crenter rigetur : radices agit neque profunde nequc moli fuae aequales : truncus quoque fecun- 
dum radices crafuor , quo altius afcendit eo tenuiorevaditj materies illius admultautilis. In 
InfulisPhilippinisnon modoematcrie illius faciunt naves , fed & funibus & velis , aliifque 
nauticis inftrumentis eafdem inftruunt ex eadem arbore 5 & quod maxime mirum variis quo- 
que mercibus onerant ex ilia natis; oleo, vino, aceto , facchat o , frudu & fimilibus. Ete- 
nim vulnerando teneros ramos inferiori parte , eliciunt liquorem quendam, qui vini loco 
ufurpatur: hie primo die fuavis & guftui gratus , fequentibus fit infipidior & denique plane 
inutilis , femper autem eft ingrati odoris 5 & fi crebro fumatur generat crafibs humores , fla- 
tus & cruditates , licet moderate calefaciat & humedet , fitque blandius noftro vino & mi- 
nus tentet cerebrum, nifi alia (ut vulgo folet) addantur. Porro Phtificis prodefie ferunt & 
qui renum affedibus laborant, ita ut vix ullos in Philippinis Infulis reperiri dicant qui illis mor- 
bis tententur, quia illius potu partes illae mundentur & arenulae expellantur: verum fummopc- 
re nocet illis qui hydrope aut lienis obftrudione laborant. Vinofus hie liquor foli cxpofitus 
aut alibi fervatus per odiduum fit praeftantifiimum acetum,quod minus ficcat quam noftrum, 
fed i<mi admotum perdit fuum vigorem , ideoquc cum in cibis nfnrpant , turn demum admif- 
cent cum edulia deferbuerunt. Durat quidem longo tempore, verum fi pauxillum aquae ad- 
mifceas ftatim corrumpitur. Ex eodem vino codo &/piflato fit mel & faccharum , quod tem- 
pcratura eft calidum , hnmidumque & grati faporis : confervatur longo tempore : lenit pc- 
dus & eft utile adverms rheumatifmos : corroborat ventriculum & cerebrum: juvat conco- 
dioncm- denique ore fumtum nihil diffcrt colore & faporc a noftro faccharo candido: Nux 
ipfarccensactenerafaporerefertcarduum, verum eft dulcior & minus adftringens } fiftital- 
vum, tollit cruditates &refocillatventriculum. Putamen quodfequitur & proprie vocatur 
Coco eft nigri coloris & durum ; excobibcrefalubrejudicatur, & fine dubio corroborat ner- 
vos & fanat paralyfin. Hoc putamine concluditur medulla candicans, grati faporis &amy- 
gdalatum dulcium aemula : ex hac contufa exprimitur ladeus humor abfque ignis ope , qui 
utilifiimus eft adnecandos lumbricos inteftinorum , fi quantitate odo unciarum cum pauxil- 
lo falis mane fumatur a jejunis , praefertim pueris & adolefcentibus. Ex rafura ejufdem mcdul- 
Ix coda in aqua & bene agitata emergit oleum quoddam , quod rccens commode cibis mif- 
cctur&magniufuseftinmedicina, tempcrie calidum & humidum. Hauftum fex aut odo 
unciarum quantitate purgat leniter ventriculum, &cvacuat humores melancholicos & pi- 
tuitofos •, licet dicant medullam illam per fc alvum aftringere : verum ad purgandum utendum 
eft oleo recens exprefib: mitigatpraetereaquofvis dolores ecaufafrigida natos: eftque admi- 
rabile remedium in vnlncribus curandis, fiftit enim fanguincm, mundatfaniem&confoli- 
datilla: illitum lenit pedus&potum purgat illud, editque alios innumeros effedus quosre- 
cenferc longum eflet : imprimis autem utiliffimumad nervos relaxandos & pertinaces dolores 
podagricos. Non autem tantum oleum, fed qux medulla continetur aquainftarladis Can- 
dida, ad plurima valet : fanat febre s, fedatfitim, temperatieftum,mundat&ranatoculos& 
confumitfupcrnuam carnem quae illos folet faedare, conciliat clegantem eolorem vultui fae- 
minaruni; rcfrigcrat atque humedat: purgat fanguinem, ventriculum & uretercs, mitigat 
dolores & eft gratifti mi faporis, prxfertimfebricitantibus, qui licet fudent magna copiapol- 
funtfumcrefinenoxa, modofint jejuni: nutrit egregie & eft admirabile remedium adverfus 
febrcs biliofas : & licet credatur flatus generare , tamen fumere licet diebus purgationnm •, ve- 
rum quibus alvus admodum laxa fibi ab eo potu caveantncccfle eft. Stoloncs quoque five 
gemma: fuaves funt quemadmodum palmiti Africx aut Algarviae , verum amputari vix poj- 
funt fine egregio arboris detriment©. Ne folia quidem iuutilia funt , nam vinum hujus arboris 

per ilia 



H I s T O R. P L A N T A k V M. L I b. I I I, 

per illacolatur & praftant viccm cribrorum: ex iifdem galeri , ftorcx&nl r 
Perfuafit mihi religiofus noftri ordinis , qui multos annos in Philippine habit* texuntur * 
nullis cocis atque ipfa medulla & ladeo ruccoixperirilapilloscandidimiTor^rf 100 ^ 
fed unaparte nomiihil deprcflbs , quifingularcrcmcdiumfintadvcrfus Ncpimt'dcmfrT' 
ti aifedum ilium & dolores arceant : Religiofus autem ilk unumbrachio allieamm cirrS" 
velvet. Hadenus Jr. Ximenes. ° w-umie* 

Multi prcterca fcripfcrunt dc hac Nuce, ut vocanr, Indica, imprimis autem Monardes pro 
lixc hb i Hiftor. Aromatum cap.xxvi. Addidit& Car.Clufius infignes notas, fclconcs 
arbons & f ruduum, quas opcrceprctium crit videre. Legendi & alii Audorcs 

Hoctantumaddovidiflemcplurcscjufmodilapillos,quiinCocisferebantur^ncrati qui 
omnescrant forma ovali, inferior! parte compreffi, figura & colore , nifiquodparumfplcn- 
dent, umonibus fcoticis haud abfimiles, & diverfs molis, & habco unum fatis "randem ouem 
curioie iervo, qui non multum abeft a rotundo. 

An n o t a t i o. Non abs re puto futurum , fi hie adjungam trcs defcriptiones arborum 
quas ab Emanuele de Moraes aliquando accepi. 

I b i r a obi Brafilienfibus , Arbor eft inter Brafilianas procerrima, cujus materies eft du- 
riftima & intus rubicunda , nulli pene putredini obnoxia , nullum fert frudum , nafcitur in va- 
ftiflimis filvis & faltibus •, Lufitani vocant Paoferro , cumob magnum pondus , quo ftatim in-, 
ftar fcrri mergitur, turn ob fortitudinem qua maxime ad ferrum accedit. 

Ibacamvci Arbor Silvis Parataningae perfamiliaris , fert frudum fere fimilem Limoni, 
pellicula tenui, fucco multo,acritameninftarlabrufcae , intus exigua & pauca granacontinen- 
tem, dentibus noxium. Arbor eft a paucis vifa & a pauciflimis nifi per frudum cognitaj vidi ta- 
men ego multotiesob curiofitatem , nihil habet commune cum Mamoeira, fed penitus dif- 
ferunt. 

Iabvticaba eft arbor rcda atque procera , vaftiflimis ornata ramis : fert ab ima radice 
ufqueadultimumramorumapicemfrudusintantaabundantia &itainterfe jundos, utcor- 
ticcm vix poftis afpicere: eft autem frndus rotundus colore nigro, magnitudine parvi limbnis, 
fucco dulci inftar uvj£ bene maturae- qualitatis temperate atque falubris, febricitanttbus jucun- 
difumus. Frequentiftima eft in prxfedura S. Vincentii , praefertim in SUvis vaftis Parataninga; 
& in mediterraneis prafedurae Pluvii Ianuarii. 

Haffenus HiflorU Plantarum, 




Geor- 



142. 




GeorgI M a R C G R A v I 

RERVM NATVRALIVM 

HISTORIC 

LIBER QJT A RTVS. 

Qui agit de Pifcibus Brafilia?. 

Capvt Primvm. 

Guamajacu ape fyecies utraque. (juacucuja. 

1 V A m a i a c v ape Brafilienfibus : Pifcis triangularis ; duplex eft , unus 
! cornutus, alter fine cornibus. Cornutus ab ore ad initium caudae feptem di- 
^ gitos ell longus , finterdum& longior; a ventre addorfifummitatem tres 
"5 digitos latus feu altus : venter vixduos digitos latitudine complet: cauda 
p. unumdigitum lata, definens in pinnam duos digitos longam & totidem 
\$ latam. Os ipfi parvulum & pill tantum capax: habens in fuperiori man- 
^dibula duodecim denticulos anguftos , acutos , in inferiori quinque . 
Caput ab ore ad cornua ufque in gibbum aflurgit, cdnvexitate fefquidigiti j dorfum au- 




o,^" 




tern ad eundem modum in gibbum arcuatur : & unicam tantum habet pinnam inpoftica 
parte verms caudam, & quidem exilem. Oculos habet fatis amplos , diametro trientis , fuper- 
ne in capite in fronte pofltos prope cornua , ab ore circiter fefquidigiti intervallo : <Sc ante 
fingulos oculos foraminulum unum. Pinnas in univerfum obtinet quinque, unam in extremo 
dorfo , ut jam dixi , & in quolibet latere unam, longe infra oculos verfus pofticam corporis 
partem paulum vergentes , unum digitum longas j & prope utramque rimam , unam plus fc- 
midigito longam, branchiarum loco: unam denique pinnam inferius inventris extremitate 
prope exortnm cauda: , unum pene digitum longam, dimidium latam: quinta facit caudam. 
Cornua duo dircdre ante fe protenfa in fronte gerit prope oculos, magnitudine calcatis galli 
galinacei- duoitidemasqualis magnitudinis in infimo ventre verfus quartam pinnam. Caret 
fquamis, fed tegitur denfa cute, in ventre quidem alba , reliquo autem corpore fufca , atque in 
ventre & lateribus ufque ad altitudinem ocnlorum figuris trigonis, tetragonis,pentagonis, he- 
xagonifque mire diftinda & notata. Vbique autem (excepto infimo ventre) eadem cutis va- 
riis maculisnigricantibus eftinfignita. 

Guamaiacu ape fine cornibus in fronte , paulo minor eft antecedente, fedlatiore ventre & 
cauda paulo iongiorej &eft per totum corpus fexangularibus figuris infignitus, cum innu- 

meris 



H I S T O R. PlSCIVM L I B. I I J J. 

nieris tubcrculis minimis. Color ventris fubflavus , reliquo corpore ex flavo cinereus & : f b 
fiifcus. Non longc ab Infula Margarita captus a nairtis noftris pifcis ingens , qil em vocan- ^a* 
COb CUect5tt1 in en jus vcntriculo Guamajacn adhuc integer fuit inventus. Pifcis auten ""if" 
caro coda & a viginti hominibus comefta fuit , qui omnesftatim poll manducationcm male 
fchabucrunt, &vixpoft multos dies fumtis alexipharmacis convaluemnt : aeftima nine 111a- 
lignamqualitatcmguamajacu pifcis. 

Alium talem accepi , cujus longitudo erat pedalis , altitudo quatuor digitorum , cujusto- 
turn corpus tectum erat tefta metis figuris fexangularibus conftante , fragili in reccnti pifce , & 
qua: pifce Soli expofito in hexagona corpora difiblvebatur. Os anguftum , denticuli oblongi 
la tcfecntes , inferius quinque,fuperius undecim. Oculiampli, rotundi , magnitudine grofll 
mifnici , pupilla cryftallina , caetcra coloris umbrae cum argenteo mixti. Cauda duos & fe- 
mis digitos longa , teres extra teftam prodiens , molli cute veftita , habens pinnam duos di- 
gitoslongam &totidcmlatam, quafi quadratam, fed in lateribus lunatam. Pinnae ut in aliis 
hujus fpeciei. Totus erat coloris albicantis cum gryfeo mixti. Quodlibet latus verfus pofte- 
riora definebat in pinnam. 

Caret fere carne ac cavus eft , folam fpinam fecundum longitudincm habens, cui per mera- 
branas intcftina adhaarent. In ventriculo multum inveni arenae. 

Annotatio. Agitde hoc pifce Aldrovandus lib. depifcibus i v. cap.ult. & datduas 
illius Iconcs . Obfervavi autem ( nam multi ejufmodi pifces ficcati , utriufquc fpeciei, ad nos e 
Brafilia & America afferuntur) figuras quibus cutis infignitur plurimum inter fe difFerre, & 
in quibufdamfe habere inftar tefiulati pavimenti. 

Gvacvcvia Brafilienfibus : Monoccros pifcis: Vefpertilio Aquaticus poflet appella- 
ri. Corporis figura anterius eft inftar vomeris : corpus ofto digitos longum, quinque latum in 

medio , ubi latifli- 
mum : medietas au- 
tem corporis pofte- 
rior rotunda eft & 
verfus caudae pin- 
nam faftigiatur in 
conum : medietas 
autem anterior vo- 
meris feu lati cordis 
figura obtinet. Pif- 
cis autem non cra£ 
fus, fed latus j caput 
vix prominet feor- 
funi a corpore , eft- 
que illi inter oculos 
fupra os cornu im- 

pofitum , durum , duos pene digitos longum , conicum. Oculos habet nummi mifnici magni- 
tudine, pupilla cryftallina lcnticulari, reliquaparsvariegatamaculis & lineisflavisalbifque. 
Oris hiatus caftaneampoteft capere, ipfum cdentulum eft. Supra os carnea prominentia eft 
inftar tonfillae humanae fete. In utroquc latere in medio pifcis, brachium eminet, quatuor 
digitos longum, unajunctura conftans; inferior medietas brachii duos digitos longa, plus 
uno lata , exterior pinna duos digitos longa eft , unum lata in infimo ventre inter brachia duas 
habet pinnas fefquidigitum longas , quae quafi pedes funt. Cauda conftat pinna duos digitos 
longa , fefquidigitum lata , ac fere quadrata. In inferiori corpore , fefquidigiti interftitio a Cau- 
da ctiampinnulam habet parvam& talem' etiam in dorfo, trium digitorum intervallo a Cau- 
da. Cute tegitur , non fquamis, quae fuperius fufca eft, multis tubcrculis duris , per dorfum 
infignita verfus anticam partem, & utrumque latus. Inutroquc autem latere undecim nigras 
habet maculas lentis magnitudine & figura , binas ac binas juxta fe pofitas. Prope infertionem 
utriufque branchii etiam multas ejufmodi maculas nigras habet «5c ibidem in quolibct latere fo- 
ramen parvum in corpus. Infumma, in lateribus, circa oculos, in extremis branchiis , mire 
variegaturpunctulisalbis, nigris, lineifque itidem albis & nigris , ut vix cxprimi poflit a pi- 
dtore . In to to autem inferiori corpore egregii miniati eft coloris , atque ibi cutis aequalis , vc- 
rum ad ca&um paulum hifpida. 




Car 



144 



GeorgI MarcgravI 
Cap. II. 




Tajafica. Tarn. Tlraacangata. Acarauna. (juaperya. Tirane- 

ma, Acarapuai. 

T 1 A i a s i c A Brafilienfibus. Pifcis ofto aut novem digitos longus, corporc obtcrctc& 
i pyramidali , cxtcnuatur cnim vcrfus caudam. Caput eft illi grofliufculum & comprcflum: 
oculi cminehtcs & nigri, circcl- t09sm * * r > \fT 
loaureo : os cdcntulum. Sex h ^^^mpM) 
bet pinnas •, nimirum fub qualibct 
branchia unam oblongam 
his in medio inferius unam bre- 

viorcm : unam in medio dorfo aliam longiorem verfus poftremam dorfi partem , & e rcgionc 
hujus unam in infimo corporc : feptima eft cauda, oblonga & in cxitu rotundata. Tcgitur 
fquamulispatvis , coloris hyalini pallidi , maculisvariisfufcisvermiculatisvaricgatuspcr to- 
tum , execptis pinnis poftbranchialibus & infimo ventre , qua? ex pallido fubflavefcunt. Cau- 
da eft undata fufco. Latct in arena abfeonditus, ideoquecapiturpedibus, eos ponendo fu- 
perarenamubilatet. Coausatqueaflfusbene fapit& convenit cum HoUandorum goft / eft 
cnim carnc albiflima & friabili. 

P A r v Brafilienfibus: Pifcis eft 
latus & fubrotundus , vcrum haud 
crafTus , novem aut decern digi- 
tos longus ab ore ad pinnam cau- 
jdx quae duos & femis digitos lon- 
ga ac totidem lata : latitudo pifcis 
fbptem digitorum. Pinnas obti- 
netfex:duas mannas ac latas duos 
circiter digitos; unam in dorfo, al- 
teram in ventre , quae utrobique 
ad caudam extenduntur; habet- 
que quaevis pinna in fine promi- 
nentiam inftar funiculi , ea videlicet que in dorfo quinquc digitos , quae in ventre tres digitos 
longam. Poftbranchias in quolibet latere ctiam pinna eft duos digitos longa , unumlataj & 
duas in inferiori ventre fub his , duos digitos longas , anguftiffimas. Capitc eft parvo , ore cla- 
to, angufto, minutiftimisdcntibusalbi coloris: oculisconfpicuis, flavo circulo circumda- 
tis. Totum corpus veftiturfquamis medio cribus, quarum dimidius numerus'niger eft , dimi- 
dius autem flavefcit , ita ut lunulas flavas in nigricante corporc geftare videatur. Circa bran- 
chias flavedo eft & in initio pinnarum, poft aures macula flava in qualibet. 

Pifcis eft edulis. 

PiraAcangata Brafilienfibus, id eft, pifcis duro capite : Perca? media? feul^atDCtfS 
magnitudinc, feptcm aut odo digitos longus, ore haud amplo , oculis nigris , circello ni- 
gricante aureo & ruffo colore mixto. Pinnas habct fex Stfeptimampro cauda: duaspoft- 
branchialcs, duas in infimo ventre juntas, unam verfus pofteriora in ventre, 6c unam per 
tonus dorfi longitudincmufque ad caudam extenfam & ercttam , firmis fpinis fuffultam quarn 
in vaginam recondcrc poteft. Pinna cauda? furcata. Tcgitur fquamulis argenteis , aureo 6c 
igneo colore tranfplcndente , praefcrtim in dorfo : in ventre in argentco thalaflinus color tranf- 
iucet. Pinna dorfi argentea tranfplcndens ■& maculis fufcis infignita. Pinna? laterales alba? , qux 
in ventre caerulefcentcs. Cauda? quoque pinna in cxtrcmitate ca?rulefcit. Eft edulis. 

Acaravna Brafilienfibus. ^ ^™;^ " 




>m &mm 



my 












^F^ 



OS. 






*j>? 



zz 






Pifcis magnitudinc exxquat Pa- 
ru , fed non eft ita latus , & fqua- 
mulas habct nigricantis coloris. 
Cauda eft bifida,pinnatres digitos 
longa, duos lata. Pone utramque 
branchiam ctiam pinnam habct, 
inferius in antica parte duas angu- 
ftas. Per totum dorfum & per 
ventrem ctiam pinnam utrobique 
extenfam, acutam, continuam, in poftica parte corporis circiter unum digitum latam 

Os pat- 




Histor. PiscivmLib. I. ,<< 

Os parvum, anguftum, denticulis minutiflimis. Oculihaud magni. Inutroque latere prone 
caudam acutimmum habet aculcum ; quos in latera poteft recondere & eva<nnare & alios 
nifces lardere : quilibet aculeus fere digitum longus ofle pifcino conftans. 
Pifcis eft edulis. 

Gvaperva Brafilienfibus. Pifcis cor- 
pore lato & compreflb , quatuor digitos 
longo,treslato, ubi latifllmns. Oreparvu- 
lo , denticulis minimis. Pinnas habet fex: 
poftquamlibet branchiam imam, paralle- 
logrammi figura : in infimo ventre duas ob- 
longas 1 in dorfo & inferiore ventre extre- 
mo longam ac latam , qua: in acumen defi- 
nunt , fubukc figura. Cauda qnadrata feu 
potius parallelogramma , inuiin digitum 
longa , duas tertias digiti lata. Tegitur fqua- 
mulis coloris nigri , fplendentis inftar bom- 
bycini, quarum ora; (non omnium fed qua- 
rumdam) fimbrias flavas habent inftar fe- 
milunularum.- Pinna: funt nigra:. Circa os 
linea crafia purpurei eft coloris , & illi pcr- 
pendiculariter altera fuppofita Corpus trcs 
\ linear lata: ambiunt , quarum dux per latus 

& pofticas pinnas extenduntur. Caudam 
etiam talis fecat linea & ejufdem colons ; una pro fimbria ipfi eft oculorumpupillanigra, 
circuloaureo. 

P i r a n e m a Brafilienfibus : pifcis mediocris Cafpionisfeu perca: magnitudine j novem, 
decern autundecim digitos longus j latus, ubimaxime, tres digitos autpaulo amplius. Os 
habet amplum, fubrotundum, edentulum quidem , fed acutiflimis prominentiis afperum: 
oculos magnos inftar folidi Hollandici , pupilla cryftallina, circulo albo fplendcnte , qui fu- 
perius ad dimidiam partem coloris eft miniati. Branchias habet admodum amplas. Pone has 
in quolibet latere pinna: digitum quidem longa: fed haud lata: , & fubtcr has in ventre dux fibi 
propinqua: duos digitos longa: & fefquidigitum lata:, triangulares, fpinis fuffulta:. A venttis 
medietate ad cauda: exortumufquepimiaprotenditur tres&femis digitum longa , unum la- 
ta, itidem fpinis intertexta ; quam abfeondere fere poteft in rima ad hoc comparata : peruni- 
verfum dorfum ab occipitis fine ad exordium cauda: pinna extenditur quinque digitos longa, 
paulo plus digitum lata , tenuimembrana conftans, duabus & viginti fpinis intertexta , quam 
erigereatquedeprimere& fere abfeondere poteft in rima. Cauda qua: a corpore protenditur 
fefquidigitum eft longa, unum lata, pinnam habet tres &femis digitos latam, & plus quam 
fefquidigitum longam. Color totius pifcis eft argenteus laccatus lacca florentiva. Squamulas 
habet minutilas quafi triangulares : in ventre plus albicat , feu argenteo minus lacca: intermi- 
xtum cernitur. 
• Capitur in mari & boni eft faporis , edulis. 
Acarapvcv Brafilienfibus j fluviatilis pifcis , in fefquipedalem longitudinem excrefcit, 
ubi latiftimus quatuor aut quinque digitorum. Os acuminatum circiter duos digitos longum, 
haud amplum labia abfeondere & contrahere poteft ut folum hiatus appareat , nullos habet 
denies. Oculi magni, pupilla nigra fplendente , circulo exalbo & fufco mixto. Pinnas habet 
fepten.%: nnam per dorfi longitudinem ad caudam fere extenfam, non latam, quamerigere 
& fpinis fuftentare , atque recondere poteft: poftbranchiales duas, totidem in infimo ventre, 
unampoftanum: Septimam pro cauda, furcatam quatuor aut quinque digitos longam. To- 
tus fplendet fquamis argenteis minoribus : in dorfo tamen aliquid aurei admixtum : Sc in quo- 
libet latere fex oblonga: macula: ca:rulea: rufefcentes ,• non ita confpicua:. Pinna dorfi & cau- 
da dilute cinereifunt coloris, ut & laterales : dua: in infimo ventre flavefcuntpaulum, ut& 
ea qua: prope anum. Edulis eft. 

Cap. III. 



P 



Ttidianoyermelho. Tudiano yerde. furmcapeba. faguamca. 

Carauna. C urumca * (jtidibiaya. 

V d I A N o vermelho vulgo , fed reftius Bodiano : Brafilienfibus Aipimixira Sc tettmtxtra 
Pifcis mediocris Perca: magnitudine. Latitudo corporis, ubi maxima , duorum digitorum, 

X P ro P c 



14-6 



GeorgI M a r c g r a 



v I 





p 'ope caudam unius aut paulo plus. Corporis fere aqualis latitude eft. Caput parvum , os acu- 
turn , fuperius in antc- 
riori parte tres denti- 
CLili acuti, minimi, in- 
ferius item , & verms 
intcriora in utraque 
mandibula alii minimi 
dcnticuli. Oculos ha- 
betpauliuumemincn- 
tes , pupilla nigra , ex- 
terior! albo hinc flavo circulo. Pinnas habct feptem: mmirum duas plus digito longas, 
hand latas poft branchias in utroque latere unam : fab his duas jundas in ventre: aliam 
in ventre verfus caudam , duos digitos longam , fecundum longitudinem adnatam: unam 
item talem in dorfo, tres & femis digitos longam : & fcptimam pro cauda, qua eft quadra- 
ta di-itum longa & lata. Tegitur pifcis fquamis fubtilibus, ita arde complicatis, utadta- 
dum-laberefievideatur. Color totius corporis flavus cum anreo mixtus. Summitas autem 
capiti! & totum dorfum ad media utrimque latera , & fere ufquc ad finem dorfalis pinna pur- 
pur ei eft colons egregii cum lacca mixti : extrema ora pinna majoris in ventre verfus caudam 
etiam purpurafcit ut & pinn x illi junda totaliter : reliqua pinna ftava cum aurco colore mi- 
xta , nt & totum reliquum corpus. Pars ultima pinna majoris in dorfo etiam flava ut & Cau- 
da. Pifcis eft cdulis. 

Pvdiano Verde Lufitan.Pif- 
cis oblongus , nimirum decern di- 
gitos ab oris extremo ad cauda ini- 
tium •, corpus tres digitos latum, 
circa caudam autem fefqui. Os acu- 
minatum, haudamplum, anterius 
in fuperiori mandibula habens duos 
dentes acutos , longos ; & feriem 
deniiculorum minimorum : inferius in anteriore parte quatuor, longos, acutos, & feriem 
minutorum candidorum. Oculos habct parvos, pupilla nigricante, circello primum aurco, 
dein exterius albefcente. Pinnas obtinet feptem, nimirum unam per dorfi longimdinem ex- 
tenfam , fex & femis digitos longam , dimidium latam, quam fpinis erigcre & fuftinere po- 
teft : poft utramquc branchiam unam , duos digitos longam , paulo plus uno latam : fab ven- 
tre duas parvas jundas : a medio autem ventre inferiori unatendit pene ad cauda exortum, 
quatuor digitos longa , unum fere lata : Septima pinna eft cauda , qua eft quadrata aut paral- 
lelogrammi figura , fefquidigitum longa , duos lata. 

Totus pifcis veftitur fquamis latis, qua ita compofita funt , utmericubi fibi appofitivi- 
deantur- lutei feu aurei colons ac per totum ambitum linea feu fimbria elegantimma azuri 
feu carulei colons. Caput fuperius aureum eft cum magna macula coloris ex viridi thalaflini, 
circumdataazureo&azurcis flavis fubviridibus & albicantibus ftriisvaricgatum. Pinna dua 
laterales feu poftbranchiales & dua in ventre albicant, in laterali ambitu carulea lincolapra- 
dita. Pinna dorfalis aurei eft coloris & ftriis undulatis carujeis fecundum longitudinem nota- 
ta , qua in ventre major ex ruffo ad brunnum vergit eolorem , ftriis itidem caruleis fecundum 
longimdinem. Cauda rufefcit ftriata thalafiino ac caruleo fecundum longitudinem , in extrc- 
mitate autem paululum virefcit. Pifcis infignis coloris & cdulis. Capitur inmari. 

Ivrvvcapeba Brafilienfibus: 
aut etiam Itaiara didus. Pifcis 
longus feptem aut odo digitos , 
duos aut tres latus, ubilatiftimus : 
ore fatis patulo , & ex triangulari ^^M 
rotundo , lingua angufta, brevi, ^e * • 

dcnticulis minutiflimis : oculis ro- c 
tundis , pupilla cryftallina & circu- 
lo rubro. Poft branchias in utroque 
latere habet pinnam fefquidigitum 
longam, quadratam& exterius circinatam: fnbterhas, duas in inferiori ventre jundas j paulc 
poftoccipitium incipit pinna, antcriori medictate fpinis fiuTulta > poftcriori mollis, qua ren- 
du fecundum longitudinem dorfi ad caudam nfque, 6c temper fit latior , propc caudam di- 
gitum lata. In inferiore corpore verfus caudam etiam pinnam habct hand amp lam.- Cauda 

conftat 




H i s t o r. Pisciym Lib. I y. 




conftat pinna fcfquidigitum longa , plus uno lata, &quadrata. Squam™™ */v cat ^ 
ita complicatis ut lxvi> cflc vidcatur. Pifcis univerfi color cgrc<n e ruber ^ ' fqUamis 
rubro & albo maculatus 5 in latcribus autcm conftanrcr macula? habct puniccis^ v"™ " 
rias, majores&mmorcs. PinnxomncsfunrrubrjE&nifromaculata * ? mgras,va- 

Pinguis ell pifcis & boni faporis, optimus tamen aflatSs. Capitur in man inter fcopulos Pi 
neti rccens appenius noctu toto corpotc elate lucet. 

Jagvaraca Brafilienfibus. Pifcis me- 
diocris Percse magnitudine , ore acuto , cden- 
tulus. Oculos habet magnos, pupilla cryftal- 
lina nigra, magna & ampla, circulo coloris ar- 
-gentei, & fuperius maculamfanguineamha- 
bentc. Pinnas habet in latcribus & infimo 
ventre fimiles prccedenti pifci : per dor- 
fumvero fccundnmlongitudinemcxtenditur pinna digitum lata, ufque ad unum digitumab 
initio cauda:, conftans tenui membranula undceim fpinis acutiffimis fuffulta , quam potcftele- 
vare &fubfternere pro libitu: atquc nonfolum componerc fed & abfeonderc in rimacui pinna 
infidct. Hanc fcquitur alia contigua , unum digitum lata, pertingens ad caudx exortum, duos 
digitos longa, triangularis & fuperius definens in acumen. Cauda; autem pars reliquo corpori 
fubtenfa fubrotunda eft, fcfquidigitum longa , continens pinnam furcatam , cujus pars inferior 
duos digitos longa, fuperior paulo longior. Ad branchias in utroque latere , in quolibet duos 
habct aculeos , in quorum medio aliifunt minimi: hisbranchiis & aculcis ferit & vulncrat: 
ferit ctiam cum pinna dorfali & cum iis qua: funtin infimo ventte , ad quarum fingularum la- 
tus aculeus eft latis longus , & quidem in pinna prope caudani in infimo ventre fpina eft unum 
digitum longa. Torus pifcis teftus eft fquamulis eleganter difpofitis 5 & quDclibct fquamula in 
ambituminutiftlmecftfcrrata. Color totiiis corporis eftargenteus, invcntrcplanc albicat- 
Caput fuperius incarnati eft coloris, & hifpida tefta mnnitum. Pinnae omncs coloris fun t di- 
lute incarnati: ca autcm qua: in dorfo fpinis furTulta'prope fpinas ftiro eft umbrata. Caro piii- 
guis & boni faporis , praefertim fi pifcis afTetur. Capitur in mari inter fcopulos . 

C a r a v n a Brafilienfibus : Pifcis hie magnitudi- 
nem & figuram habet utluruucapeba , differt tamen ca- 
pitc & colore corporis. Pinnas quoquc eodem modo 
pofitas habet utille. Os autem obtinct lunatum; den- 
tefque habct acutifllmos , fed minutos : Branchias am- 
~W plas , qua: aculeis in poftica parte flint munitxE. Oculi 

vcrfus fummitatem capitis in latcribus pofiti non longc ab inviccm, haud magni , pupilla ovali 
nigra, quam ambit circulus ruber. Squamulis in univerfum veftitur lunatis, coloris miniati per 
totum , & ubique pun&ula nigra , magnitudine feminis papaveris infparfa habet , prctcrquam 
in ventre. 

Capitur in mari inter fcopulos: eftque edulis, molli admodum carne atquc boni faporis. 
Cvrvrvca Brafilienfibus : Species Corvine • pifcis fluviatiiis , fefquipedem longus , cor- 
pore oblongoj ore fhtis amplo, oculis mediocribus, nigris. Pinnas habct feptem : unam per 
dorfi longitudincm ad caudam fere protenfam , qua: divifa eft & prior pars latior , tres digitos 
fcrmcj & totidem longa , triangularis, fpinis fuffulta, poftcrior longior , fed cxilior. Cauda fere 
quadrata. Squamas habet mediocrismagnitudinisargentcas, cum aureo & fubfufco pauco 
mixtas, prsfcrtim in dorfo & latcribus. Pinna: in dorfo & lateribns ac cauda , cinerea: : in me- 
dio ventre flavefcunt & fufcefcunt. Edulis eft. 

G v a i b i a y a Brafilienfibus, eft Sargus, convenitenim optimc cum defcriptione Gefhcri. 







Cap. IV. 



(juaiucupajuba. Tacamo. Tetimbuaba. Tira jurumenbeca. 

GVatvcvpaIvba Brafilienfibus pifcis in duorum pedum longitudincm excrefcit, dorr 
fo paulum incurvato. Os habet triangularc , acuminatum , dentes parvos acutifllmos. 
Oculos magnitudine ftufcri Hollandici, pupilla magna, nigra , fplendente circulo rubro. Pin- 
nas habet mollesfine fpinis in laterib us: nimirum unam in quolibet latere, poft branchias, 
anguftam, duos &femis digitos longam: duas tales juntas in ventre fubterillas unica fpina 
munitas : & unam prope anum digitum longam ac latam, unica quoquc fpina armatam. Ante 
medium dorfum vcrfus occiput, incipit pinna definens ad cauda: initium , quinque digitos 
lonea , unum fere lata , qua: duabus & viginti fpinis erigitnr : cauda duos pene digitos longa, 
° x T 2 unum 




s GeorgI MakcravI 

umimlata, pinnam habet plusuno digito longam & quatuoi latam paiilulumqiic cxterius 
verfus intcriora arcuatam. Vcftitur 
fquamis paulomajoribus, colons ar- 
gcntci & ftriis flavis & ex argentco ru- 
fefcentibus fecundum longitudinem 
extenfis a capitc ad caudam ufque. In 
utroquc latere ctiam a capitc ad cau- 
dam eminens linca tendit. Caput ex 
argentco, rufo , navo mixtnni. Pinnae 
alba: five argenttac , cauda: pinna ruffa: 
venter albus. Capitur in mari inter 
feopulos. Boni eft faporis, & lingua 
& caro circa mandibulas longe optimi ut in Carpione. 

P a c A m o Brafilicnfibus , Lufitanis Enxaroco , marinus pifcis qui capitur inter feopulos-, 
' carne eft boni faporis, cute & colore ut noftrates Aalrupe : longuscft torus fere undecim di- 
gitos. Corpus autcm verfus po- 
fteriora paulum gracilefcit. Ca- 
put illi eft magnum,latum & craf- 
fum, inftar orbis,ridurana:. Os 
lunatum, amplum6c in eoinu- 
traquc maxilla unus ordo den- 
tium nonacutorum quidem fed 
folidorum; ininferiori maxilla vcro , antica oris parte , ordo eft duplex. Oculos habet haud 
ma«mos , nWos, non longe ab invicem diftantes , prominentes 6c fupra qucmlibct oculum 
cmiiie'ntiamquandam cutaceaiminftac corniculi, quemadmodum & in qualibet gena 6c circa 
osinferius,quatuor. Poft branchias (quas carnofas habet Scmolles, anguftafquc) pinnam ob- 
tinet mollem cutaceam in quolibet latere , duos digitos longam 6c plus uno latam : in ventre 
etiam fubter has duas cutaccas pinnas anguftas, fefquidigitum fere longas , figura inftar lum- 
brici, confpicuas. Pinna; ab ano 6c amedietate dorfi ad caudam definentes vix prominent, 
funtquc'cutaceaeac molles. Cauda pinnam habet plus uno digito longam cutaceam item 5c 
mollem. Cutis eft glabra 6c in utroquc latere a branchiis ad caudam quadrupliccm habet or- 
dinem pundulorum alborum. Pinguis eft pifcis 6c valdc bona carne. Cutis illius facile dc- 
trahi potcft. AiTatus tamen melior eft quam codus. 

AnnotAtio. Aldrovandus lib. m. de Pifcibus cap. 64. Scribit ranam marinam fen 
pifcatricem in Lufitania vocari Emxaroco ; fed Icones quas dat multum differunt ab hac 
noftra. 





Petimbvaba Brafilicnfibus-, vulgo ^abac-pijp*/ afigura didus: Pifcis tres aut qua- 
tuor pedes longus, corpore inftar Anguillae. Os edentulum acuminatum , fuperiori mandi- 
bulabreviori quam fit inferior: cftquc longitudo oris fefquidigiti , amplimdo , .ubi maxima, 
vixunius. Caput novem digitos longum eft ab oculis ad oris exttemum , crannies ejus poft 
oculos quinque digitorum , hinc paulatimminuitur, ita utpropcosfittritimtantum digito- 
rum. In fumma autcm longitudo capitis a fine branchiarum ad oris extrcmum eft unius pe- 
dis 6c unius digiti. Oculos habet fatis magnos , magnitudinc nucis avcllana: 6c penc ngura , pu- 
pilla fplendida caerulefccntc , quam tunica ambit argentea , in parte anteriori 6c pofteriori ma- 
cula miniata notata. Poft br